نەسيە پايىزىن قالاي شەكتەيمىز؟

تابەتىن تەجەي الماي وتىر

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقا­سى­مو­ۆا قاڭتار ايىنىڭ باسىنداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستاندا تۇتىنۋ­شى­لىق نەسيەلەندىرۋدى رەتتەۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى ايتتى. بۇل جولى دا تولەم قابىلەتى تومەن ازاماتتاردىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە باسىمدىق بەرىلمەك. بۇل باپ مقۇ-لارعا دا قاتىستى. ەندى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ماقۇلداماعان ازاماتتارعا ميك­رو­­قارجى ۇيىمدارىنىڭ دا ەسىگى جابىق. سا­راپشىلار بۇل مۇمكىندىككە مقۇ-لار­­دىڭ تابەتىن تەجەۋ ارقىلى عانا قول جەت­كە­نىن ايتادى. ەگەر جۇيەلى ۇيلەس­تىر­سەك, بۇل دا ساتىمەن كەلگەن شەشىم بول­عا­لى تۇر.

بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە 2019 جىلى كوتەرىلدى. حالىقتىڭ ەدب ال­دىن­دا­عى دەڭگەيى «قىزىل سىزىقتان» اسىپ بارا جاتقان سوڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نە­سيەلىك امنيستيا جاريالاندى. بۇدان كە­يىن, 2020 جىلدان باستاپ تابىسى تومەن ازاماتتارعا كەپىلسىز كرەديت بەرۋگە تىيىم سالىندى. بۇل تىيىم سوڭعى 3-12 ايداعى وتباسى مۇشەلەرىنە شاققانداعى تابىسى كۇنكورىس شەگىنەن تومەن ازاماتتار ساناتىنا قاتىستى بولىپ كەلدى (2021 جىلى – 42 500 تەڭگە). الايدا بۇل تالاپتىڭ ورىندالۋى قيىن ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتتى. قۇزىرلى ورىندار تالاپ قويعانىمەن كوپشىلىك نەسيەگە دەگەن تابەتىن تەجەي المادى. مقۇ مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كەپىلدىك تاپقاندارعا نەسيە بەرۋىن توقتاتقان جوق. ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2011 جىلى جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن كرەديت كولەمى 2,29 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 990 ملرد تەڭگەسى – كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە. بۇل كورسەتكىش تەك وسە بەرگەن: 2017 جىلى – 4,49 ترلن, 2018 جىلى – 5,18 ترلن, 2019 جىلى – 6,38 ترلن, 2020 جىلى – 7,16 ترلن تەڭگە. 2021 جىلدىڭ 10 ايىندا قازاقستاندىقتاردىڭ العان نەسيەسىنىڭ جالپى كولەمى 9,93 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سونىڭ 5,77 ترلن تەڭگەسى تۇتىنۋشىلىق ماقساتتا رەسىمدەلگەن. بۇل ستاتيستيكادان قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قارىزبەن ءومىر سۇرەتىنىن, بۇعان ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك تە مويىنسۇنىپ قالعانىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى 2019 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى تۇتىنۋشىلىق باعىتتا بەرگەن نەسيەنىڭ قانشا پايىزىنىڭ قايتقانى تۋرالى مالىمەتتى ەش جەردەن تاپپادىق. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبى قايتپاي قالعان قارىزدىڭ ستاتيستيكا با­زا­سىنا ەنبەگەنىندە دەيدى. سەبەبى ونى ناقتىلاپ وتىراتىن ورتاق جۇيە جوق.

جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوق­تى­راتىن ۇدەرىس ەكەنى بەلگىلى. قارجى نارىعى وكىلدەرى بۇل جولى تەك ەدب عانا ەمەس, مقۇ-نى نازارعا الىپ, تاۋەكەلى جوعارى تۇتى­نۋشىلىق نەسيە­­لەرگە قوسىمشا شەك­تەۋلەر ەنگىزۋدى جوس­­پارلاپ وتىر. ناتيجەسىندە, بانك­تەر­دىڭ عانا ەمەس, مقۇ-نىڭ دا تولەم قا­بى­لەتتىلىگى جەتكىلىكسىز قا­رىز الۋ­شى­­لارعا نەسيە بەرۋى شەكتەلەدى دە­گەن ءۇمىت بار. ساراپشىلار بانك سەكتورى بۇل قادامعا دايىندىقپەن كەلگەنىن اي­تۋ­دا. 2021 جىلدىڭ 1 قازانىنان باس­تاپ ازاماتتاردىڭ كرەديتتەرى بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋدىڭ مىن­دەت­تى ورتاق ءتارتىبى زاڭ جۇزىندە ەنگىزىل­دى. «ەندى بانكتەر مەن مقۇ-لار پروب­لەمالى بورىشكەرلەردىڭ قارجىلىق جاع­دايىن جەكە تارتىپپەن باعالاۋعا جانە مەر­زىمى وتكەن بەرەشەكتى قايتا قۇرى­لىم­داۋ شارتتارىن ايقىنداۋعا مىندەتتى بولادى», دەپ حا­بارلادى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى.

ۇكىمەت بۇل قادامعا وزگە امالدىڭ جوقتىعىنان بارىپ وتىر. ۇلتتىق بانك وسى ماسەلەگە قاتىستى شەشىم قابىلدار كەزدە مقۇ ماسەلەسىن دە قاپەرگە الۋ كە­رە­ك­تىگىن جەتكىزدى. نەسيە الۋعا ۇيرەنىپ قال­عان اعايىن بۇل پروبلەمانى مقۇ ارقىلى شەشىپ كەلگەنى بەلگىلى. 2019-2021 جىلدار اراسىنداعى تۇتىنۋ نەسيەسىندەگى مقۇ ۇلەسىن زەرتتەۋ جەكە تالداۋدى قاجەت ەتەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ەدب-دا نەسيە پايىزى – 19-25 پايىز بولسا, مقۇ-داعى نەسيە 56 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى شەشىمدەرى مقۇ مەن ەدب نەسيەسىنىڭ پايىزىن ءبىر-بىرىمەن دەڭگەيلەستىرۋگە باعىتتالىپ وتىر.

قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆ دامىعان ەلدەردە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ كەمى 50 پايىزى نەسيەمەن ءومىر سۇرەتىنىن, بۇل شىندىقتى ءبىزدىڭ دە قابىلداۋىمىز كەرەگىن ايتادى. ساراپشىنىڭ بايلامىنشا, ەلىمىزدە ەكونوميكانى, حالىقتى نەسيەلەندىرۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىمەن العا جۇرە بەرۋ مۇمكىندىگى ۋاقىت وتكەن سا­يىن شەكتەلىپ كەلەدى.

