ونىڭ ۇستىنە, وڭىردە بىرقاتار شەكارا زاستاۆالارى جابىلىپ قالدى. بۇرىن دا, قازىر دە زاستاۆالار شەكارا بۇزۋشىلارمەن كۇرەستە شەكارا ماڭىنداعى اۋىل-قىستاق تۇرعىندارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنگەن. ال قارايعان حالىق تۇگەل دەرلىك كوشىپ كەتسە, شەكاراداعى ساناۋلى ساربازدارى كىمگە ارقا سۇيەيدى, كىمگە توتەپ بەرەدى؟ ەستۋىمىزشە, مارقاكولدىڭ ماڭايىنا قىتاي ازاماتتارى ەمىن-ەركىن كىرىپ, سيرەك كەزدەسەتىن شيپالى وسىمدىكتەردى جىلان جالاعانداي ەتىپ جاتقان كورىنەدى. مارقاكول وبلىس ورتالىعىنان 500 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شالعايداعى شەكارالىق ءوڭىر. كەزىندە 25-30 مىڭداي حالىق تۇرعان وڭىردە قازىر تۇرعىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالعان. مايتەرەك, اششىلى سەكىلدى شاعىن اۋىلداردا بىرەر وتباسى عانا قالسا, كەيبىر ەلدى مەكەننىڭ ءتۇتىنى مۇلدە وشكەن. مارقاكولدىڭ بۇگىنگى سىيقى كوڭىل قۇلازىتارلىقتاي. وي جاقتاعى قاي اۋىلعا بارساڭىز دا, ەسىك-تەرەزەسى ۇڭىرەيگەن ۇيلەر الدىڭىزدان شىعادى.
ەكى اۋداننىڭ قوسىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ىرىلەندىرىلگەن كۇرشىم اۋدانى باسقارۋعا كەلمەيتىن ەبەدەيسىز اۋماققا اينالدى. اۋدان ورتالىعى كۇرشىم اۋىلىنىڭ ءوزى وبلىس ورتالىعىنان 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسسا, بۇرىنعى مارقاكول اۋدانىنىڭ اۋىلدارى كۇرشىمنەن ءارى قاراي 200-300 شاقىرىمداي جەردە قونىستانىپ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسەدى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مارقاكول اۋدانى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى مال شارۋاشىلىعى بولاتىن. اۋداننىڭ سول كەزدەگى 6 كەڭشارىندا 25 000-عا دەيىن قوي مەن ەشكى, 10-12 مىڭ ءىرى قارا, 8 مىڭداي جىلقى ءوسىرىلىپ, 10-12 مىڭ توننا استىق وندىرىلەتىن.
وڭىردە سول كەزدە وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىن تۇگەلدەي قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن 1 ورمان شارۋاشىلىعى, 2 ورمان ءوندىرىسى شارۋاشىلىعى, مەملەكەتتىك قورىق, 2 ءسۇت زاۋىتى, مەحانيكالاندىرىلعان قۇرىلىس كولونناسى, مۇناي بازاسى, وزەن پورتى جانە باسقا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدار جۇمىس ىستەگەن.
سودان بەرگى وتكەن 25 جىل شەكارالىق اۋدانداردى باسقا اۋدانداردىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ جىبەرگەن ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ دۇرىس بولماعانىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. سەبەبى, جۇمىسسىز قالعان حالىق شەكارالىق وڭىردەن ۇدەرە كوشتى. وسىلاي جالعاسا بەرسە, شەكارالىق ايماقتار كورشى ەلدىڭ قانجىعاسىندا كەتۋى ابدەن مۇمكىن. حالقىمىزدىڭ «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى», «يەن جەرگە يە كوپ» دەگەن اتالى سوزدەرى بار. دەمەك, قاڭىراپ بوس قالعان اۋىلدارعا وزگەنىڭ تامىر جايماسىنا كىم كەپىل؟
كۇرشىم اۋدانىنا مارقاكولدى قوسۋدىڭ ناتيجەسىندە سوڭعىسىندا جۇمىسسىزدىق كۇرت ءوستى. قاتارداعى جۇمىسشىلار عانا ەمەس, جوعارى ءبىلىمى, كوپ جىلعى تاجىريبەسى بار ءارتۇرلى ماماندىق يەلەرى دالادا قالدى. ولار جۇمىس ىزدەپ, رەسپۋبليكانىڭ ۇلكەن قالالارىنا تارىداي شاشىراپ كەتتى.
