قازاقستان • 10 ناۋرىز، 2022

ءبىرىنشى ءماتىن نەمەسە وتىرىك پەن جالعاندىقتان قالاي ارىلامىز؟

232 رەت كورسەتىلدى

«جۋرناليستەردى كوشە انشىلەرى مەن كوشە سۋرەتشىلەرى سياقتى قىلعىڭىز كەلە مە؟» دەگەن سۇراق ءتۇستى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ءسىرا، «كوشەدە­گىلەر­دىكى ەشقانداي دا كاسىپ ەمەس» دەپ تۇرعان بولۋى كەرەك. قايبىر جىلى الماتىنىڭ ارباتىندا قاپتاپ وتىراتىن سۋرەتشىلەرگە ءبىر ءجۋرناليستى جىبەرىپ سۇراتقىزعان ەدىم. قانداي تاقىرىپتار ءوتىمدى، نەندەي سۋرەتتەر كوپ ساتىلادى؟ سوندا «اتتىڭ باسى مەن ەل باسقارعان ادامداردىڭ سۋرەتى كوپ وتەدى» دەگەن جاۋاپ الدىم. ونىڭ استارىندا نە بارىن تاپتىشتەپ جاتپاي-اق قويايىن. بىراق سول ارباتتا دومبىرا ۇستاعان ءبىر ءانشىنىڭ شەرلى اندەردى كوبىرەك ايتىپ وتىراتىنىن بايقاپ جۇرەتىنمىن. ءبىر كۇنى قاراسام، ماڭايىنا قاراڭ-قۇراڭ ءبىراز ادام جينالىپ قالىپتى. مەن دە قۇلاق قويىپ تىڭداسام، قوناەۆتىڭ اتىن انگە قوسىپ ايتىپ وتىر ەكەن. جارايدى، سۋرەتتى كابينەتتەرىنە ءىلىپ قويۋ ءۇشىن ساتىپ الاتىن شىعار. ال قوناەۆ تۋرالى ءاندى نە ءۇشىن تىڭدايدى؟ ءوزىنىڭ ءسوزى دە ۇلكەن ساحناعا ارنالماعان، ياعني «مۇرتى باسىلماعان» ءان. باسقانى بىلمەيمىن، سول كۇنى قايىرماسىندا وقشاۋ-وقشاۋ جولدارى بار الگى ءان كەشكە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەي ءجۇردى.

ءيا، نەگە ەل باسقارعان ادامداردىڭ سۋرە­تىن سالادى؟ ونى ساتىپ الۋشىلار قۇرمەت­تەپ، كابينەتتەرىنە ءىلىپ قويعاننان باسقا نە ىستەيدى؟ ال نەگە اتتىڭ باسىن سالادى؟ سە­بەبى قالالىق بولسا دا، قازاقتىڭ ءبارى جىل­قىنى جاقسى كورەدى. سول كەزدە ماعان كوشە­دەگى حالىق تا ءوز تاقىرىبىن تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەندەي كورىنىپ كەتتى. ءسال ءوتىم­دى تاقىرىپ تاپساڭ بولدى، جۇرتتىڭ ءبا­رى شى­بىنشا ۇيمەلەيتىن سياقتى ەلەستەت­تىم. الايدا ول سۋرەتشىلەردىڭ ءبارى كۇنكورىس قامىمەن عانا وتىر. انشىلەردىڭ ايتىپ وتىرعانى دا كوبىنەسە ۇيرەنشىكتى، قۇلاققا تانىس اندەر. ءارى كەتكەندە قايىرماسىنا قو­ناەۆ سياقتى قادىرلى ءبىر ادامنىڭ اتىن قوسىپ ايتىپ، ەلدىڭ نازارىن اۋدارعىسى كەلەدى.

