پاتەر جالداۋ اقىسىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرىلمەۋى كەرەك
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىسى تومەن تۇرعىنداردىڭ باسپانا جالداۋعا كەتەتىن شىعىنىن ازايتۋعا سەپتەسەتىن باستاما بىلتىر قولعا الىنۋى كەرەك ەدى. ەندى بۇل الەۋمەتتىك باستامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن بيىل 1 مامىردان كەشىكتىرمەۋ قاتاڭ تاپسىرىلدى.
«وتباسى بانك» پەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى سۋبسيديا الاتىندار مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا بەرۋشىلەر تىركەلەتىن ارنايى تسيفرلى پلاتفورمانى ازىرلەۋگە ءتيىس. ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس اكىمدىكتەر نەمەسە قۇرىلىس كومپانيالارى ايتقان جەردەن ەمەس, وزدەرى قالاعان جەردەن تۇرعىن ءۇي تاڭداي الادى. الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار توپتار ءۇشىن جالعا الۋ شىعىنىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندەگى سۋبسيديا مەملەكەتتەن تولەنەدى. تۇرعىندار وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ ارتىلعان اقشاسىن ازىق-ت ۇلىك, ءبىلىم الۋ, مەديتسينا جانە تاعى باسقا قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمساي الادى. وسى جۇيە بويىنشا وتىنىمدەردى قابىلداۋ مەرزىمىن بيىلعى
1 مامىردان كەشىكتىرمەۋدى تاپسىرامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ەندى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بۇل ءتۇرى قالاي جۇزەگە اسادى, مۇنىڭ يگىلىگىن كىمدەر كورە الادى – وسى ماسەلەلەرگە توقتالساق. قازىر ەلىمىزدە 590 مىڭعا جۋىق ازامات باسپاناعا مۇقتاج, ونىڭ ىشىندە 210 مىڭى الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتادى. بۇل – كوپ بالالى وتباسىلار, 1 جانە 2-توپتاعى مۇگەدەكتەر, جەتىم بالالار, مۇگەدەك بالالارى بار وتباسىلار. ونىڭ ىشىندە تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن 70 مىڭعا جۋىق كەزەكتە تۇرعاندار قىسقا مەرزىمدە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بۇل دەرەكتەردى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان قاشاقوۆ كەلتىردى.
– جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردى الۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتار قۇقىلى. ءبىز ايتىپ وتىرعان باستاما سالىنىپ جاتقان ۇيلەردى جالعا الۋعا عانا قاتىستى ەمەس. قازىر كەز كەلگەن ايماقتا نارىقتاعى پاتەرلەر جالعا بەرىلىپ كەلەدى. ونداي پاتەرلەردى جالداپ تۇراتىندار دا وسى باعدارلاماعا قاتىسا الادى. ءبىز جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇي ءۇشىن تولەمدەردى تاعايىنداۋ قاعيدالارىن ازىرلەدىك. باعدارلاما وپەراتورى بولىپ «وتباسى بانك» بەلگىلەندى. بۇل اتاۋلى كومەك ازاماتتاردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن. ياعني جالداۋ اقىسىنىڭ 50%-ى مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ەسەبىنەن, ونىڭ ىشىندە 40%-ى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, ال 10%-ى وڭىرلىك بيۋدجەتتەن وتەلەدى. ال قالعان 50%-ىن جالعا الۋشىلار وزدەرى تولەيدى, – دەدى ب.قاشاقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 70 مىڭ ازاماتتى قولداۋ ءۇشىن 50 ملرد تەڭگە بولىنەدى. بۇل سوما كەزەكتەگىلەر سانىنا قاراي جىل سايىن وزگەرۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 10% مولشەرىندە بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان. ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىنعى شىعىندار 40 ملرد تەڭگەنى, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن – 10 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
ايلىعى شايلىعىنا ارەڭ جەتەتىن تۇرعىنداردىڭ باسپانا جالداۋى ءۇشىن مەملەكەتتەن وتەماقى الا باستاۋى قۋانتادى. دەگەنمەن بۇل باستاما ۇيلەردى جالداۋ اقىسىنىڭ كوتەرىلىپ كەتۋىنە ىقپال ەتە مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ساراپشىلار بۇل ماسەلەگە دە ءمان بەرىپ وتىر.