شاعىن ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەر, بارلىق مادەنيەت وشاقتارى, دارىگەرلىك مەكەمەلەر, اۋداندىق مۋزىكا مەكتەبى, جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى, باسقا دا بىرقاتار ۇيىم مەن مەكەمەلەر جابىلىپ قالدى. كەزىندە وبلىس اۋداندارىنىڭ ىشىندە جاقسى جابدىقتالعانداردىڭ قاتارىنان سانالاتىن بۇرىنعى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانا قازىرگى ۋاقىتتا جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. سول كەزدەرى اۋداندىق تۋبەركۋلەز ديسپانسەرى دە جابىلدى. بۇل مەكەمەنىڭ جۇمىسسىز قالعان ماماندارى دا جان-جاققا باس ساۋعالاپ كەتتى. بىراق اۋدان جابىلدى, اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ دارىگەرلەر شتاتى قىسقارتىلدى ەكەن دەپ حالىقتىڭ اۋرۋ-سىرقاۋى تىيىلعان جوق, قايتا ءورشي ءتۇستى. بۇرىنعى اۋداندىق اۋرۋحانادا بىلىكتى دە تاجىريبەلى دارىگەرلەر قالماعاندىقتان, حالىق دارىگەرلىك كومەك الۋ ءۇشىن 200-300 شاقىرىم جەردەگى اۋدان ورتالىعى كۇرشىم اۋىلىنا, زايسان قالاسىنا, ءتىپتى 500 شاقىرىم جەردەگى وبلىس ورتالىعى وسكەمەنگە دەيىن ساپار شەگۋگە ءماجبۇر.
اۋداننىڭ جابىلۋى, شەكارالىق ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ وكىمەتتەن, بانكتەردەن نەسيە الۋدا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشۋىنە اكەلدى. بۇل دەگەنىمىز, ايماقتا شارۋا قوجالىقتارىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىردى. وڭىردە قۇرىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. مۇندا تىكەلەي وندىرىسپەن, ونىمدەردى وڭدەۋمەن ەشكىم اينالىسپايدى. بۇل مارقا جەرىندە قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتار جوق دەگەن ءسوز ەمەس. نەبىر ىسكەر ازاماتتار جەكە ءىس اشپاق بولىپ, بيزنەس-جوسپارلارىن جاساپ, قاجەتتى قۇجاتتارىن تولتىرىپ, اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىندا ساندالىپ, شارۋالارىن بىتىرە الماي شارشاعان سوڭ بارىنە قولدى ءبىر سىلتەپ, باسقا جاققا قونىس اۋدارىپ كەتتى.
مارقا ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى بۇرىندارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن اۋدان ورتالىعى تەرەكتى (بۇگىندە مارقاكول اۋىلى) تۇرعىندارىنا اپارىپ ساتاتىن. سوڭعى شيرەك عاسىردان بەرى ورتالىق كۇرشىمدە. وندا اۋدان ورتالىعىن بۇرىننان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن ءوز شارۋاشىلىقتارى جەتكىلىكتى. امالى تاۋسىلعان مارقاكولدىكتەر ءوز ونىمدەرىن 500 شاقىرىم جەردەگى وسكەمەنگە اپارادى. جەتكەنشە سان ءتۇرلى كەدەرگى بار. پارومنىڭ جىرىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.
