– قانات ءابدۋالي ۇلى, عالىمدار شىنىمەن قازاقستاندى پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىنان تولىقتاي ارىلتۋدىڭ ناقتى جولىن بىلە مە؟
– ءيا. ءبىز كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جانە ۇنەمدى ءتۇرىن زەرتتەدىك. بۇعان قاتىستى قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى كوزقاراس ۇسىنىلعان. الايدا قازاقستاننىڭ جىل سايىن شامامەن 400 ملن توننا CO2-ەكۆيۆالەنتىن شىعاراتىنىن جانە رەسپۋبليكادا ەنەرگيانىڭ كوپ كولەمى كومىر ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇعان قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جىلۋ ءوندىرۋ پروتسەسىندە كومىرگە دەگەن تاۋەلدىلىك جوعارى. قازاقستان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيا تارتۋدا دا تىم سىلبىر. كليماتتىڭ وزگەرۋ سالدارىن تومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك شىعىستار دا ءتيىمسىز بولىپ وتىر. ەلىمىز ەگىستىك القاپتارىندا وندىرىلەتىن پارنيكتىك گازدىڭ جوعارى شىعارىندىلارىمەن جانە باسقا دا قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە ءماجبۇر.
ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2060 جىلعا دەيىن قازاقستاندى كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا كوشىرۋدىڭ رەسمي دوكتريناسى ازىرلەندى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋ اتالعان قۇجاتقا سايكەس جۇرگىزىلدى. ونى ازىرلەۋگە ۇكىمەت تە, بيزنەس تە قاتىسقان جوق. وسىلايشا, عالىمدار ەلدەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى ءوز كوزقاراستارىن ءبىلدىردى. بايانداما بۇۇ-نىڭ گلازگوداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەنتسياسىندا ۇسىنىلدى جانە ونى حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ماماندار زور قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادى.
– سونىمەن عالىمدار قانداي قورىتىندىعا كەلىپ وتىر؟
– جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى دەگەنىمىز – تاپ قازىر جانە ءدال وسى جەردە ورىن الىپ جاتقان جاعداي. بۇل وزگەرىس ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ, عالامشارداعى ءاربىر تۇرعىننىڭ ومىرىنە اسەر ەتەدى. ماسەلەن, زەرتتەۋ بارىسىندا ەكۆاتوردان نەعۇرلىم الىس بولسا, ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ سوعۇرلىم تەز كوتەرىلەتىنى انىقتالدى. ەگەر جاھاندىق دەڭگەيدەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 2 گرادۋسقا كوتەرىلسە, وندا ول قازاقستاندا 3 گرادۋسقا, ال انتاركتيكادا, اركتيكادا 4 گرادۋسقا كوتەرىلەدى. تيىسىنشە, كليماتتاعى وزگەرىس ايقىن ءارى بىردەن كورىنەدى. باياندامادا پايدالانىلعان ماتەماتيكالىق مودەل قازاقستاندا كەلەسى 25 جىل ىشىندە تەمپەراتۋرا 1980-2004 جىلدارداعى ورتاشا كورسەتكىشتەن 2-3 گرادۋسقا جوعارى كوتەرىلەدى دەگەن بولجام جاسادى. ءارى قاراي الداعى 50 جىلدا تەمپەراتۋرا 5-6 گرادۋسقا كوتەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى وڭتۇستىك قازاقستانعا قاراعاندا جوعارى بولادى.
– بۇدان نە وزگەرۋى مۇمكىن؟
– ەل اۋماعىنىڭ باسىم بولىگىندە جازعى جاۋىن-شاشىن قىسقارۋى مۇمكىن. بۇل وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمىن ازايتادى. مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى سۋ قورىنىڭ ازايۋىنا جانە كورشىلەس قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە اكەلەدى. ويتكەنى بۇل ەلدەر سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا تاۋەلدى. سالدارىنان اتالعان ەكى ەلدە جانە وڭتۇستىك قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەلەكتر ەنەرگياسى مەن سۋ تاپشىلىعى ورىن الادى. ورتالىق ازياداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى سۋ قورى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەر ەتەدى.
– عالىمدار قانداي باعىتتارعا تالداۋ جۇرگىزدى؟
– «پارنيكتىك گازدىڭ نولدىك شىعارىندىلارىنا قول جەتكىزۋدەگى قازاقستان جولى» عىلىمي جۇمىسى ەنەرگەتيكالىق سەكتور, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, قالدىقتاردى باسقارۋ جانە باسقا دا باعىتتارعا ارنالعان بولىمدەردەن تۇرادى. كومىرتەگى شىعارىندىلارىنا ارنالعان كۆوتالار ساۋداسى, تەحنولوگيالار الماسۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر تالداندى. وسى باعىتتاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا تاجىريبەلى ساراپشىلار نەگىزگى ماسەلەلەردى انىقتاپ, پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ جولدارىن ۇسىندى. ماسەلەن, كومىرتەگى بالانسىنا جەتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ورمان القاپتارىن ۇلعايتۋ.