كەنەت، سول كوشەلەرمەن قولدارىنا تاياق ۇستاعان قالىڭ ءنوپىر سەڭدەي سوقتىعىسىپ ءجۇرىپ ءوتتى. جۋرناليستەر ءۇشىن ولار كىمدەر، وڭتايلى ءسوز تابام دەپ اۋرەلەنبەي-اق قويىڭىز، ولار – تاقىرىبىن تاپپاعان ادام­دار! ارينە، كوشە انشىلەرى مەن كوشە سۋرەتشىلەرى تاپ سول كەزدە ءوز ورىندارىن­دا بولعان جوق، ايتپەسە جاعىمدى دا، جاعىم­سىز دا نەشە ءتۇرلى جاڭا وبرازداردى كورەتىن ەدى. وسىعان دەيىن زيالى قاۋىم اتالىپ كەلگەن قالامگەرلەر دە ول جەردە بولمادى، بولعاندا نە ىستەيتىن ەدى. «زيالىعا «زياندى»، ۇيقاستىرعان قۋ شەبەر. بۇزباس پا ەدىڭ ۇياڭدى، جولىڭدا اباي تۇرسا ەگەر» دەگەن جولدار سونداعى كوڭىل كۇيدەن تۋعان!..

بىراق ماسەلە وندا ەمەس. جوعارىداعى سۇراق وتكەن جولعى جازبامىزعا قاتىستى قويىلدى. الەۋمەتتىك جەلىدە سۇراق كوبەيىپ كەتكەن سوڭ ۇندەمەي قالا المادىق. ءبىز وندا «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى» دەگەن اتاۋدى وزگەرتىپ، «بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى» دەگەن اتاۋعا كوشۋىمىز كەرەك دەگەن ەدىك. جاقىندا مەن بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرامىنا كىتاپ تا، كينو دا كىرەتىنىن ەستىپ تاڭعالدىم. شىنىندا دا باسقانى ايتپاعاندا، سوڭعى جىلداردا ءتۇسىرىلىپ جۇرگەن تەلەسەريالدار كينورەجيسسەرلەردەن گورى، تەلەجۋرناليستەردىڭ جۇمىسىنا كوبىرەك ۇقساپ بارا جاتقانى دا وتىرىك ەمەس. ءارى-بەرىدەن سوڭ قازىر الەم ادەبيەتىندە دە ادەبيەتتەگى جۋرناليزم ءوز ورنىن نىقتاپ، پۋبليتسيستيكا ارالاسقان دۇنيەلەردىڭ الدى نوبەل سىيلىعىن دا الا باستادى.   

الايدا الەۋمەتتىك جەلىدە جەلدەي ەس­كەن ءوتىمدى تاقىرىپتار جۋرناليستيكادا جەت­كىلىكتى قامتىلماي كەلەدى. وعان سەبەپ بۇل سالاداعى جۇيەنىڭ دۇرىس قۇرىلماي، بارلىعىمىزدىڭ تار شەڭبەرلى باق-قا بايلانىپ قالعانىمىزدا بولىپ وتىر. كەيدە اينالاسىن جەپ تاۋىسقان ارقانداۋلى ات سياقتى كورىنەتىنىمىز وتىرىك ەمەس. ءبىز ءتىپتى قازىر دە قاپتاعان كوممۋنيكاتسيادان ءوزىمىزدى ءبولىپ قاراعىمىز كەلەدى. ايتسا ولار ايتا بەرسىن، ءبىزدىڭ ءوز تاقىرىپتارىمىز بار دەگەن تاكاپپارلىقتان ءالى ارىلعان جوقپىز.

شىن مانىندە ءبىز بۇقارالىق اق­پا­­­رات قۇرالدارىنىڭ ەمەس، بۇقارالىق كوم­مۋ­نيكاتسيانىڭ قۇرامىندا ءجۇرۋىمىز كە­رەك ەدى. قالامگەر دەگەندە حالىقتىڭ كوز الدىنا بۇكىل اقپارات تاراتۋ سالالا­رىنىڭ ءبارىنىڭ بىرىككەن جۇيەسى كەلۋى كەرەك بو­لاتىن. بۇگىندە الەمدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەمەس، بۇقارالىق كوم­مۋنيكاتسيانىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. وركەنيەتتى ەلدەردە ونىڭ قۇ­رامىنا كىتاپ پەن كينونى دا كىرگىزىپ جى­بەرگەن سوڭ، باسقا نە دەيسىز؟!