 بانك قۇرىلتايشىلارىن بايىتۋعا قىزمەت ەتەدى

قازاقستانداعى «اگروپرومبانك» باس­قار­ماسىنىڭ توراعاسى بولعان قار­جى­گەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ تابىسى تومەن ازاماتتارعا نەسيە بەرۋدى شەكتەۋ ماسەلەنى شەش­پەيتىنىن ايتتى. ياعني ەلىمىزدە نەسيە­نىڭ مولشەرلەمەسىن ەسەپتەۋ امالى وزگە ەلدەردەن وزگەشەرەك. ناقتى ايتقاندا, حا­لىق­تى ەمەس, بانكتىڭ قۇرىلتايشىلارىن بايى­تۋعا كوبىرەك نازار اۋدارىلدى. ما­سە­لەن, دامىعان ەلدەردە قارىزدىڭ نە­گىز­گى بولىگى مەن قارىزىن العاشقى جىلدان باستاپ وتەيدى. ال ەلىمىزدە 5 جىل مەرزىمگە نەسيە العان ازامات العاشقى 1,5 جىلدا پايىزدىق مولشەرلەمەنى, سودان كەيىن بارىپ نەگىزگى قارىزدى وتەۋگە كوشەدى. بۇل جەردە بانكتەر ءوز پايداسىنا باسىمدىق بەرىپ, زاڭدى وزدەرىنە يكەمدەپ العان. ءسال عانا قارجىلىق ساۋاتى بار ادام نەسيە تاريحىن زەردەلەسە, بانك الدىنداعى نەگىزگى قارىز العاشقى 1,5 جىلدا وتەلەتىنىن, قالعان 3,5 جىلداعى نەسيە بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ قال­تا­سىندا قالاتىنىن زەردەلەۋگە بولادى. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تۇسىنبەگەن تۇتىنۋشى بانكتەن تالاپ ەتە المايدى. قارجىلىق ساۋاتتىلىق كەمشىن, تۇر­مىس­تىق قاجەتتىلىكتى نەسيە ارقىلى قا­نا­­­عاتتاندىرۋ الدى-ارتىن ويلاۋعا مۇم­­­كىن­دىك بەرمەيدى. بۇل – ءبىزدى دامىعان ەلدەر­دىڭ قارجى جۇيەسى تالابىنان ال­شاق­تا­تىپ تۇرعان فاكتور. ەكىنشى ما­سە­لە, بانك قۇ­رىل­تايشىلارىنىڭ جا­ۋاپ­­كەرشىلىگى مەن مىن­دەتى تۋرالى ماسە­لە بۇل جولى دا تاسا­دا قالدى.

«بىزدە ۇلتتىق بانك تە, قارجى نارى­عىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى دە وپە­­را­­تور قىزمەتىمەن شەكتەلىپ وتىر. باسقا­شا ايتقاندا, ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن ايىرماشىلىعى ازداۋ بولىپ تۇر. حالىقارالىق تالاپ بويىنشا, بانك كاپيتالىنىڭ 10 پايىزى اكتسيونەرلەردىڭ قارجىسىنان, 90 پايىزى دەپوزيت سالىمدارىنان تۇرۋى ءتيىس. بىزدە بۇل تالاپ ساقتالمايدى. بانك كاپيتالىندا اكتسيونەرلەر ۇلەسىنىڭ قان­داي ەكەنى بۇگىنگە دەيىن قۇپيا. بۇل قۇپيا­لى­لىق بانكتەر بانكروتقا ۇشىراسا, قاي­تا­رىل­ماعان قارىزدى پروبلەمالى نەسيەلەر ساناتىنا جىبەرۋگە جول اشىپ تۇر», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ءيا, تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋ كولە­مى ءوسۋىنىڭ سەبەبى وسى. بانك سەكتورى­نا قا­تىس­تى زاڭ تالاپتارىن قاتايتپاي جاع­­داي تۇزەلمەيدى.

«2000 جىلداردىڭ باسىندا بانك پەن مەملەكەت ءبىر-بىرىنەن اجىرادى. ءاۋ باستا ۇكىمەتتە «بانكتەر جەكەمەنشىككە اينالسا, كاپيتالى قۇرىلتايشىلارىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن كوبەيەدى, ۇكى­مەت­كە قول جايمايدى. بۇل نەسيە پا­يى­زىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى», دەگەن ءۇمىت بولدى. بىراق ۇكىمەت تاراپىنان قاتاڭ تالاپ بولماعاندىقتان, جاعداي كەرىسىنشە بولدى. بانك قۇرىلتايشىلارى ۇكىمەتتەن دەمەۋقارجىنى ۇستەمەلەتە سۇراپ, تابىسىن وفشور ارقىلى شەتەلگە جىبەردى. سول كەزدە ءبىراز قاتەلىكتەرگە جول بەرىپ الدىق. بانكتەرگە يەلىك ەتكىسى كەل­گەن قۇ­رىل­­تايشىلارعا جەكە قارجىسىن بانك كاپي­­تالىن كوبەيتۋگە جۇمساۋعا مىندەت­تەۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ءبىز ول تالاپتى قويا المادىق. تاۋەلسىزدىك تاريحىندا جەكە كاپ­ي­تالىن بانكتىڭ جۇمىسىن جاق­سار­تۋى­نا جۇم­ساعان بانك جايلى ەستى­مەپ­پىن», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

بانك جۇيەسى سەنىمسىزدىك سيندرو­مىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەلدى. سەبەبى ەلدەگى ءىرى كومپانيالار شەتەل­دىك بانكتەرگە جۇگىنسە, شوب ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ ەسىگىن اينال­سوق­تاپ كەلدى. ب.زيابەكوۆ وسى رەتتە «اگرو­پروم­بانكتى» اشاتىن كەزدە تا­جىريبە الماسۋ ءۇشىن گەرمانيا, اۋستريانىڭ ەدب-دا تاجىريبەدەن وتكە­نىن, بۇل ەلدەردەگى جەكەمەنشىك بانك­تەر­دىڭ مەملەكەتتەن تاۋەلسىز ەكەنىن, نەسيە پا­­يىزى قۇرىلتايشىلارىنىڭ قارجىسى ار­قىلى جۇرەتىنىن ەسكە ءتۇسىردى. جەكە قۇ­­رىل­تايشىلار مەن بانك اراسىنداعى مۇن­داي بايلانىس نارىقتا اشىق باسەكە ور­ناۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

«ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردا شەتەلدىك كوم­پانيالاردان تومەن پايىزبەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگى بار. ال شوب, قاراپايىم حالىق ەدب-نىڭ 25 پايىز نەسيەسىنە تاۋەلدى», دەيدى ول.

 «قازان-تاباق» ەكونوميكاسىنان اسا المادىق

قارجىگەر ەلدە نەسيە پايىزىن تومەن­دە­تۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ازۋلى بو­­­ل­ۋى ءبىراز ماسەلەنى شەشۋگە سەپ بولا­رى انىق. قازىرگى جاعدايدا, ۇلتتىق بانك­تى قاراپايىم حالىقتىڭ نەسيە الۋ مۇم­كىن­دىگىن شەكتەۋ ەمەس, ونى بارىنشا قول­جەتىمدى ەتۋ ماسەلەسى تولعاندىرۋى ءتيىس. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بانك كاپيتالىنا جەكە قۇرىلتايشىلاردىڭ قارجىسىن تارتۋ ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىندە جوق ءۇردىس. ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى ۇيىمدارىنا بەرەتىن مولشەرى – شامامەن 12 پايىز. مۇنى قارجى تىلىمەن ايتقاندا «ۇلتتىق بانكتىڭ مارجاسى» دەيدى. بۇل كورسەتكىش ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. ۇلتتىق بانكتەن 12 پايىزبەن نەسيە العان ەدب 15 پايىزبەن نەسيە بەرسە دە شىعىنعا باتادى. ال ۇلتتىق بانكتە ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋگە مۇمكىندىك جوق.

الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىڭ باس قارجى ينستيتۋتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردى قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى ەمەس. ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى قارجى­لان­دىرۋدى ءبىر ورتالىقتان ۇيلەستىرىپ وتى­رۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر. وسى رەتتە ساراپشى 2008-2009 جىل­دار­داعى قارجى داعدارىسى كەزىندە بانك­­­تەردى ساۋىقتىرۋعا 4 ملرد دوللار بولىن­گە­نىن ەسكە سالدى. سول كەزدە تاۋەلسىز ساراپ­شىلار «بانكتىڭ ارتىندا تۇرعان قۇرىل­تايشىلار قارجى نارىعىندا اشىق باسە­كە­لەس­تىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي قۇر­باندىقتارعا باردى؟» دە­گەن ساۋالدى اشىق قويدى. بىراق وعان جاۋاپ بولمادى. 2017 جىلى 410 ملرد تەڭگە بەرىلدى. بۇل قارجى نارىعىن ساۋىقتىرۋعا جاناما اسەر ەتە المادى. 2018 جىلدان بەرگى مەزگىلدە بانك پايىزىنىڭ تومەندەگەنى بايقالدى. بۇل تومەندەۋ نەسيە رەسىمدەگەن كەزدەگى كوميسسيا شىعىنىن شەگەرىپ تا­س­تاۋ­مەن عانا شەكتەلدى.