– باعدارلامانى ازىرلەۋ كەزىندە مۇنداي قاۋىپ ەسكەرىلدى. ەگەر بۇل جاعدايدى قاداعالاماساق, وندا جاقىندا جالداۋ قۇنىنىڭ قىمباتتايتىنى انىق. سوندىقتان ءبىز 1-3 تۇرعىنعا – جالدامالى تۇرعىن ءۇيدىڭ 40 شارشى مەترىنىڭ جارتىسى, 4-5 ادامعا – 60 شارشى مەتردىڭ جارتىسى, 6 جانە ودان دا كوپ ادامعا – 80 شارشى مەتردىڭ جارتىسى ءۇشىن وتەماقى تولەۋدى ناقتىلاپ وتىرمىز. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ايلاسىن اسىرعىسى كەلەتىن ادامدار تابىلادى. مىسالى, زەينەتاقى قاراجاتىن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن كەزدە ايلا-شارعىلار نەگىزىنەن ءبىر-ءبىرىن جاقسى بىلەتىن نەمەسە تۋىستىق بايلانىسى بار ساتىپ الۋشى مەن ساتۋشى اراسىنداعى الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى بولدى. سول سەبەپتەن بۇل جولى بارلىق قۇجاتتا جالعا الۋشى مەن جالعا بەرۋشى اراسىندا تۋىستىق قارىم-قاتىناس بولماۋى كەرەك دەپ بەلگىلەدىك. «وتباسى بانك» دەرەكتەر بازاسى بويىنشا جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن جانە تاراپتار اراسىندا تۋىستىق بايلانىس بار-جوعىن تەكسەرەدى. ارينە, ءبارى ءجىتى قاداعالانعانىمەن دە, ءبىر ساڭىلاۋ تاۋىپ, پايدا كورگىسى كەلەتىندەر بولادى. اكىمدىك پەن «وتباسى بانكى» تۇرعىن ءۇي جالداۋ سالاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى. ەگەر تەكسەرۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر وتباسى كورسەتىلگەن مەكەنجايدا بولماسا, الدىمەن وعان ەسكەرتەدى, سودان كەيىن تولەمدەردى توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىم شىعادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل شارالار باعانىڭ ءوسۋىن تەجەيدى, – دەدى ب.قاشاقوۆ.
جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ ساراپشىسى اننا شاتسكايا دا بۇل باستامادان كەيىن پاتەرلەردى جالداۋ اقىسىنىڭ وسۋىنەن قاۋىپتەنەدى. بۇل رەتتە ول باعدارلاماعا سايكەس كەلەتىن پاتەرلەردىڭ جالداۋ قۇنىن بەلگىلەۋ بويىنشا مونيتورينگ جاسالۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
– جالدامالى تۇرعىن ءۇيدى سۋبسيديالاۋ – كوپتەگەن دامىعان ەلدە كەڭ تارالعان تاجىريبە. ال ءبىزدىڭ ەلدە پاتەر جالداۋدى سۋبسيديالاۋ تابىسى تومەن حالىقتىڭ وسال توپتارىنا, ياعني كەزەكتە تۇرعاندارعا قاتىستى بولىپ وتىر. ارينە, بۇل باستاما مۇنداي وتباسىلاردىڭ شىعىنىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەتىنى ءسوزسىز. بىراق جالداۋ اقىسىنىڭ ءوسۋى, سۋبسيدياعا قاتىستى ءتۇرلى ايلا-شارعىلاردىڭ ورىن الۋى سياقتى قاۋىپتىڭ بارى راس. وكىنىشكە قاراي, ءبىراز جۇمىسشى ءالى كۇنگە دەيىن تابىسىن جاسىرىپ, «كولەڭكەلى» ايلىق الىپ كەلەدى. تابىسىن ادەيى تومەندەتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىگىن جاسىرىپ, جەڭىلدىك تولەمدەرىن الاتىنداردىڭ تىزىمىنە ەنگىسى كەلەتىندەر كوپ. مۇنداي جاعدايدا جەڭىلدىكتەن ءۇمىتتى وتباسىنىڭ ناقتى قارجىلىق جاعدايىن ءبىلۋ قيىن بولۋى مۇمكىن. پاتەر جالداۋ اقىسىنىڭ باقىلاۋسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا مەملەكەتكە وسى باعدارلاماعا سايكەس كەلەتىن ءارتۇرلى فورماتتاعى پاتەرلەردىڭ جالداۋ قۇنىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىن بەلگىلەۋ ءۇشىن نارىققا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ قاجەت. البەتتە, جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىن ۇنەمى باقىلاۋ كەرەك, – دەدى ا.شاتسكايا.
