– كەيبىر زەرتتەۋشىلەر عىلىمدى عىلىمي ماقالالار جازۋ دەپ تۇسىنەدى. ەندى ءبىرى جاڭا نارسە ويلاپ تابۋدى عىلىمعا جاتقىزادى. ءسىز ءۇشىن عىلىم دەگەن نە؟
– مەن اينالىساتىن بيولوگيا عىلىمى – تاجىريبەلىك عىلىم. ياعني ءسىز عىلىمي قورىتىندىلاردىڭ نەگىزىندە تاجىريبەلەر جاساۋىڭىز كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر نارسەگە كوز جەتكىزەسىز. دەگەنمەن تاجىريبەنىڭ ءوزىن ءسىز ءوز بەتىڭىزبەن, وسىعان دەيىن جاريالانعان عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى تۋرالى ماقالالار مەن ادەبيەتتەردى وقىماي, جاساي المايسىز. وزگە ارىپتەستەردى قايتالاماۋ ءۇشىن سوڭعى عىلىمي جاڭالىقتاردان حاباردار بولۋ كەرەك. عىلىم دەگەن – تىنىمسىز ىزدەنىس. الايدا ىزدەنىستەن عانا ناتيجە شىقپايدى. ماسەلەن, جىلدار بويى پاركينسون, التسگەيمەر اۋرۋلارىن زەرتتەپ كەلەمىن. بۇل وتە ۇزاق ۋاقىتتى جانە قىمبات قۇرال-جابدىقتى قاجەت ەتەتىن تاجىريبەلەردەن تۇرادى. سوندىقتان عىلىمداعى ناتيجە ىزدەنىسكە عانا ەمەس, وعان جاسالاتىن جاعدايعا دا بايلانىستى. مىسالى, رەسەيدە اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەن 90-جىلدارى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە جاعداي بولمادى, ەندى قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا مەملەكەت ەدى. سول سەبەپتى مەن جارتى جىلعا امەريكاعا اتتاندىم.
– حالىق كۇنكورىسپەن كەتكەن سول توقىراۋ جىلدارى ءسىز امەريكاداعى تاعىلىمداماڭىزدا اپتاسىنا 7 كۇن 12 ساعاتتان جۇمىس ىستەپ, ديسسەرتاتسياڭىزعا دەرەك جينادىڭىز. ەڭبەگىڭىزدى كورگەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءسىزدى جۇمىسقا شاقىردى. عىلىمعا دەگەن قادامىڭىز وسى ساتتەن باستالدى ما؟
– نەگىزى سولاي دەسە دە بولادى. بىراق مۇنى تولىق جۇمىس دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى بۇل ولاردىڭ سول ۋاقىتتاعى تىلىمەن ايتقاندا, پوستدوكتورانتۋرا ەدى. كانديداتتىق ديپلومدى العاننان كەيىن عالىم بولۋ ءۇشىن ءبىز – بيولوگ-عالىمدار تاعىلىمدامادان ءوتۋىمىز كەرەك. تاعىلىمداما ادەتتە زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن سالاداعى پروفەسسورلاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتەدى. مەن امەريكادا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, سوندا عىلىمي ديسسەرتاتسياما جيناعان ناتيجەلەرىمدى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا جولدادىم. جۇمىستارىمدى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نيل فەرست كورىپ, مەنى جۇمىسقا شاقىردى. ول ەمبريولوگ بولدى, بىراق نيل باعانالى جاسۋشامەن (ستۆولوۆايا كلەتكا) جۇمىس ىستەۋدى قالادى. ال مەن ءدال وسى باعىت بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعادىم.
– ايگىلى «نيۋ-يورك تايمس» گازەتى ءسىزدىڭ ن.فەرستپەن جۇمىسىڭىز تۋرالى ماقالا جاريالادى. بۇل قانداي عىلىمي جۇمىس ەدى؟
– مەن نيلمەن بىرگە ءىرى قارا مالدىڭ باعانالى جاسۋشاسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, بۇزاۋدى كلوندادىم. باسىنان سوڭىنا دەيىن جەتكىزدىم. بۇل سول ۋاقىتتاعى ەڭ ۇلكەن جاڭالىق بولدى. نيل الەمدەگى كلونداۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە تاريحتا قالدى. 1997 جىلى 1 ناۋرىزدا «نيۋ-يورك تايمس» گازەتى وسى جاڭالىعىمىزعا قاتىستى ماقالا شىعاردى. ءبىز سول كەزدە بۇزاۋدى سيىردىڭ جاسۋشالارىنان كلوندادىق. ءدال وسى سيىرلار ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتتى. سەبەبى سول سيىرلاردىڭ كومەگىمەن ادامدى جاساندى ۇرىقتاندىرۋدىڭ ءبۇتىن جۇيەسى قۇرىلدى.