– بىزدەگى ورماندار مەملەكەت مەنشىگىندە. دەمەك, ورمان القاپتارىن ۇلعايتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ قيىن بولادى-اۋ...
– ماسەلەنى كۇردەلەندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. جاساندى ورمانداردى كوبەيتۋگە بولادى عوي؟! ول ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا پايدالانىلمايتىن بوس اۋماقتاردا ورمان وسىرۋگە رۇقسات بەرۋ كەرەك. بيزنەس اعاش جيناۋعا, كوممەرتسيالىق پايدا تابۋعا مۇمكىندىك الادى. ال ەل اۋماعىندا جاڭادان وتىرعىزىلعان ورماندار كومىرتەكتى سىڭىرەدى. ورماندى جەرلەر كليماتتى, بيوالۋانتۇرلىلىكتى جاقسارتادى. ارينە, بۇل ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت.
– عالىمدار تاعى قانداي ءتيىمدى جولداردى ۇسىندى؟
– پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە ورگانيكالىق وتىننان بىرتىندەپ باس تارتىپ, تازا, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋدى كوزدەيتىن ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن, عالىمدار قازاقستانعا اتوم ەنەرگەتيكاسى قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسادى. ءيا, قوعامدا بۇعان قاتىستى الاڭداۋشىلىق بار. ەلىمىز ۋراننىڭ مول قورىنا يە, يادرولىق ەنەرگوبلوگتى پايدالانۋدا تاجىريبە جەتكىلىكتى. ەندەشە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. دۇرىس باسقارىپ, ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, مۇنىڭ زيانىنان گورى پايداسى باسىم. ءبىز اتوم ەنەرگياسىن جاقسى ماقساتقا پايدالانامىز. تەك ول ءۇشىن يادرولىق ينجەنەرلەردى دايارلاۋ قاجەت. سەبەبى مۇنداعى قاۋىپسىزدىك ماماندارعا تىكەلەي بايلانىستى.
ەكىنشى قورىتىندى – وتپەلى كەزەڭدە كومىر گەنەراتسياسىنىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق تازا گاز گەنەراتسياسىن بارىنشا ارتتىرۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى نەگىزىنەن كومىر جاعۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل جاعدايدى جۇيەلى جانە تۇراقتى تۇردە وزگەرتۋ كەرەك. حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن رەسپۋبليكا ءۇشىن گازداندىرۋدىڭ دا الەۋمەتتىك ماڭىزى زور. ويتكەنى بۇل كومىرمەن پەش جاعىپ وتىرعان اۋىل ايەلدەرىنىڭ جاعدايىنا دا وڭ اسەر ەتەدى.
ءۇشىنشى قورىتىندى – قازاقستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىن ورتالىق ازياداعى, سونداي-اق رەسەيدىڭ باتىسى مەن شىعىسىنداعى ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن بىرىكتىرۋگە ۇمتىلۋ قاجەت. بۇل جەردەگى اڭگىمە فيزيكالىق بايلانىستا عانا ەمەس, جالپى تاريفتىك ساياسات قۇرۋدا جاتىر. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى دە وسىعان نەگىزدەلگەن. بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارىنىڭ ارقايسىسى تولىق وقشاۋلاۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىنە ورالۋ بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋعا جانە شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋعا جانە وڭتايلاندىرۋعا جول اشادى.
كولىك سالاسىندا بەنزين مەن ديزەل وتىنى سياقتى وتىن تۇرلەرى بىرتىندەپ تاريحتىڭ ەنشىسىنە كەتۋى كەرەك. ولاردى بيووتىن, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋتەگى الماستىراتىن بولادى.
– بىراق كومىر ونەركاسىبى قازاقستانداعى مونوقالالار مەن تۇتاس وڭىرلەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ وتىرعان سالا عوي. سوندا ولاردىڭ جاعدايى نە بولماق؟
– كومىرتەگى بەيتاراپتىعى ەڭ الدىمەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. بۇل دەگەنىمىز – تازا اۋا, تازا سۋ. تيىسىنشە, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ. كومىرلى ولكەلەردە تۇراتىن كەنشىلەر بۇدان تىس قالماق ەمەس.
