كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ كەمشىلىكتەرىن اتادى. پرەزيدەنت ايتقان سىننىڭ ءبىر ۇشى قازاقستان دامۋ بانكىنە باعىتتالدى. مەملەكەتتىك سۋبسيديامەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان بانكتىڭ «ارنايى تاڭدالعان ادامدارعا» ارنالىپ كەلگەنى اشىق ايتىلدى. جايلى ورىنعا جايعاسىپ العان كەيبىر تۇلعالار مانسابىن پايدالانىپ, ارزان نەسيەگە قول جەتكىزىپ وتىرعانى, بۇل جوبالارعا قارجى مەملەكەتتىڭ رەسۋرسىنان بولىنگەنى اتالدى.
سوڭعى جىلدارى اقپارات قۇرالدارىندا «بانكتەردىڭ نەگىزگى ميسسياسى – ەكونوميكانى كوتەرۋ» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ال قوعامدىق پىكىر بولسا, الدىمەن بانكتەردىڭ نارىقتاعى نەگىزگى ميسسياسىن ءتۇسىنىپ الۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. ماسەلەن, ساراپشى ايبار ولجاەۆ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مىندەتى تەڭگەنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن جەتكىزدى. قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ مىندەتى قارجى ۇيىمدارىنىڭ زاڭدى بۇزباي دۇرىس جۇمىس ىستەۋىن, بانك باسشىلارىنىڭ اقشا ۇرلاماۋىن, ونلاين كرەديتتەر بويىنشا الاياقتىق بولماۋىن قاداعالاۋمەن شەكتەلەدى. «بانكتىڭ ەكونوميكاعا كومەكتەسۋى دە, مەملەكەتتىڭ جەكە بانككە كومەكتەسۋى دە – ۋتوپيا. بىراق بىزدە ەكىنشى ۋتوپياعا كوبىرەك باسىمدىق بەرىلىپ كەتتى», دەدى ا.ولجاەۆ.
بانككە باسەكە كەرەك
نارىق زاڭى بويىنشا, بانكتەر – قايىرىمدىلىق قورى ەمەس, بيزنەستىڭ ءبىر سەگمەنتى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى وسىنداي بەينەدە كورگىسى كەلەتىنىن ۇكىمەت تە, ۇلتتىق بانك تە ءجيى ايتادى. دامىعان ەلدەردە بانكتەر ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا, ال مەملەكەت بانكتەرگە ءجيى-ءجيى دەمەۋقارجى بەرۋگە دە مىندەتتى ەمەس. ال بىزدە ءبارى كەرىسىنشە. ساراپشى ەرلان يبراگيم قارجى سەكتورى كەڭەس وداعى تاجىريبەسىنەن ءالى الشاقتاي الماي جۇرگەنىن ايتادى. بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن بانك پەن ينۆەستور اراسىندا باسەكە بولۋى كەرەك. ال ەلىمىزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بيزنەستى نەسيەلەندىرۋگە نەمقۇرايدى قارايدى, سەبەبى يدەيانى تارتىپ الايىن دەپ تالاسىپ وتىرعان ينۆەستور جوقتىڭ قاسى. ۇكىمەتتىڭ بانكتى قارجىلاندىرۋى – قارجىنى ءبىر قالتادان الىپ, ەكىنشى قالتاعا سالۋمەن بىردەي.
«ەكونوميكانىڭ دامۋى نارىق جولىمەن رەتتەلۋى ءتيىس. كەز كەلگەن جوبا ينۆەستور قارجىسىمەن قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. بىزدەگى جاعداي باسقاشا. ەل ىشىندە «قازاقستاندا اقشا تاۋىپ, ونى شەتەلدەگى ينۆەستجوبالارعا سالعان دۇرىس» دەگەن كوزقاراس بار. اشىق نارىقتا ءادىل باسەكە بار دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. كوپ كوكەيىندە قورقىنىش باسىم. بيلىك پەن بيزنەستىڭ اراجىگىندە ايقىندىلىق جوق. مىسالى, ءبىر كەزدەرى مەملەكەتتىك جوعارى قىزمەت اتقارعان شەنەۋنىكتىڭ تاريحىن قازبالاپ جىبەرسەڭىز, قالتاسىندا سوقىر تيىنى, باسىندا ءۇيى جوق. ال ايەلىنىڭ نەمەسە بالالارىنىڭ اتىندا كومپانيالارى, وفشوردا جاسىرعان اقشاسى بار بولىپ شىعادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورىنتاعى ارقىلى بيزنەسىنە ىقپال ەتۋ پيعىلىمەن باراتىندار كوپ. سەبەبى بيلىك ارقىلى بيزنەسكە ىقپال ەتكىسى كەلەتىن كوزقاراس باسىم», دەيدى ە.يبراگيم.