– ال ءمىت-كە قالاي جۇمىسقا تۇردىڭىز؟ قازىر وندا نەمەن اينالىساسىز؟
– نيلمەن 5 جىل جۇمىس ىستەگەن سوڭ, مەنى دجوردجيو شتاتىنا كوشۋگە, سونداعى اۋستراليالىق بيوتەحنولوگيالىق كومپانيادا جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. بۇل كومپانيا الەمدەگى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋ ءۇشىن ادامنىڭ باعانالى جاسۋشالارىن قولدانا وتىرىپ, جاسۋشالىق تەراپيا باعدارلاماسىن جاسادى. وسى كومپانيادا 2001 جىلدىڭ باسىنان جۇمىسقا قابىلدانىپ, ادامنىڭ باعانالى جاسۋشالارىن الۋمەن اينالىستىم. كەيىن ءبىلدىم, سويتسەم مەن سول ۋاقىتتاعى ادامنىڭ باعانالى جاسۋشاسىن الا العان الەمدەگى ءۇش عالىمنىڭ ءبىرى بولعان ەكەنمىن. عىلىمي ناتيجەلەردى اقش ۇلتتىق دەنساۋلىق ينستيتۋتىنا (National Institutes of Health) جىبەردىك. 2001 جىلعى امەريكا پرەزيدەنتى كىشى دجوردج بۋشتىڭ شەشىمىمەن عىلىمي-زەرتتەۋىمىزدى قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزدىك. الايدا مەن بۇل كومپانيادان كەتتىم, سەبەبى پاركينسون مەن التسگەيمەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەگىن ءتۇسىندىم. باعانالى جاسۋشانى الۋمەن شەكتەلۋگە بولمايتىنىن, ونى كادەگە جاراتپاساڭ, قولدانۋسىز جاتقان پايدالى دۇنيە سەكىلدى قالىپ قوياتىنىن ۇعىندىم. بۇل ءۇشىن ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي ورتا قاجەت بولدى. كومپانيادا ىستەگەن 3 جىلىمدا جاقسى ناتيجەگە جەتتىم, 2 جىلدىق زەرتتەۋ گرانتىن الىپ, ناتيجەلەرى تۋرالى عىلىمي ماقالامدى الەمدەگى №1 Nature جانە باسقا دا بەدەلدى جۋرنالداردا شىعاردىم, سوندىقتان كەتۋگە بولاتىنداي ەدى. ءسويتىپ ىزدەنە باستادىم. امەريكادان جانە انگليادان پروفەسسورلىققا ۇسىنىس كەلدى. ويلانىپ جۇرگەنىمدە ءمىت-دەگى اتاقتى پروفەسسور رۋدولف يانيش ءوزى زۆونداپ, جۇمىسقا شاقىردى. وسىلايشا, 2005 جىلعى تامىزدان باستاپ ءمىت-دەگى ادام باعانالى جاسۋشا زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىنا كىرىستىم. بۇل وڭاي بولعان جوق. رۋدولف يانيش مەن ءۇشىن ارنايى زەرتحانا اشۋعا ميلليون دوللار تولەۋگە دايىن دەمەۋشى تاپتى. وسى ۋاقىتتان بەرى اتالعان اۋرۋلاردى ءتۇسىنۋ, انىقتاۋ جولىندا قانشاما زەرتتەۋ جاسادىق. ءبىز وسى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن دۇنيە جۇزىندەگى وزىق ۇيىمنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرمىز.
– سونىمەن التسگەيمەر مەن پاركينسون نە بولدى؟
– 16 جىلدان اسا وسى باعىتتا جۇرگىزگەن زەرتتەۋىمدە بۇل اۋرۋلاردىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەنىن ءتۇسىندىم. ەڭ قىزىعى, 2007 جىلى مەنىڭ انام نەبارى 63 جاسىندا پاركينسونعا شالدىقتى. مەن ونى الماتىدان امەريكاعا الىپ كەلدىم. مۇندا قازاقستانداعىداي ەمەس, جۇيە جاقسى, ءومىرىن ۇزارتۋعا كومەكتەسەتىن جاعداي جاسالعان. بىراق انام ءبارىبىر 11 جىلدان كەيىن پاركينسوننان قايتىس بولدى. ويتكەنى بۇل اۋرۋ ەمدەلمەيدى. الايدا ءبىز ءالى دە التسگەيمەر, پاركينسون اۋرۋلارىن زەرتتەۋدى توقتاتقان جوقپىز.