كومىر قۋاتىن بىردەن اينالىمنان شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. كومىردى پايدالانۋدان شىعىنسىز باس تارتۋ مەملەكەتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە كومىرىمىز ەشقايدا كەتپەيدى, وسى ەلدە قالادى. ونىڭ نەگىزىندە جاڭا سالالاردى, ەڭ الدىمەن كومىر حيمياسىن دامىتۋ قاجەت. كومىر ونەركاسىبى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە پايدالى بولىپ قالا بەرمەك جانە ول ەنەرگيا وندىرۋمەن بايلانىستى باسقا دا پروتسەستەرگە جۇمىلدىرىلۋى مۇمكىن.
كومىرتەگى بەيتاراپتىعى – قاۋىپ ەمەس, مۇمكىندىك. وسىنى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋ ماڭىزدى. جاڭا سالالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى تالاپ ەتەدى. وزگەرىستەردەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى وسىعان بەت بۇردى. قازاقستان دا ىرگەلى ىستەردى باستاۋعا دايىن تۇر. البەتتە, قاتەلىكتەر بولادى. ونى جەدەل تۇزەپ, العا قاراي ۇمتىلا بەرگەن ابزال. سوندا كوشتەن قالمايمىز. قازاقستان كومىر سەكتورىن قايتا قۇرىلىمداۋ, قىسقارتۋ جانە جابۋ ساتىسىنان وتكەن وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق الۋى ءتيىس.
– وسى جولدا قازاقستانعا كىمدەر قول ۇشىن سوزا الادى؟
– قازاقستان ءبىلىمدى گەنەراتسيالاپ, ءوزارا الماسۋدا پلاتفورما قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن جانە يننوۆاتسيالىق قارجىلاندىرۋدى تارتۋ ءۇشىن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىس ورناتۋى كەرەك. بۇل رەتتە دۇنيەجۇزىلىك بانك كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا ءادىل كوشۋ جوسپارلارىن ازىرلەۋدە, قارجىلاندىرۋدا جانە ىسكە اسىرۋدا جاقسى ارىپتەس بولا الادى. ونىڭ كومىر سەكتورىن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋدى نەسيەلەۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى. سونداي-اق حالىقارالىق جەكە كاپيتالدى قايتا وڭدەۋ جوبالارىنا جۇمىلدىرۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ قاجەت. قارجى سەكتورى قولداۋ شارالارىن قاراپايىم جوبالار مەن تەحنولوگيالاردى قارجىلاندىرۋدان تومەن كومىرتەكتى جانە كومىرتەكسىز شەشىمدەرگە باعىتتاۋى كەرەك. كومىرتەگى بەيتاراپتىلىعىنا كوشۋدى قولداۋ ءۇشىن حالىقارالىق, مەملەكەتتىك, جەكە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن تەگىس پايدالانۋ ماڭىزدى.
– ءبىزدىڭ ەلگە حالىقارالىق قاۋىمداستىق قانداي كومەك بەرە الادى؟
– الەمدىك قاۋىمداستىق قازاقستانعا كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق جاعدايلاردا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن وزىق تەحنولوگيالاردى بەرۋ ارقىلى كومەكتەسە الادى. اعىندى سۋلاردى تازارتۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارى بار. بۇل دەگەنىمىز – اناەروبتى ىدىراۋ پروتسەسى, جەتىلدىرىلگەن توتىعۋ پروتسەسى, مەمبرانالىق تەحنولوگيا جانە باسقالار. عيماراتتاردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن ءۇي شارۋاشىلىعىندا ءارتۇرلى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ, تۇتاس عالامشاردىڭ رەسۋرستارىنا جاۋاپتى بولۋدى ۇيرەنۋىمىز قاجەت.
– سىزدەر جاساعان زەرتتەۋ قازاقستاندى كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا كوشىرۋدىڭ رەسمي دوكتريناسىمەن قانشالىقتى ۇندەسەدى؟
– دوكترينا ەرەجەلەرىنە قايشى كەلمەيدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمدارى قازاقستاننىڭ كومىرتەكتىك بەيتاراپتىققا قول جەتكىزۋ تۇرعىسىنان قولعا العان جۇمىستارىنا قوسىمشا بولا الادى. ءبىز بۇل جۇمىستى قازاقستاندى وسى جولعا ءدال باعىتتاۋ, زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, نولدىك شىعارىندىلارعا ۇتىمدى, پاراساتتى تۇردە قول جەتكىزۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن قولعا الدىق. ونى ۇكىمەتتىڭ نازارىنا ۇسىنساق دەيمىز جانە مۇنىڭ ەل ءۇشىن پايدالى بولارىنا سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