ال ەندى بۇرىنعىداي ۇلكەن ءبىر تاقى­رىپ­تاردى تاۋىپ الىپ، اۋىر يدەيالاردى جازساق، ول ەشكىمگە كەرەك بولمايىن دەپ تۇر. ويتكەنى بۇگىندە جىلى كابينەتتەردەن گورى، كوشەنىڭ سۇرانىسى الدەقايدا وتىمدىرەك. كەشەگى جايباراقات زاماندا مۇنداي نارسەلەرگە ونشا ءمان بەرە بەرمەۋشى ەدىك. «قوعامعا كەرەك، حالىققا كەرەك» دەپ قايداعى ءبىر تاقىرىپتاردى تاۋىپ الاتىنبىز. وزىڭدىكى دۇرىس ەكەنىنە تولىق سەنىمىڭ بار، بىراق وعان حالىقتىڭ اراسىندا سۇرانىس بار ما؟!.

قايبىر جىلدارى سارى باسىلىمدار كوشەنىڭ اڭگىمەسىن اقپارات كەڭىستىگىنە ءبىرا-اق شىعاردى. ولاردىڭ تارالىمى باسقالار قىزىعا قارايتىنداي دەڭگەيگە جەتتى. سەبەبى ولار كوشەدە تىڭداماي وتە ال­مايتىنداي تاقىرىپتاردى جازدى. وعان حالىقتىڭ  كوڭىل كۇيى ارالاس­تى. كەيبىر شەتىن ماسەلەلەردى كوتەرگەنى رەنىش تە تۋعىزىپ جاتتى. جالعان پاتريوتتار كوپشىلىك ورىنعا اپارىپ ورتەگەن جۋر­نال­دى دا كوردىك. ءسويتىپ تاۋەلسىز قا­زاق­­ستاننىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت گازەت-جۋرنال ورتەلدى. وسىنىڭ ءبارى اقپارات سالاسىندا قىزۋ قايناپ جاتقان ءومىر بولا­تىن. بۇگىندە ول باسىلىمداردىڭ تاقى­رىپتارىنىڭ ءبارى الەۋمەتتىك جەلىگە كوشتى. سارى باسىلىمدار دەگەن اتاۋ دا سانامىزدان ءوشتى. بىراق ول جوق بولىپ كەتكەن جوق، الەۋمەتتىك جەلىمەن ارالاسىپ، جاڭا ساپاعا اۋىستى.

سارى باسىلىمدار جوق دەگەن ءسوز، ولار دا ءداستۇرلى باسىلىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى دەگەن ءسوز. ءبىز قازىر ءبارىمىز قوسى­لىپ، بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا كەڭىستىگىنە شىقتىق. بۇل كەڭىستىككە بۇقارامەن اقپارات الماساتىن سالانىڭ ءبارى كىرەدى. ءتىپتى الگى كوشە انشىلەرى مەن كوشە سۋرەتشىلەرى دە سونىڭ ىشىندە ءجۇر. سەبەبى ولار دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە حالىقپەن تىكەلەي قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى. ماسەلەن، قوناەۆتىڭ مەرەيلى جىلى بولسا، ول تۋرالى ءان ايتادى، سۋرەتتەرىن وتكىزەدى. سول تاقىرىپ وسى كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە دە، گازەت-جۋرنالداردا دا جۇرەدى. سوندىقتان ءبىز قالاساق تا، قالاماساق تا ءبارىمىز ءبىر كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ايداي اقيقات شىندىق.