– ءسىز پاندەميانىڭ كەزىندە, ءار ەل ءوز ۆاكتسيناسىن, تەستىن ازىرلەۋمەن جانتالاسىپ جاتقاندا قازاقستاندىق عالىمعا ماتەريال جىبەرىپ كومەكتەستىڭىز. ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا ەلىمىزدە كوروناۆيرۋستى 15 مينۋتتا انىقتايتىن ەكسپرەسس-تەست جاسالدى. قازاقستان ءۇشىن بولاشاقتا تاعى نە ىستەگىڭىز كەلەدى؟
– عىلىمدا شەكارا جوق قوي. قاراپ, سالىستىرىپ وتىرامىن. رەسەيلىك عالىمدار كوبىنە وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە شەتەلگە كەتىپ جاتادى. قازاقستاندا مەملەكەتتەن ارنايى اقشا ءبولىپ وقىتاتىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بار. سول باعدارلامامەن اقش-قا ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقۋعا جىل سايىن قانشاما جاس كەلەدى. مەن ولاردىڭ الەۋەتىن كورىپ قايران قالامىن. ويتكەنى وسى باعدارلامامەن وقىعاندار ەلگە بارىپ جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى ەكەن, بۇل – وتە ورىندى. پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ەڭ ءبىر ءتيىمدى باعدارلاماعا اينالىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىمىن العان جاستار قازاقستاندى قالايدا باسقا دەڭگەيگە شىعارادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – ءوزىڭىز ايتقان ەكسپرەسس-تەستى. ونى دا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى (بولات سۇلتانقۇلوۆ, «ەگەمەننىڭ» كەيىپكەرى, ول تۋرالى ارنايى پورترەتتىك ماقالا جازىلعان – ا.ش) جاسادى. كوۆيد ءورشىدى, قازاقستان ءۇشىن الاڭدادىم. بىزدە ونسىز دا كوپ حالىق تۇرمايدى, ءولىم-ءجىتىم كوبەيسە, ءتىپتى اۋىر. تەستىگە قاجەتتى اقۋىزدى ءوزىم جىبەرگەن جوقپىن, مۇندا شەتەلدەگى قانشاما بيولوگ-عالىمنىڭ ەڭبەگى بار. مەن الىستا بولسام دا, باسقا ەلدە 30-40 جىل ءومىر سۇرسەم دە, جان دۇنيەم, جۇرەگىم – قازاقستاندا. ەلىم ءۇشىن قولىمنان نە كەلسە, سونىڭ ءبارىن ىستەگىم كەلەدى.
– ەلگە ورالعىڭىز كەلە مە؟
– ەلگە ورالار ەدىم. مەن شەتەلدەردە, الەمدەگى مىقتى, بەدەلدى ۇيىمداردا 15-20 جىل ەڭبەك ەتىپ, ەلگە كەتكەن عالىم وتانداستارىمدى بىلەمىن. مەن ولاردىڭ بۇل ازاماتتىق پارىزىن ەرلىككە بالايمىن. تەك مەنىڭ سالام, باعىتىم بويىنشا قازاقستاندا جۇمىس جايى ازىرگە قيىنداۋ. ويتكەنى باعانالى جاسۋشامەن جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردىڭ بيۋدجەتى تىم كوپ, جىلىنا 5 ملن دوللار بولۋى مۇمكىن. ايتپەسە لەكتسيا وقىپ, ەلدە جۇمىس ىستەۋگە بولۋشى ەدى. بيولوگيا سالاسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا, ولاردىڭ شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋىنا, گرانت الۋىنا سەبەپكەر بولسام دەيمىن. شىنى كەرەك, قازاقستاندا عىلىمعا قارجى از بولىنەدى. ءبىز باي ەلمىز عوي. عىلىمعا قارجى سالۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل – ەسەلەپ قايتاتىن ينۆەستيتسيا. مەملەكەت بولاشاعىمىز عىلىمدا ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. مىسالى, تايۆان مەن جاپونيانى قاراڭىز, بىزبەن سالىستىرعاندا رەسۋرسى از, جەرى كىشكەنتاي. بىراق قايدا دامىپ كەتكەن, يننوۆاتسيامەن اينالىسىپ وتىر. قالاي؟ سەبەبى ولار عىلىمعا قارجىنى ايامايدى. مەملەكەتتى باسقارىپ وتىرعاندار ءوز جۇمىسىمەن «اۋىرسا», «قايتسەم حالقىمدى وركەنيەتتى ەلدىڭ ازاماتى ەتەمىن؟» دەپ كۇنى-ءتۇنى ىزدەنسە, جاۋابىن تابادى جانە سونى ىستەيدى. وعان بىزدە الەۋەت دەگەن جەتىپ ارتىلادى.
– ءسىزدىڭ ەلدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىڭىزگە كۋا بولايىق! اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
