ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ال ەندى قاڭتار وقيعاسىنان الار ساباعىمىز قانداي بولماق؟ سىرت كوزگە ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرعىدان تۇراقتىلىقتىڭ ارالىنداي كورىنگەن ەلىمىزدە مۇنشالىقتى قايعىلى وقيعانىڭ بوي كورسەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ ارينە, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ەكى, ءۇش جىلدىڭ ماسەلەسى ەمەس, ونداعان جىلدار بويى جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ كەلگەن ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەكەنى انىق. مۇنى قاڭتار وقيعاسىنان بەرى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشى, عالىمدار ايتۋداي-اق ايتىپ جاتىر. ارانداتۋشى كۇشتەردى ەسەپكە الماساق, بەيبىت شەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ تالابى ەسكى جۇيەنى وزگەرتۋ ەدى. حالىق قۇر دەكلاراتيۆتى ەمەس, ناقتى وزگەرىستەردى قالادى. جىلدار بويى قاساڭدانىپ قالعان ساياسي جۇيە بۇقارا مەن بيلىكتىڭ اراسىن مەيلىنشە الشاقتاتىپ جىبەرگەنىن مويىنداماسقا بولماس.
قوعام ومىرىندە قوردالانىپ, وقتا-تەكتە ۇشقىنداپ, بوي كورسەتىپ جۇرگەن مۇنداي ساياسي سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ناقتى رەفورمالاردىڭ العاشقى قادامدارى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ تاراپىنان 2019 جىلدان بەرى قولعا الىنىپ كەلەدى. ارينە, مەملەكەت باسشىسى ساياسي رەفورمالاردا اسىعىستىققا جول بەرمەي, كەزەڭ كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋدى قولعا الدى. الدىمەن, مامىر ايىندا ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ شەگى 7%-دان 5%-عا تومەندەتىلدى. دەموكراتياسى دامىعان ەلدەردىڭ كوبىندە زاڭ شىعارۋ ورگانىنا ءوتۋ مەجەسى 7-10%-دى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, اتالعان وزگەرىستىڭ شىنىمەن دە قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە ايقىن كوز جەتكىزەمىز. سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تاڭداۋدىڭ ەنگىزىلۋىن دە سايلاۋشى قۇقىن قورعاۋدىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ باعالاساق بولادى. سونىمەن قاتار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت 2021 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋلارى وتكىزىلدى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز بويىنشا 50%-عا جۋىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اكىمدەرى وزگەردى. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بويىنشا اۋىل اكىمدەرى سايلاۋىنا تەك پارتيالار ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر عانا ەمەس, ءوزىن ءوزى ۇسىنعان ەل ازاماتتارى دا قاتىسىپ, ساياسي ناۋقاندا باق سىناۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر بويىنشا باستامالارى بىلتىر جىل بويى جالعاسىن تاپتى. ماسەلەن, قىركۇيەك ايىنداعى جولداۋىندا دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ايەلدەر مەن جاستارعا بەرىلەتىن 30 پايىزدىق كۆوتانى ۇستانۋدى زاڭ جۇزىندە بەكىتۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل نورما بۇرىن تەك پارتيالىق تىزىمگە قاتىستى ەدى. ەندى اتالعان كۆوتا دەپۋتاتتىق مانداتتى ءبولۋ كەزىندە دە ساقتالادى.سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمىندە كۆوتا بەرىلەتىن ازاماتتار ساناتىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى. كۆوتاعا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى دا قوسۋ قاجەتتىگىن ايتتى. اتالعان زاڭ جوباسى قازىرگى تاڭدا قوعام تالقىلاۋىنان ءوتىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىلدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل جولعى جولداۋىن بارشا قازاقستاندىق قوعام تاعاتسىزدانا كۇتكەنى انىق. ويتكەنى جولداۋدىڭ نەگىزگى مازمۇنى ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى بولاتىن. قاڭتار دۇربەلەڭىنەن كەيىن داعدارىپ تۇرعان جۇرتشىلىق پرەزيدەنتتەن جاڭا قازاقستاندى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان تىڭ باستامالار كۇتتى.
قوعامدا كوپتەن بەرى تالقىلانىپ, شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وتە وزەكتى جانە تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە پرەزيدەنتتىڭ بۇگىنگى جولداۋىندا جاۋاپ بەرىلدى دەپ بىلەمىن. ەڭ باستىسى, وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان باعىتتىڭ ناقتى جالعاسى, تۇراقتى باعىتى بارىن اڭعاردىق. «مىقتى مەملەكەت, ىقپالدى پارلامەنت, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسى قالتقىسىز جۇزەگە اسىرىلاتىنىن پرەزيدەنت باسا ايتتى. «سۋپەر پرەزيدەنتتىك» بيلىك ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن اتقارىپ ءبىتتى. بۇل جولداۋدا پارلامەنتتىڭ ىقپالىن كۇشەيتىپ, پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ قۇزىرەتىن ازايتۋ تۋرالى ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. اسىرەسە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تۋعان-تۋىستارىنا مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اتقارۋعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ تۋرالى باستامانى تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ماڭىزدى قادام جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا قازاقستاندى قالىپتاستىرۋداعى شىنايى ساياسي شەشىمدىلىگىنىڭ كورىنىسى دەپ باعالاۋعا بولادى.
ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋعا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام; ورتالىق سايلاۋ كوميسياسى, ەسەپ كوميتەتى جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قانداي دا ءبىر پارتياعا مۇشە بولۋىنا, سونداي-اق اكىمدەر, اكىم ورىنباسارلارىنا پارتيالاردا باسشىلىق قىزمەت اتقارۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا جاسالعان ۇسىنىس سايلاۋ جۇيەسىن ادىلەتتى ارناعا باعىتتاپ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتەدى دەپ سەنەمىن.
جاڭا پارتيالاردى تىركەۋ پروتسەسىنە دە ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلمەك. اتاپ ايتقاندا, جاڭا پارتيانى تىركەۋ شەگىن ءتورت ەسەگە – 20 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا دەيىن تومەندەتۋ, ايماقتىق بولىمشەلەردەگى ەڭ از مۇشە سانىن ءۇش ەسە – 600-دەن 200 ادامعا دەيىن قىسقارتۋ, پارتيا قۇرۋ بويىنشا ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىنىڭ ەڭ از سانىن 1مىڭنان 700 ادامعا دەيىن قىسقارتۋ سياقتى باستامالار ۇسىنىلدى. مۇنىڭ ءبارى اينالا كەلگەندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ەلىمىزدە كوپتەگەن جىل بويى قالىپتاسىپ قالعان ساياسي مونوپوليانى جويۋ نيەتىن اڭعارتادى. ەندىگى كەزەكتە پارتيالار اراسىندا اشىق باسەكەلەستىك ارتىپ, ساياسي ارەناعا جاڭا كۇشتەر قوسىلىپ, قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى ارتارى ايقىن.
سايلاۋ ۇدەرىسىندە پروپورتسيونالدى جۇيەمەن بىرگە ماجوريتارلى جۇيە دە قاتار قولدانىلاتىن بولادى. پارلامەنت 30% ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا قالىپتاسپاق. بۇل ماسەلە دە قوعام تاراپىنان كوپتەن بەرى قوزعالىپ كەلە جاتقان تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ارينە, ءتۇپتىڭ تۇبىندە بارلىق دامىعان ەلدەردەگىدەي قازاقستان قوعامىنىڭ بىرىڭعاي كوپپارتيالى جۇيەگە كوشەرى ايقىن. الايدا قازىرگى قوعامدىق احۋال مەن ساياسي مادەنيەتىمىز پروپورتسيانالدى جۇيەگە بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ ءوتۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان سىڭايلى. بۇل رەتتە ساياسي پارتيالار دا ماڭىزدى مىندەتتەردى موينىنا الىپ, قوعام مۇددەسىنە شىنايى قىزمەت ەتەتىن تۇلعالاردى ءوز يدەولوگياسىنىڭ توڭىرەگىندە بىرىكتىرە بىلۋلەرى شارت.
وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ۇدەرىسىن دە التەرناتيۆتى جۇيەگە كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. بۇل دا جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كوتەرىپ, ماڭىزىن ارتتىراتىن باستاما. جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن اكىمدەردى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ پروتسەسى فورمالدى سيپات الىپ كەتكەن ەدى. ال ەندى پرەزيدەنت ۇسىنعان التەرناتيۆتى جۇيە جۇزەگە اسسا, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءوز وڭىرلەرىنە شىن مانىندە پايدالى ءارى لايىقتى تۇلعالاردى تاڭداۋىنا مۇمكىندىك تۋىندايدى.
جالپى العاندا, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا وڭىرلەردىڭ ماسەلەلەرىنە جانە ولاردىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جاڭادان اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىن قۇرۋ باستاماسى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. ەرتەدەن ىرىسى تاسىپ, بەرەكە-بايلىعى اسقان بۇل وڭىرلەردىڭ اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق مارتەبەسى وزگەرگەلى حال-كۇيىنىڭ تومەندەپ, ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنىڭ السىرەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. وبلىس ورتالىعى بولماعان سوڭ, سەمەي مەن جەزقازعان وڭىرىنەن تۇرعىنداردىڭ ورتالىقتار مەن مەگاپوليستەرگە كوشۋ ۇدەرىسى ۇدەدى. ءۇش جاڭا وبلىستىڭ اشىلۋى وڭىرلەردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ارتۋىنا جول اشاتىنى انىق.
بۇگىنگى جولداۋدا قامتىلعان ماسەلەلەر ءبۇتىننىڭ ءبىر بولشەگى, پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان قوعامىن دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىنداعى بۇرىن-سوڭدى قولعا العان باستامالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى, قۇرامداس بولىگى. زامان اعىمى, ۋاقىت تىنىسى بۇدان دا ىرگەلى, ءارى كۇردەلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەرى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ قارقىنىنا وراي دەر كەزىندە وڭ وزگەرىستەرگە بەت بۇرۋ. بۇل تۇرعىدان العاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ جولداۋىن قازاقستان قوعامىن دەموكراتيالاندىرۋ جولىندا جاسالعان تاريحي قادامداردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا بۇل جولداۋدىڭ «ارقالايتىن جۇگى ءبىر جىلمەن شەكتەلمەيدى, اۋقىمى كەڭ, مازمۇنى دا بولەك».
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قازىرگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە الاڭ كوڭىلدە وتىرعان وتانداستارىمىزعا ەلىمىز ءۇشىن دامۋدىڭ جالعىز عانا جولى بار ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. ول – قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا تەڭ قۇقىققا يە بولا الاتىن دەموكراتيا جولى. ول جولعا جەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ايتقانداي «جۇرتىمىزعا, ەڭ الدىمەن, اۋىزبىرشىلىك كەرەك. اقىل مەن سابىر, پاراسات پەن ۇستامدىلىق قاجەت».
ءالي بەكتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