بۇل كەڭىستىكتى وتىرىك پەن جالعاندىق جايلاماۋىنا ءبارىمىز جاۋاپتىمىز. شىندىق ىزدەگەن جۇرت الەۋمەتتىك جەلىگە عانا تەلمىرىپ قالماۋى كەرەك. سۋرەتشى دە وتىرىك سۋرەت سالماۋعا ءتيىس. ءانشى دە جالعان پافوسقا جول بەرمەگەنى ءجون. جازۋشىنىڭ جازعانى دا شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس كەتپەگەنى دۇرىس. اۋىز ۇيرەنىپ قالعان ءۇش سالانى عانا ايتىپ وتىرمىز. ايتپەسە بۇعان قوعام كەلبەتىن سومدايتىن سالانىڭ ءبارىنىڭ قاتىسى بار. ونىڭ ىشىنە تاريحشىنى دا، فيلوسوفتى دا، ساياساتشىنى دا قوسامىن دەسەڭىز ءوزىڭىز بىلەسىز.    

بىراق قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى جۇرت سۋرەتشىنى دە، ءانشىنى دە، باسقانى دا ەمەس، جازۋشىنى كىنالادى. جازۋشىنى زيا­لى دەپ تانىدى دا، قاشارعا جۇك ارتقانداي بار كىنانى سونىڭ موينىنا ارتتى دا جىبەردى. زيالى دەگەن جالعىز جازۋشى عانا ەمەس دەسە دە، كىنا ارتقاندارىن قويعان جوق. ءبىر قىزىعى، وسى اقىن-جازۋشى دەگەن قاۋىمنىڭ ىشىنە قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى كىرىپ كەتتى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلەر ءبارىن قوسىپ، ءبىر شىبىقپەن شىقپىرتتى دەسە دە بولادى. بۇل كەيىنگى جىلدارداعى جازۋشى اتاۋلىنى سۇيكىمسىز ەتىپ كورسەتۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى ەكەنىن بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس. ماعان جازۋشىلار وتكەن ۋاقىتتاردا قوعامدىق-ساياسي ومىردەن ادەيى شەتتەتىلگەندەي كورىنەدى دە تۇرادى.

ءبىر قاراساڭىز، كەشەلى-بۇگىنگى تانىمال عالىمداردىڭ ءبارى دە جازۋدىڭ قادىرىن بىلگەن. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇل تاراپتا نە ايتقاندارى بارشاعا بەلگىلى. ودان كەيىنگى قايراتكەرلەردىڭ دە ءوز جۇمىستارىنان باسقا، ءبىراز جازعان-سىزعاندارى دا بار. وسى ورايدا «جازۋ دەگەن نە؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋادى. شىنىندا دا ادامدى نە باسقارادى؟ ادامدى، بايقاساڭىزدار، جادى باسقارادى. ادامنىڭ جادى دەگەن نە؟ ادامنىڭ جادى دەگەن – جازۋ. ءسىزدىڭ جادىڭىزدا وتكەن كۇن­دەرىڭىز بارلىعى جازۋلى تۇرادى. دەمەك، جادى، ول – جازۋ. بۇل ەندى وتكەن كۇنگە بايلانىستى ايتىلىپ وتىرعان اڭگىمە.

بولاشاعىڭىزعا قاتىستى نە دەيدى؟ «پە­شەنەڭە جازعاندى كورەسىڭ»، «ماڭ­دايىڭا جازعاندى تاباسىڭ» دەيدى. ول نە؟ ول دا – جازۋ. دەمەك ءبىز جازۋعا باعى­نىشتىمىز. ءبىز جازۋدان كەتە المايمىز. قانداي زامان، قانداي كۇن بولسا دا ءبىز جازۋدان كەتپەيمىز. نەگىزى جادىعا جازىلعان جازۋ ەشقاشان وشپەيدى جانە وزگەرمەيدى. كەشەگى كۇنى تاسقا باسىلعان ءسوزدى حالىقتىڭ شىندىق دەپ قابىلداپ كەلگەنى سودان دا شىعار. ەندى بۇگىن كەلىپ سول جازۋ حالىقتىڭ ءوز قولىنا كوشكەندەي مارە-سارەمىز. قازىرگى قوعامداعى ەڭ جاندى ماسەلەنىڭ ءبارى الەۋمەتتىك جەلىگە كوشكەن. ەندى ولار ءوز سوزدەرىن وزدەرى جالاۋ عىلىپ كوتەرىپ، كوشەدە دۇركىرەپ كوشىپ بارادى.