باستاما قالاي
جۇزەگە اسادى؟
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن پاتەر جالداۋ تولەمدەرىن سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىگىنە قاتىستى جۇرت كوكەيىندە كوپ ساۋال بارى انىق. وسى باعدارلاماعا وپەراتور بولىپ بەلگىلەنگەن «وتباسى بانك» اق توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا Facebook-تەگى پاراقشاسىندا ءبىراز سۇراققا جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تولەمدەر – تۇرعىن ءۇي جالدايتىن جەكەلەگەن وتباسىلارعا بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن وتەۋسىز نەگىزدە بەرىلەتىن, وتەماقى تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ. ەسكەرەتىن جايت, بۇل وتەماقى كولەمىندە كوممۋنالدىق تولەمدەر قامتىلمايدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ كەزىندە بۇل تولەمدەر جۇزەگە اسىرىلمايدى, ياعني ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيدە تۇراتىن ازاماتتار بۇل باعدارلاماعا قاتىسا المايدى.
– قازىردىڭ وزىندە باستالماعان باعدارلاماعا «بوتەن تۇرعىن ءۇيدى نەگە جالعا الۋ كەرەك, ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋعا رۇقسات ەتىلسىن» دەگەن سىڭايدا ءتۇرلى سىن ايتىلىپ جاتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا جىل سايىن 20 مىڭعا جۋىق وتباسى باستاپقى جارنا تۇرىندە 10% ءوز قاراجاتىن قولدانىپ, نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي الدى. تۇرعىن ءۇيدى جالعا الاتىن ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بار جانە ولاردىڭ تابىسى باستاپقى جارنا جيناقتاۋ ءۇشىن از. قازاقستان بويىنشا ورتاشا قۇنى 10 ملن تەڭگە دەپ ەسەپتەسەك, 50 ملرد تەڭگە قاراجاتقا جالعا بەرۋ ماقساتىمەن جىلىنا 5 مىڭ پاتەر سالۋعا بولادى. ال ىسكە قوسىلاتىن جاڭا باستاما اي سايىن ورتا ەسەپپەن 120 مىڭ تەڭگەگە باسپانا جالداپ تۇراتىن 70 مىڭ وتباسىن قامتىپ, ولاردىڭ جالداۋ اقىسىن 50% وتەماقى ارقىلى جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قامتىلعاندار سانى 12 ەسە ۇلعايادى. ياعني جاۋاپ قاراپايىم: جىلىنا 50 ملرد تەڭگەگە يە بولا وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر قاتاڭ شارتتار شەڭبەرىندە تاڭدالعان 5 مىڭ وتباسىنى نەمەسە 70 مىڭ وتباسىنى قامتۋعا بولادى. تاڭداۋ البەتتە ماكسيمالدى قامتۋ پايداسىنا جاسالادى, – دەدى ل.يبراگيموۆا.