ە.يبراگيم ايتىپ وتكەندەي, بانكتەردىڭ كاپيتالى از. ەلدە ءىجو تۇراقتى بولعان كۇننىڭ وزىندە ۇزاق مەرزىمگە نەسيە بەرە الماي, قىسقا ۋاقىت, قىمبات پايىزبەن عانا شەكتەلەدى. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, حالىقارالىق تاجىريبەدە نەسيەنىڭ بۇل ءتۇرىن «الىپساتارلىق نەسيە» اتايدى. ءبىزدىڭ بانك جۇيەسىنەن ينۆەستيتسيالىق سيپاتى بار دەلىنەتىن ۇزاق مەرزىمدى نەسيە الۋ قيىن. سەبەبى وندىرىستىك جوبالاردى نەمەسە سەنىمدى شيكىزات كوزدەرىن ۇزاق مەرزىمگە قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىگى جوق. «قازىر قارجى سالۋعا قولايلى تۇستاردى كوبەيتۋ ءۇشىن نارىقتىڭ جاڭا كوزىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بۇل ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ قانا قويمايدى, ۇلتتىق ينۆەستورلار قاتارىن كوبەيتەدى. قولداعى قارجىنى وڭتايلى ۇيىمداستىراتىن تەتىكتەر كوبەيمەسە, اقشا سىرتقا كەتىپ, ىشكى نارىقتا الىپساتارلىق كۇشەيۋى مۇمكىن. الەمدە تەك الىپساتارلىقپەن اينالىساتىن ترانسۇلتتىق كومپانيالار كوبەيىپ كەتتى. ولار ءوز قاراجاتىن زاۋىتتار مەن فابريكالارعا سالىپ, ءوندىرىس پەن كاسىپورىنداردى دامىتۋعا جۇمسامايتىنى انىق. ءسال بوساڭسىساق, ءبىزدىڭ ىشكى نارىق تا سولاردىڭ جەمساۋىندا كەتەدى. سوندىقتان ەدب-مەن بىرگە ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەيىك, ولارعا تەڭ جاعداي جاساعانىمىز ءجون», دەيدى ە.يبراگيم.
بيزنەستى دامىتسا,
مەملەكەت تە داميدى
قازاقستاندىق قارجىگەر ماقسات حالىق ەدب-ءنىڭ بيزنەستى نەسيەلەندىرۋى تومەندەپ كەتكەنىن جەتكىزدى. نەگىزگى سەبەپ – ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىنە بايلانىستى. قازىرگى كورسەتكىشپەن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتتىق بانك بۇل تۇستا تارگەتتەۋ ساياساتىنىڭ «قالعىپ كەتپەۋىن» قاداعالاۋى ءتيىس.
«ينفلياتسيا دەڭگەيىن 3-4 پايىزدىق دالىزدە ۇستاۋ كەرەك. سول كەزدە عانا بازالىق مولشەرلەمەگە ساي بانك نەسيەسىنىڭ پايىزى تومەندەيدى. ءدال قازىر ەدب ءۇشىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى. قازىرگى بازالىق مولشەرلەمە دەڭگەيى بيزنەس ءۇشىن ەمەس, ەدب ءۇشىن قولايلى. ولار كاپيتال قورىن بيزنەسكە ەمەس, ۇلتتىق بانكتىڭ باعالى قاعازدار نوتاسىنا ورنالاستىرىپ قويعان. بۇل بيزنەسكە ەمەس, ۇلتتىق بانك پەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە عانا ءتيىمدى», دەيدى م.حالىق.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قاپەردە ۇستاۋعا ءتيىس ەكىنشى فاكتور – ەدب-ءنى نەمەسە كۆازيسەكتورداعى كەيبىر قارجى ينستيتۋتتارىن بيزنەستى نەسيەلەندىرەتىن وپەراتور رەتىندە قاراستىرا بەرۋدى قويۋ كەرەك. سەبەبى بانك اۋىل بيزنەسىن نەسيەلەندىرۋگە ىقىلاستى ەمەس. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, اۋىل ءۇشىن ارنايى مامانداندىرىلعان بانك مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاناتىن شاعىن نەسيە ۇيىمدارىن اشىپ, ولاردىڭ 10 پايىزدىق نەسيە بەرۋىن جولعا قويۋ كەرەك. بۇل ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تاۋبەسىنە كەلۋىنە جول اشادى. م.حالىق ايتىپ وتكەندەي, اۋىلداعى شوب-تىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتۋ, اۋىلدى كوتەرۋ, اۋىل ارقىلى مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. «قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرىندە ايماقتىق كورپوراتسيالاردىڭ كەپىلدىگىنە اۋىلعا نەسيە ءبولۋ مۇمكىندىگى قولعا الىندى. وسى تاجىريبەنى مەملەكەت دەڭگەيىندە قولدانۋ كەرەك. سەبەبى اۋىلداستاردىڭ قولىنداعى قولدا بار كەپىلزات ەدب-ءنىڭ تالابىنا ساي كەلمەيدى. بىزدە بيزنەستىڭ تابيعاتىنا مونيتورينگ جاساۋ ۇمىت قالىپ بارادى. بيزنەستى نەسيەلەندىرگەن كەزدە ونىڭ كاپيتالىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. مىسالى, اينالىمدا كاپيتالى بار, قاجەتتى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان بيزنەستى ءىرى كومپانيالارعا اينالۋىنا جاعداي جاساۋعا مەملەكەتتىڭ ءوزى دەن قويۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ سۋبسيدياسىمەن 10 پايىز نەسيە بەرەتىن قدب سياقتى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بەتىن اۋىلعا, اۋىلداعى بيزنەسكە بۇرۋ كەرەك», دەيدى م.حالىق.