اۋدان ورتالىعى كۇرشىم سەلوسىنان مارقاكول ءوڭىرىنىڭ ەشبىر اۋىلىنا اۆتوبۋس قاتىنامايدى. جەكەمەنشىك كولىككە مىنسە, ونىڭ جولاقىسى قىمبات, سەبەبى جانارمايدىڭ باعاسى كۇن سايىن ءوسىپ وتىر. مارقاكولدەن تاۋلى قابا جاققا باراتىن جولدىڭ «جول» دەگەن اتى عانا قالعان.
تاعى ايتا كەتەرلىگى, «سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ زارداپتارىنا بايلانىستى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداعان كەزدە دە مارقاكولگە ءتيىستى ورگاندار ادىلەتسىزدىك جاساعان. ءبىر تاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى كاتونقاراعاي مەن ۇلكەن نارىن, قول سوزىمداعى زايسان مەن كۇرشىم ەكولوگيالىق ايماققا جاتتى دا, مارقاكول اۋدانى بۇل ارتىقشىلىقتان قۇر قالدى. وسى اقىلعا سىيا ما؟!
شەكارالىق اۋدانداردى اشىپ, شارۋاشىلىقتاردى قايتا قۇرىپ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتسە, قالاعا كوشىپ كەلىپ, نە ءۇي الا الماي, نە جۇمىس تاۋىپ كۇنىن كورە الماي جۇرگەن شەكارا اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى قايتا كوشىپ, ۇيرەنشىكتى اتا كاسىبىمەن اينالىسار ەدى. اۋىلعا كوشەتىندەردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە كوتەرمەاقى بەرىلىپ, نەسيە الۋعا كومەك كورسەتىلىپ, بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن شۇعىلدانۋعا جاعداي جاسالسا, قازىر بوس جاتقان جايلاۋ ءتوسى از جىلدا مالعا تولىپ, تۋسىراپ جاتقان ەگىستىك القاپتارىندا استىق جايقالىپ تۇرار ەدى. شەكارالىق اۋداندار قايتادان اشىلسا, ۇلكەندى-كىشىلى قالالارداعى تۇرعىن ءۇي, اۋرۋحانا, مەكتەپ, بالاباقشا جەتىسپەۋشىلىگى سەكىلدى ماسەلەلەر ەداۋىر جەڭىلدەي تۇسەر ەدى. ويتكەنى اۋدانى جابىلعان اۋىلداردا سونىڭ بارلىعى قاڭىراپ بوس تۇر. مىسالى تاۋلى قابا وڭىرىندەگى ەسىك-تەرەزەلەرى عانا شەگەلەنگەن اعاش ۇيلەرگە قازىر كوشىپ بارۋعا بولادى.
بىلەمىز, ەلىمىز ەڭسە تۇزەدى, شايقالعان شارۋامىز ورنىنا كەلدى. ءتىپتى جاعداي تۇزەلگەن سوڭ وزگەلەرگە قولۇشىن بەرە باستادىق. ماقتان ءۇشىن وزگەنى جارىلقاعان جاقسى شىعار, دەگەنمەن از-ماز جاقسىلىعىمىز بولسا, الدىمەن ءوز حالقىمىزعا جاسايىق تا.
اۋدان تاراتىلعاننان سوڭ ءوڭىر تۇرعىندارى شەكارالىق اۋدانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى ءوتىنىپ, ءار جىلدارى پرەمەر-مينيستر قىزمەتتەرىن اتقارعان ن.بالعىمباەۆقا, ق.توقاەۆقا, ي.تاسماعامبەتوۆكە, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ز.باتتالوۆاعا, №20 زايسان سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ا.قابانباەۆقا جۇزدەگەن ادامنىڭ قولى قويىلعان حاتتار جولداعان. مۇنداي ارىز-وتىنىشتەر, بەينەتاسپاعا جازىلعان ۇندەۋلەر ەل بيلىگىنە قازىر دە جىل ون ەكى اي جولدانىپ جاتقانىمەن جابۋلى قازان جابۋلى كۇيى قالىپ كەلەدى.