ال ەندى ءسىز ءبىرىنشى ءماتىندى كوشەدەگى ادامدار ەمەس، كاسىبي ادامدار جازۋ كەرەك ەكەنىن بىلەسىز بە؟ سەبەبى سانادا وشپەس­تەي بولىپ جازىلىپ قالاتىن سول، ءبىرىنشى ءماتىن. وركەنيەتتى الەمدە كىتاپتى دا، كينونى دا، ءتىپتى سۋرەتتى دە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسياعا جاتقىزا باستاعانى سودان. مەيلى، كىم بولسا دا بيىك مارتەبەلى سەنىمگە يە بولاتىن شىن ونەرگە قىزمەت ەتكەنى قۇبا-قۇپ. مىنە، سوندىقتان دا دەموكراتياعا ەشقانداي شەك قويىلمايتىن ەلدەردە ءبىرىنشى ءماتىندى كاسىبي ادامدار جازادى. قازاق اتام ونى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ايتقان: ء«سوزىڭدى بىرەۋ سويلەسە، اۋزىڭ قى­شىپ بارا ما؟»...

بىراق بىزدە باسقاشا. شىندىقتى ادامدار كوشەدەن تاراتىلاتىن سيۋجەتتەردەن ىزدەيدى. كوشەدەن سيتكوم سياقتى جەڭىل-جەلپى قىزىق سيۋجەتتەر تاراتسا ءبىرسارى. جوق، ولار ۇيالى تەلەفونمەن ءتۇسىرىپ، ساياسي اقپاراتتار تاراتاتىن بولدى. ونى مىڭداعان ادام كورەدى جانە سودان قورىتىندى شىعارادى. ەگەر ەلدىڭ ءبارى سولاي حابار تاراتا بەرەتىن بولسا، وندا ءبىزدىڭ قوعامدا انارحيا ورناپ، حاوس پايدا بولماي ما؟ ينتەرنەتتى وشىرە الماي، مەملەكەت اقپاراتقا يە بولا الماي قالىپ جۇرسە قايتەسىز؟ مەملەكەت اقپاراتقا يە بولا الماي قالدى دەگەن ءسوز، بيلىك وسى قوعامدى باسقارىپ وتىرعان تەتىكتەرىنىڭ بىرىنەن ايىرىلىپ قالدى دەگەن ءسوز. ەندەشە، وسى سالانىڭ كاسىبي تۇرعىدا دامۋى­نا مەملەكەت تە، حالىق تا، قالا بەردى الگى زيالى اتالعان قالامگەرلەردىڭ وزدەرى دە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت بۇقارالىق كوممۋنيكاتسياعا بايلانىستى ساياساتتى وسىلاي جۇرگىزۋى كەرەك.

ءبىرىنشى ءماتىن – شىندىق! جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە العاشقى تاراتىلعان اقپاراتتار ءبىرىنشى ءماتىن بولا العان جوق. «جاستار رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا باسقا ۇلت وكىلىن قويۋعا قارسى شىقتى» دەمەدى. «الاڭعا كىلەڭ ناشاقورلار مەن ماسكۇنەمدەر شىقتى» دەدى. ەگەر سوندا بىردەن شىندىقتى ايتقاندا، ول – ءبىرىنشى ءماتىن بولىپ قالاتىن ەدى. ال ەندى جەلتوقسان وقيعاسى مەن كەشەگى قاڭتار وقيعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟

جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ كەزىندە ينتەرنەت بولعان جوق. قاڭتار وقيعاسىندا ينتەرنەت بۇعاتتالدى. باسىندا حالىق ءوزى تاراتتى اقپاراتتى. ۇيالى تەلەفونمەن، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى. سودان كەيىن تىزگىندى بىردەن 24kz تەلەارناسى الدى. 24kz تىكەلەي ەفير جۇرگىزىپ، جۇگەرتپە جولدار بەرىپ وتىردى. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ بىردەن-ءبىر ۇلگىسىن سول 24kz كورسەتتى. سول كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە «24kz-كە راقمەت» دەگەن پوستتار شىقتى.