ال ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ ەكونوميكا وليگوپوليانىڭ قىسپاعىندا تۇنشىعىپ جاتقانىن, ەندىگى جەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇمكىندىگىن جەكە-جەكە تالداۋ كەرەكتىگىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى. ەندى عانا جۇمىسىن باستاعان شاعىن بيزنەستىڭ ورتا بيزنەسكە, ورتا بيزنەستىڭ ءىرى بيزنەسكە اينالۋعا مۇمكىندىگى بار. ەل ىشىندە قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن قارجىلاندىرۋعا شاماسى جەتەتىن ۇلتتىق ينۆەستورلار ورتا بيزنەستىڭ شەكپەنىنەن شىققان. ولاردىڭ ەكونوميكا تۇزەۋشى ءىرى كومپانيالارعا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن كەز جەتتى.
«قازاقستان دامۋ بانكى 7 ملرد تەڭگەدەن اساتىن جوبانى قارجىلاندىرادى. ال سول 7 ملرد تەڭگەنىڭ جوباسىن باستاۋعا شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قولى جەتپەيدى. سوندىقتان قدب جانىنان قۇرىلعان ساراپشىلار توبى ەلدەگى بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىسىنا مونيتورينگ جاساپ, ولاردىڭ ءىرى كومپانيالارعا اينالۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەپ, بارلىق ولشەمگە ساي كەلەتىندەرىن ءىرى جوبالارعا قاتىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. بۇل ەكونوميكانى ەمەس, بيزنەستىڭ دە الەۋەتىن ءارتاراپتاندىرادى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
بيزنەس دامىسا, مەملەكەت تە داميدى. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى تۇبىرىنەن ءتۇسىنىپ وتىر. بىراق كەدەرگى كوپ. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, قارجى نارىعىنا بايلانىستى ساياساتقا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ەلدىڭ مەنتاليتەتىن, جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلداندى دەگەن باعدارلامالار ازىرگە ناتيجە بەرەر ەمەس. «جول كارتاسى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» سىندى باعدارلامالار يندۋستريالاندىرۋدى جەدەلدەتىپ, بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا, شاعىن بيزنەس جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە قول جەتكىزەدى دەگەن ءۇمىت اقتالمادى.
كەزىندە شەتەلدەن ارزان پايىزبەن قارىزعا مول قارجى الىپ, ونى وڭدى-سولدى ۇلەستىرىپ جاتقان كەزدە جاعدايىمىز شىنىمەن جاقسى بولعان شىعار. بىراق سول كەزدە دە بيزنەستىڭ نەسيەگە جارىماعانىن بىلەمىز. «ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, شيكىزاتتىق ەكسپورتتارعا تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ شوب-قا قوسىمشا تىنىس بەرەدى. بارلىق ماسەلە ۇكىمەتتىڭ بيزنەسكە قاتىستى ۇستانىمىنىڭ ايقىندالىعىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. بولماسا «بيزنەسكە ەكونوميكانى دامىتۋعا قارجى بولىنبەدى» دەپ ەشكىمگە وكپە ارتا المايمىز. ءبىز قازىر مەنەدجەرلەر داعدارىسىن باستان كەشىپ جاتىرمىز. باسشىلار تاراپىنان جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر. ءبىزدى دىڭكەلەتىپ تۇرعان كەدەرگى دە وسى», دەپ تۇيىندەدى ب.زيابەكوۆ.