ء«دال قازىرگى 19-25 پايىزدىڭ ءوزى قالتا­نى قارىپ وتەدى. ءدال قازىر حا­لىقتىڭ نەسيە الۋ قۇقىعىن شەكتەۋدىڭ ورنىنا نەسيە پايىزىن تومەندەتۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. بانك قالتالى ادامدار ءۇشىن تابىستى بيزنەس بولعاندىقتان, وعان قارجى سالۋعا كەز كەلگەن ينۆەستور مۇد­دەلى. قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان قال­تالى ازاماتتاردىڭ بانكتەردى جەكەشەلەندىرىپ الۋىنا, جەكە قارجىسىن بانك جۇمىسىن جاقسارتۋىنا جاعداي جاسايىق. قازىرگى جاعدايدا بانكتىڭ قۇرىلتايشىلارى تابىسىن ەكونوميكاعا سالۋعا ىقىلاستى ەمەس. ولار تابىستى قازاقستاندا تاۋىپ, شە­تەلدە جۇمساۋعا باسىمدىق بەرەدى. ال ءىجو-ءنىڭ گەنەراتورىنا اينالۋى ءتيىس شوب-قا پايىزى تومەن جانە ۇزاق مەر­زىم­گە بەرىلگەن نەسيە كەرەك. ءدال قازىر بانك­­­­­تەرگە ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ەمەس, 5-6 ايلىق تۇتىنۋشىلىق نەسيە الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل باعىت جالعاسا بەرسە, ءبىز نارىقتىق ەكونوميكا ەمەس, قازان-تاباق ەكونوميكاسىنا باسىمدىق بەرگەن ەلگە اينالامىز», دەپ ءسوزىن اياقتادى ب.زيابەكوۆ.

تاۋەلسىز ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ تە وسى پىكىردى قولدايدى. دسۇ ارقىلى بانك نە­سيەسىن تومەندەتۋگە بولادى دەگەن ءۇمىت اقتالمادى. ىشكى نارىقتاعى جۇيەسىزدىك بانكتىك لاندشافتىڭ وزگە­رۋى­نە ىقپال ەتە المادى. قارجىلىق كاپيتالى مول بانك­تەر ەلگە كەلۋگە ىقىلاس تانىتپادى. ەلگە كەلگەندەرىنىڭ ءوزى كەلگەن ءىزى سۋى­ماي قاي­تىپ كەتىپ جاتىر. بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ ەلگە ابىروي اپەرمەيدى.

«قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە كولەمى ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن بازالىق مولشەرلەمەگە تاۋەلدى. بىردە-ءبىر بانكتىڭ ودان تومەندەۋىنە مۇمكىندىگى جوق. سودان كەيىنگى نەسيە پايىزىنا اسەر ەتەتىن فاكتور – تاۋەكەل. قايتارىلماي قالعان نەسيەنىڭ ءبىر بولىگى بانك تاۋەكەلىن جابۋ­عا جۇمسالاتىن پايىز ەسەبىمەن جا­بى­لادى. سودان كەيىنگى پايىز مول­شە­رى بانك دەپوزيتىنىڭ پايىزىنا, ينفا­قۇ­رى­لى­مىنا, قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالا­قى­سى­نا جۇمسالاتىن شىعىندى جابۋعا باعىت­­تالعان. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە بانك جۇيەسىنە قۇرىلىمدىق وزگە­رىس­تەر قا­جەتتىگىن كورسەتىپ تۇر. بانك سالا­سىنا قاتىستى شەشىمدەردى بانك قۇرىل­تايشىلارىنىڭ پايداسىنا ەمەس, سالىم­شى­لاردىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى. سول كەزدە عانا تابىسى تومەن ازامات­تاردىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەك­تەۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويادى», دەدى ا.چەبوتارەۆ.

الماتى