«بارلىق اقپاراتتى وسى ارنادان الىپ وتىردىق» دەپ جازعانىمىزدى ۇمىتپايىق. «تەك 24kz قانا اقپاراتتى ساعات سايىن، مينۋت سايىن بەرىپ وتىردى» دەدىك. دەمەك، مەملەكەتتىڭ ىستەپ وتىرعانى بولسا دا، حالىق ونى مويىندادى. سوندا مەملەكەت حالىققا اقپارات تاراتاتىن تەتىكتى، ءبىر عانا ارنا ارقىلى ۇستاپ وتىردى. ەگەر باسقالار دا سونداي اقپاراتتاردى جاپپاي كورسەتكەندە نە بولار ەدى، تۇك تە بولمايتىن ەدى. قايتا داقپىرت ازايىپ، دابىرا باسىلىپ، حالىق انىق اقپاراتتى ەرتەرەك الار ەدى. بەيبىت شەرۋ دە، بەيبەرەكەت توناۋ دا، قاساقانا ورتەۋ دە، ولارعا وق اتۋ دا، ءبارى ۋاقىتىندا ايتىلىپ، حالىققا دۇرىس اقپارات بەرىلەر ەدى. ونداي اقپاراتقا كىم يە بولسا، سونىڭ دەگەنى بولاتىنىن بۇگىندە الەمدە ءبارى مويىنداپ وتىر. 

بىراق ءبىز اقپارات قۇرالدارىنا سەنەمىز بە؟ ءبىز گازەت-جۋرنال جازىپ جاتقان، تەلەراديو بەرىپ جاتقان حابارلارعا سەنبەيتىن بولدىق! بيلىكتەن بىرەۋ بىرنارسە ايتىپ جاتسا دا سەنبەيتىن حالگە جەتتىك. ول كىم بولسا دا، ايتەۋىر، ءبىزدى الداۋى كەرەك سياقتى. ەشتەڭەگە سەنبەي وتىرعان كەزدە، كوشەدەگى بىرەۋ كەلىپ، تۋرا سول اقپاراتتى تاراتسا، سەنە قالامىز. مىنە، بۇقارالىق كوممۋنيكاتسياعا دەر كەزىندە وتپەگەنىمىز، حالىقتى سونداي حالگە جەتكىزىپ وتىر.

وركەنيەتتى الەمدە كوشەدەن كەلگەن اقپارات تاراتۋشىعا ەمەس، كاسىبي تۇرعىدان اقپارات تاراتۋشى ادامعا سەنەدى. ويتكەنى ول ونى الداعان ەمەس، ولاردا الداۋ دەگەن تۇسىنىك تە جوق، ءارى جالعان اقپارات بەرۋ ولار ءۇشىن ولىممەن تەڭ. بۇل جاعىنان ءوز اتىنا كىر كەلتىرىپ الماۋ ءۇشىن جانتالاسادى جانە سولاي بولۋى كەرەك ەكەنىن بيلىك تە، باسقا دا ءبارى مويىنداعان. اقپارات سالاسىنىڭ اق جولدان تايماۋى، اقيقاتتى جازۋى ەڭ جوعارى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ نەگىزى ءوز وقىرمانى مەن كورەرمەنىنە باعىنىشتى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالىق ۇستانىمدا جاتىر.