اۋدانى تاراتىلىپ, جىرتىق استاۋدىڭ قاسىندا قالعان تۇرعىنداردىڭ كوز جاسىن كورىپ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاج, ارىز-ارمانىنا قۇلاق سالعان ەشكىم بولمادى. ءوڭىردىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءتيىس اكىم-قارالار جولى قيىن بولعان سوڭ ول جاققا ات باسىن بۇرمايدى دا. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ نازارىنان تىس قالعان توسقايىڭ, شاناعاتى, بۇعىمۇيىز, اقجايلاۋ, قاراشىلىك, تەرىسكەي بوكەمباي, كۇنگەي بوكەمباي سىندى اۋىلدارعا ءالى كۇنگە دەيىن سۋ قۇبىرلارى تارتىلماعان. مارقاكولدىڭ جاعاسىنداعى 400-دەي تۇرعىنى بار ۇرانقاي اۋىلىندا بالالاردى وقىتۋعا قاۋىپتى دەپ 2020 جىلى مەكتەپ جابىلىپ قالعان, ال جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى ءالى باستالماعان. وقۋشىلار ۇيىنەن شالعايعا باسقا اۋىلدارعا بارىپ وقۋعا ءماجبۇر. مۇنىڭ ءوزى تۇرعىنداردىڭ بۇل ەلدى مەكەننەن دە قونىس اۋدارا باستاۋىنا تۇرتكى بولعان.
قورىتا كەلگەندە, مارقاكول اۋدانى تاراتىلعالى بۇل ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مۇلدە قۇلدىراپ, كۇيى كەتكەن جەرگىلىكتى حالىق ۇدەرە كوشىپ جاتقاندىقتان شەكارالىق ءوڭىر بوس قالۋعا تايادى. ال بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. ەكىنشىدەن, الپىلىك بەلدەۋدە ورنالاسقان ورماندى, تاۋلى, ءشوبى شۇيگىن بۇل ايماق ءتورت ت ۇلىك مال, مارال وسىرۋگە, ومارتا ۇستاپ, ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى. تاۋلى قابا ايماعىندا ەرتەرەكتە مارال وسىرگەن. ەگەر اۋدان قايتا اشىلسا, وڭىردە شارۋاشىلىق دوڭگەلەتۋگە مۇمكىندىگى زور. ۇشىنشىدەن, مۇندا تابيعاتى اسەم مارقا كولىنىڭ, مارقاكول قورىعىنىڭ نەگىزىندە ءتۋريزمدى دامىتۋعا ابدەن بولادى. تورتىنشىدەن, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا مارقاكول وڭىرىندە بىرنەشە قولا, التىن كەنىشتەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بۇل ءوڭىردىڭ ونەركاسىپتىك باعىتتاعى مۇمكىندىكتەرىنىڭ دە زور ەكەنىن كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى كۇماندى رۇقسات قاعازدارى بار الدەكىمدەر ول جەرلەردى بەيبەرەكەت قوپارىپ, جەردى تاس-تالقان ەتىپ, كەنىن قازىپ الىپ, تاۋ وزەندەرىن لايلاپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە «كەمپ ۆوستوك» جشس, «ماينينگ» جشس, «قازاقمىس بارلاۋ» جشس, «سۇڭقار» جشس تاعى باسقالارى بار. مەملەكەت بۇلاردىڭ اشىلۋىنىڭ زاڭدى نەمەسە زاڭسىزدىعىن تەكسەرىپ, تارتىپكە كەلتىرسە, مۇنىڭ ءوزى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق پەن باسقا دا تولەمدەردىڭ قاينار كوزى بولار ەدى.
ەندىگى ۋاقىتتا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇسىنعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىلداعى اعايىننىڭ وسى جانايقايىنا ءۇنسىز قالماس دەپ ويلايمىز.
كوپەن ەرقاسوۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