«وتباسى بانك» باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, باسپانانى جالداۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن وتەماقى الۋعا بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى بازادا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە ءتورت سانات بويىنشا تۇرعان ازاماتتار عانا ءوتىنىش بەرە الادى. بۇل – 1 جانە 2-توپتاعى مۇگەدەكتەر; مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارى بار نەمەسە ولاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار; كامەلەتكە تولعانعا دەيىن اتا-اناسىنان ايىرىلعان, 29 جاسقا دەيىنگى جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنان ايىرىلعان بالالار; «التىن القا», «كۇمىس القا» القالارىمەن ناگرادتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, سونداي-اق I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ناگرادتالعان كوپبالالى انالار, كوپبالالى وتباسىلار.
ۇمىتكەرگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ – وتباسىنىڭ تومەن تابىسى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سوڭعى التى ايداعى جيىنتىق تابىسى وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە شاققاندا 1 ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن اسپاۋى ءتيىس. وسىلايشا, وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ تابىسى ايىنا 36 018 تەڭگەدەن اسپاۋى شارت. مىسالى, جۇمىس ىستەيتىن اكەسىنىڭ جالاقىسى 250 مىڭ تەڭگەگە تەڭ كوپبالالى وتباسىنى الايىق. جەكە تابىس سالىعى مەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن تولەگەننەن كەيىن, جان باسىنا شاققانداعى وتباسى تابىسى شامامەن 33 مىڭ تەڭگەگە تەڭ. ياعني بۇل وتباسى تولەمدەردى تالاپ ەتە الادى دەگەن ءسوز.
ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبانى پايدالانىپ ءوتىنىش بەرگەننەن كەيىن «وتباسى بانك» مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىن پايدالانا وتىرىپ, ۇمىتكەردىڭ بەلگىلەنگەن شارتتارعا سايكەستىگىن تەكسەرىپ, تولەمدى تاعايىنداۋ نەمەسە باس تارتۋ تۋرالى جاۋاپ ۇسىنادى. بۇل رەتتە ۇسىنىلعان قۇجاتتاردى قاراۋ جانە تەكسەرۋ مەرزىمى 10 جۇمىس كۇنىنەن اسپايدى. جالعا الۋ كەلىسىمشارتى ارنايى ۇلگى بويىنشا «وتباسى بانك» پلاتفورماسىندا جاسالادى جانە وعان جالعا الۋشى مەن جالعا بەرۋشى قول قويادى. جالعا الۋ كەلىسىمشارتى بۇزىلعان نەمەسە توقتاتىلعان كەزدە جالعا الۋشى «وتباسى بانككە» جۇگىنىپ, كەلىسىمشارت بويىنشا تولەمدەردى باسقا جالعا بەرۋشىگە تاعايىنداۋ تۋرالى ءوتىنىش جولداي الادى.
ءۇيدى جاقىن تۋىستارى مەن جۇبايلارىنان, ونىڭ ىشىندە بۇرىنعى جۇبايلاردان, سونداي-اق ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاقىن تۋىستارىنان جالعا الۋعا بولمايدى. جاقىن تۋىستارعا اتا-انا, بالالار, اسىراپ الۋشىلار, اسىراپ الىنعاندار, اتا-اناسى ءبىر جانە اتا-اناسى بولەك اعا-ىنىلەر مەن اپا-سىڭلىلەر (قارىنداستار), اتالار, اجەلەر, نەمەرەلەر جاتادى.
قالاي دەگەنمەن, بۇل الەۋمەتتىك باستامانىڭ قاراپايىم حالىققا قايىرى بولارى انىق. تەك پايداكۇنەمدىككە جول بەرىلمەي, شىن مۇقتاجداردىڭ عانا قاجەتىنە جارايتىن ءتيىمدى تەتىككە اينالسا يگى.