ءاسىلى، جازۋ-سىزۋدىڭ بارلىعى ناتۋراليزمنەن باستالادى. كورگەنىن كورگەن قالپىندا وزگەرتپەي جازادى. كەشەگى كوشەدەن اقپارات تاراتىپ جاتقانداردىڭ تىرلىگى دە سول. بىزگە دە سول قىزىق، بىراق شىندىق ول ەمەس. ودان كەيىن رەاليزم كەلدى. ول ماسەلەنىڭ شىندىعىن اشىپ كورسەتتى. ءسويتىپ، ونىڭ جاي عانا شىندىعىن اشىپ كورسەتۋ دە از بولىپ كورىندى. قازىر ول شىندىقتىڭ قانىن سورعالاتىپ جازىپ، شىڭعىرتىپ ايتاتىن بولدى. ول قاتال رەا­ليزم دەگەنگە الىپ كەلدى. باسقالار ءبىر عاسىردا باستان وتكەرگەن وسى اعىمداردى ءبىز اينالاسى جيىرما-وتىز جىلدا-اق كورىپ، ءبىلىپ تاستاعان ءتارىزدىمىز.  

ال ەندى، قاتال رەاليزمنەن كەيىن نە بول­دى؟ شىندىقتىڭ دا شىندىعى بار دەمەكشى، ول شىندىقتىڭ ىشىنە كىرىپ، قول­قا­سىن سۋىرىپ، تاباعا قۋىرعانداي شىج­عىرىپ بەرسە دە شىمىرىكپەيتىن كەزگە كەل­دىك. ونى ەندى نە دەدى؟ ونى گيپەررەاليزم دەدى. ەكى ارالىقتا سيۋررەاليزم كەلىپ، شىندىقتى ايدالادان ىزدەپ قاڭعىپ كەتكەن­دەر دە بار. اينالىپ كەلگەندە نە بولدى، قو­عام توقىراۋعا ۇشىرادى. كىم نە ايتارىن، نە ويلارىن بىلمەي دال بولدى. كىمدى تىڭ­دارىن، كىمگە سەنەرىن دە بىلمەي قالدى. تۋرا ءبىزدىڭ كەيىنگى ءبىر جاعدايلارىمىزعا ۇقسايدى.

ەگەر ءۇڭىلىپ قاراساڭىز، بىزدە عانا سولاي بولىپ جاتقان جوق.  بۇگىندە بۇكىل الەمدە ساياسي داعدارىس بار. قوعام بۇرىن ەكونوميكامەن بىرگە توقىراۋعا ۇشىراسا، ەندى ساياساتپەن بىرگە توقىراۋعا ۇشىرادى. الەمدەگى ەكونوميكالىق داعدارىستان مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزم الىپ شىققانى بەلگىلى. ال قازىرگىسى ساياسي داعدارىس بولىپ تۇرعانىن الپاۋىت ەلدەردەن باستاپ، ءبارى مويىنداپ وتىر. مىنە، وسى داعدارىستان ادام بالاسىن ازىرگە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇتقارىپ تۇر. ەگەر ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جازعانداي كۇي كەشتىرەتىن بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا بولماسا، قاي قوعام بولسا دا كەز كەلگەن ساتتە بومبا بولىپ جارىلۋعا شاق تۇر.

بۇكىل الەمنىڭ الدىندا تۇرعان وسى سۇراق. ەكونوميكالىق داعدارىستان مودەرنيزم الىپ شىقتى، ەندى ساياسي داعدارىستان نە الىپ شىعادى؟ مىنا تىعىرىقتان قالاي شىعۋ كەرەك؟ بۇدان ءبىزدى كىم الىپ شىعادى؟ بۇل داعدارىستان الەمدى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا الىپ شىعادى. ەندەشە، جاۋابى دايىن ەكەن، ودان ءبىز نەگە قاشامىز؟ نەگە ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەن نارسەلەرمەن اينالىسامىز؟ وسى بۇقارالىق اقپارات ساياساتىن، بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا ساياساتىنا اۋىس­تىرىپ، نەگە ەل قاتارلى تۇسىنىستىكپەن ءومىر سۇرمەسكە؟!

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا باع­دار­لاما جۇرگىزۋ مادەنيەتى دەگەن بولادى. ءسىز باعدارلاما جۇرگىزۋدىڭ مادەنيەتىن، بەلگىلى ءبىر شەكاراسىن بىلەسىز. بىراق ول ەندى قازىر قىزىق ەمەس. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا كەلگەننەن كەيىن ءسىز حابارىڭىزدى نەشە ءتۇرلى ونەر شىعارىپ جۇرگىزسەڭىز جاقسى قابىلدايدى. بار ويىڭىزدا تۇرعان نارسە، بۇقارالىق مادەنيەت قايدا كەتىپ بارا جاتىر، بۇقارانىڭ تالابى نە، ولارعا نە اسەر ەتەدى؟ مۇنىڭ بارلىعى جوعارىدا ايتىپ وتكەن كوشە ونەرىنىڭ ەلەمەنتتەرى، ياعني جۋرناليستيكاداعى بۇقارالىق كوممۋنيكا­تسيانىڭ ەلەمەنتتەرى. ءبىز ونىڭ وسى سىرت دۇنيەسىن عانا مەڭگەردىك، بىراق ءىش دۇنيەسىن ءالى مەڭگەرگەمىز جوق. بار ماسەلە سوندا بولىپ تۇر.

بۇل بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ دامىعانى سونشا، قازىر الەمدى عارىشتان باسقاراتىن جۇيە قۇرۋعا بەت الدى. سوڭعى سوعىستا ۋكرايناعا باتىستان ەڭ جاڭا ۇل­گى­دەگى قارۋ-جاراقپەن بىرگە، سونداي اقپا­رات­تىق بايلانىس قۇرالدارىن دا جەتكى­زىپ بەرۋدە. ءبىزدىڭ اق پاراقتاي تاپ-تازا جادى­مىزعا بولاشاقتا سول قۇرالدار ارقىلى نە جازىلاتىنىن ءبىر قۇدايىم ءبىلسىن. سەبەبى ءبىز ءالى ءوز شىندىعىمىزدى تاپپاعان، ءوز شىندىعىمىزدى تاپپاي ىشتەي توقىراي باستاعان، ىشتەي توقىراپ قانا قويماي، اشىق كۇندە اداسقانداي دا ءبىر كۇي كەشكەن حالدەمىز.

«جاڭا قازاقستان بولامىز» دەگەن يدەيا وسىنداي ءبىر ءدۇبارا كەپتى باستان كەشىپ تۇرعاندا ايتىلدى. بۇل يدەيانىڭ سونىسىمەن دە قۇداي اۋىزعا سالعان ءبىرىنشى ءماتىن بولۋعا تولىق قۇقى بار. بىراق ونىڭ باسىنا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەندەي جاتتاندى ءسوز جازۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. ودان دا «وتىرىك ورگە باسپايدى، جالعاندىق جارعا جىعادى» دەپ جازىپ قويسا، سول ساۋاپ پا دەيمىز. سەبەبى وسى ومىرىمىزدە جالعان سويلەپ، جارتى جولدان تاستاپ كەتەتىن جالاڭ ۇراندارعا ابدەن تويدىق. ال ماقالامىزعا وزەك بولعان بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا حالىقارالىق تەرمين بولعاندىقتان دا قازاقشا بالاماسى جوق. بىراق ول نە دەسە، بۇكىلالەمدىك اقپاراتتىق جۇيە دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. ايتپاعىمىز، ول جۇيە وتىرىك پەن جالعاندىققا توزبەيدى دە، توزبەك تە ەمەس! ەندەشە، بۇعان دەيىن قۇتىلا الماعان وتىرىك پەن جالعاندىقتان، وسى جولى ءبىز دە قۇتىلىپ قالايىقشى دەگىمىز كەلەدى. ء«بىزدىڭ دە قۇدايىمىز بار شىعار» دەگەندەگى ايتار ءسوز دە وسى ەدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار