كانيكۋلداعى قوسىمشا ءبىلىم

شۇعىل شەشىم شىعارۋدىڭ پايداسى

بىلتىر جەر-جاھاندى جايلا­عان پاندەميانىڭ كەسىرىنەن ءبى­لىم الۋشىلار ءبىر توقساندى تولى­عىمەن قاشىقتان وقىدى. وقىتۋ­دىڭ بۇل تۇرىنە ينتەرنەت كەرەك ەكەنى بەلگىلى. سودان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسى تەلەارنالاردان ساباق بەرۋگە كوشتى. قازىر تەلەارنالاردان ساباق وقيتىن كەز دە ەمەس. اتا-انالار بالالاردى تاڭنان قارا كەشكە دەيىن ۇيىندە ۇستاپ وتىرۋ مۇمكىن بولماي جاتقانىن جەلىگە قوسىلعان سايىن جارىسا جازىپ ءجۇر. وسىنداي ۋاقىتتا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ تىعىرىقتان شىعۋعا سەپتەسۋى كەرەك ەدى...

جاڭا جىلعى 5 قاڭتاردان ءىشىنارا وڭىردەگى, كەيىن بۇكىل ەل كولەمىندە ەنگىزىل­گەن توتەنشە جاعداي كەزىندە كەيبىر بانك قو­سىمشالارى مەن اقپاراتتىق سايتتار ينتەرنەتسىز جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل حالىقتى داعدارىستىق كەزەڭنەن جەڭىل وتۋگە كومەكتەستى. وسىدان سوڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە «ۆەدومستۆو بالا­لاردىڭ قازىرگى بوس ۋاقىتىن پايدالى وتكىزۋگە قانداي شارالار قابىلداپ, مۇمكىندىك قاراستىرىپ جاتىر؟ بىلتىر پاندەميا كەزىندە ءبىراز ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى تەگىن بولعان. سونداي جاعداي جاسالا ما؟» دەپ سۇراۋ سالدىق.

سۇراعىمىزعا مينيسترلىكتەن: ء«بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2022 جىلعى 6 قاڭتارداعى №3 بۇيرىعىنا سايكەس قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ناقتى ەلدى مەكەن­دەگى ورىن العان جاعدايلارعا بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمى بويىنشا شتاتتىق رەجىمدە قىز­مە­تىن جالعاستىرا الادى. ەلدەگى احۋال تۇراقتالعان سوڭ قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەلەرى ءوز جۇمىستارىن قالىپتى جاعدايدا جالعاستىرادى», دەگەن جاۋاپ الدىق.

ءيا, شۇعىل شەشىم شىعارۋ جە­تىس­پەيتىندەي. جاعدايعا قاراي شارا قابىلداۋ, ماسەلەنىڭ شەشى­مىن تابۋ, ءتىپتى كەيبىر داعدارىس كەزەڭىن كەلەسى ءبىر اقساپ تۇرعان تۇستى اياق­تاندىرۋعا ءتيىمدى پاي­دالانۋ تاسىلدەرى كەمشىن بولعان­داي. ايتپەسە بۇگىنگى تەحنيكا مەن تەح­­نولوگيا زامانىندا تۋ­عان جاس ۇرپاقتىڭ بار ۋاقىتىن ينتەر­نەتتە وتكىزەتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز عوي. ال ينتەرنەتتىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, بالالارعا قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ «ەسىگىن اشىق» قالدىرىپ, اۋديتورياعا ينتەرنەتسىز ۇسىنساق, ەرىكسىز قاراماي ما؟

 ءبىلىم الۋ قۇقىن شەكتەمەيمىز دەسەك

شىندىعىنا كەلگەندە, ينتەر­نەتسىز ىستەيتىن ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى اسا قاجەت. ەلدە قان­داي جاعداي بولسىن, ينتەرنەت بەرىلسىن-بەرىلمەسىن, ەشتەڭەگە قاراماي تەگىن جۇمىس ىستەيتىن پلاتفورما كەرەك. ويتكەنى پاندەميا تالاي بىلىقتىڭ بەتىن اشتى. قاشىقتان وقىتۋ كەزىندە كەيبىر اۋىلدارداعى وقۋشىلاردىڭ تاۋ-تاسقا ورمەلەپ كەتكەنىن بىلەمىز. قازىر ءىشىنارا ينتەرنەت بەرىلىپ جاتىر دەسەك تە, شالعاي ەلدى مەكەندەردە بايلانىستىڭ ءوزى ناشار. مىنە, ولاردىڭ قالالىق بالالارعا قاراعاندا قوسىمشا ءبىلىم الۋ قۇقى شەكتەلىپ وتىر. ويتكەنى اۋىلداردا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن ارنايى وقۋ ورتالىقتارى جوق. ەكىنشىدەن, مەگاپوليستەردەگى مىقتى ورتالىقتاردان قاشىقتا وتىرىپ-اق ساباق الايىن دەسە, ينتەرنەتتىڭ ناشارلىعى نەمەسە مۇلدەم جوقتىعى قولدى بايلايدى. ءوڭىر-وڭىردە قوسىمشا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورتالىقتارىن اشقان ۇستاز اياتجان احمەتجان ينتەرنەتسىز جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىن قۇرۋعا بولاتىنىن, بىراق ءبارىبىر بىرقاتار قيىندىق كەزدەسەتىنىن ايتتى.

«راسىمەن دە مۇنداي ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسى كەرەك. ويتكەنى بالالاردىڭ ءبارى ەشقانداي ەرەك­شەلىگىنە قاراماستان ساپالى ءبىلىم الۋعا, بارلىق زامانداسى, قۇر­داسى سەكىلدى قوسىمشا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. الايدا وعان ءبىراز قيىن­دىق بار. ايتالىق, بىزدە كوبىنە ۆيدەوساباقتار تۇسىرىلەدى. ال ونى مۇلدەم ينتەرنەتسىز جۇمىس ىستەيتىن پلاتفورمادا تاراتا المايسىز. وعان قوسا اۆتورلىق قۇقىق, پلاگيات پروبلەماسى دا الدىمىزدان شىعۋى مۇمكىن. بۇل جۇيەلى جۇمىستى, جاقسى قارجىنى قاجەت ەتەدى. مۇنى مينيسترلىك قولعا السا بولادى», دەيدى ا.احمەتجان.

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءبىر ايداي بۇرىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرى­لەتىنى تۋرالى: «قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە وقۋشىلار سارايلارى, ءتۇرلى ۇيىرمەلەر, سەكتسيالار, كوركەمونەر جانە مۋزىكا مەك­تەپ­تەرى, جاس تەحنيكتەر ستانسالارى جانە تاعى باسقا ەنەدى. بۇل باعىت ارقىلى بالا قوسىمشا ءبىلىم الىپ, ءتۇرلى داعدىلارىن دا­مى­تادى. مەملەكەت تاراپىنان اقشا ءبولىپ, وقۋشىلار سارايىن, ونەر مەكتەپتەرىن سالۋ, ۇيىرمەلەر اشۋ – ءبىر بولەك. دەگەنمەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جەكەمەنشىك ورتالىقتاردا بالانىڭ قوسىمشا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. بۇل – مەملەكەت-جەكە­مەنشىك ارىپتەستىك قاعيداتى. مىنە, وسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك نەگىزىن­دە قىسقا مەرزىم ىشىندە بالالاردى ۇيىر­مەلەرمەن جانە سەكتسيالارمەن قامتۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي شىعىنسىز ارتتىرامىز. جۇمىس ىستەپ تۇرعان قوسىمشا ءبىلىم بەرەتىن مەملەكەتتىك ۇيىمدار دا ءوز قىزمەتىن جالعاستىرىپ, داميدى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە ەڭبەكاقىسى جىل سايىن وسەدى, ساناتتار ءۇشىن قوسىمشا اقىلارى ۇلعايتىلادى. سوندىقتان قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن», دەگەن.

بۇدان بولەك مينيستر قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىراتىن ءار قالاداعى وقۋشىلار سارايلارىنىڭ قۇرىلىستارى جاندانعانىن, سا­لىنعانىن, عيماراتتار بە­رىل­گە­نىن اتاپ ءوتتى. ال وقۋ ورتالىق­تارى دا جوق اۋىل بالالارى قالاي قوسىمشا ءبىلىم الادى؟ ولار­دىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن بە؟ نەگىزگى بىلىممەن دە, قوسىمشا بىلىممەن دە اينالىسىپ وتىرعان ا.احمەتجاننىڭ كۇمانى باسقادا بولىپ شىقتى.

«اۋىل بالالارىن دا قوسىمشا بىلىم­مەن قامتۋدىڭ جولى تابىلار. مەنىڭ كۇمانىم باسقادا. مەملەكەتتىك تاپسىرىس شىنىمەن دە قوسىمشا ءبىلىم بەرىپ, اتا-انالار مەن وقۋشىلاردىڭ تالابىن, سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان وقۋ ورتالىقتارىنا بەرىلە مە؟ جوق جالعان قۇجات جاساپ, ەسەپ ءۇشىن عانا وقۋشى جيناعاندارعا, تانىس-تامىرىن جاعالاعاندارعا بەرىلە مە؟ مىنە, وسى جەردە بۇل مەملەكەتتىك تەندەردى ۇتۋدىڭ كەلەسى ءبىر كولەڭكەلى جولىنا اينالىپ كەتپەي مە دەگەن كۇمان باسىم. تەندەردىڭ بىزدە قالاي جۇزەگە اساتىنىن بىلەمىز عوي. سوندىقتان بۇعان كۇمانمەن قارايمىن. نە­گىزى مەن قوسىمشا بىلىمنەن گورى سول قارجىنى مەملەكەتتىك مەك­تەپتەردەگى بىلىمگە ءبولىپ, ساپانى جاقسارتۋدى ۇسىنار ەدىم», دەيدى ا.احمەتجان.

 قوسىمشا ءبىلىمنىڭ كورىنبەيتىن قىرى

ءبىز ادەتتە قوسىمشا بىلىمگە وقۋ­­شىلار سارايىنداعى, بول­ما­سا جەكە­مەنشىك وقۋ ورتالىقتا­رىنداعى ساباق­تاردى جاتقىزا­مىز. كەزىندە ادەبيەت مۇعالىمى ايت­قان, جاسىمىزعا ساي, بى­راق مەك­تەپ باع­دا­ر­لاماسىنا ەنبەگەن كور­كەم شى­عار­مالاردىڭ ءتىزى­مىن مەكتەپ كىتاپحاناشىسىنا ۇست­ا­­تا­­تىنبىز. سول كىتاپتاردى توق­سان­­دىق كانيكۋل­داردا وقىپ, مازمۇندايتىنبىز. كىتاپ­­حاناشى­نىڭ ۇسىنعانىن دا قوسا قولتىقتاي كەتەمىز. ءسويتىپ وسكەن تالاي زامانداسىمىز كەيىن قا­لام ۇستادى. قوسىمشا ءبىلىمنىڭ ماڭىزى دا – وسى. بولاشاققا باعدار بەرۋى بەك مۇمكىن, ەڭ ماڭىزدىسى وقۋ­شىنىڭ ساۋاتىن اشۋعا سەپ بو­لا­­دى. ويتكەنى قازاقستان وقۋ­شى­­­لارى حالىقارالىق ءبىلىم باعا­لاۋ كورسەتكىشتەرىندە وقۋ ساۋاتى بو­يىن­شا تومەن دەڭگەيدى كورسەتىپ تۇر.

وسىنى نەگىزگە العان مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سىندە اتالعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسىن بەكىتىپ, جوبا اياسىندا كوركەم ادەبيەتتەر ساتىپ الىنعانىن حابارلادى. مەكتەپ كىتاپحانالارىن بايىتۋعا باعىتتالعان بۇل جوبا شەڭبەرىندە 4 باعىت بويىنشا كوركەم ادەبيەتتەردىڭ ءتىزىمى ازىر­لەنگەن. ونىڭ قاتارىنا ەلىمىزدىڭ ۇزدىك كلاسسيكتەرىنىڭ كىتاپتارى, انا تىلىنە اۋدارىلعان شەتەلدىك الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى, وسى زامانعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ەنەتىنى بەلگىلى بولعان-دى. وسىعان وراي مەكتەپ كىتاپ­حانالارىنا 2,5 ملن-عا جۋىق كوركەم ادەبيەت ساتىپ الىندى.

«وقۋلىق» رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى ەلدوس نۇرلا­نوۆ بىلتىرعى قازان ايىنىڭ سوڭىندا: «نەگىزگى قور وتكەن جىل­­مەن سالىستىرعاندا بيىل 2,5 ملن كىتاپقا ارتتى. ناتيجەسىندە, جاس وقىرمانداردىڭ سانى ايتار­­لىقتاي ءوستى. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە مەكتەپ وقۋشىلا­رىنىڭ كىتاپحاناعا دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى ارتا ءتۇستى. وسى وقۋ جى­لى­نىڭ با­سىنان باستاپ تۇر­كىس­تان, پاۆ­لودار, سولتۇستىك قازاق­ستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا ءبىر وقۋشى كىتاپحاناعا ورتا ەسەپپەن 10 رەتتەن اسا, ال الماتى, شىمكەنت قالالارىندا, قىزىلوردا, ماڭ­عىس­تاۋ, اتىراۋ جانە باسقا دا وبلىستاردا 6-9 رەت بارعان. بۇل بالالاردىڭ كوركەم ادەبيەتكە كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعانىن كورسەتەدى», دەدى.

ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, «وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعاننان بەرى مەكتەپ كىتاپحانالارى مەن ونداعى ورىندار سانى دا كوبەيدى. مەكتەپتەردە بالالاردىڭ كىتاپ وقۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. وسى ماقساتتا جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 121 كوۋوركينگ-ورتالىعى اشىل­دى. بالالاردىڭ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن 3,7 مىڭنان اسا ءىس-شارا ۇيىمداس­تىرىلعان.

كىتاپ بار, ناسيحات جاقسى, جاعداي جاسالعان دەيىك. ەندى شىنىمەن مەكتەپ وقۋشىلارى كىتاپ وقىپ جاتىر ما؟ ءبىر وقۋشىنىڭ كىتاپحاناعا ءبىر وقۋ توقسانىندا ورتا ەسەپپەن 10 رەتتەن اسا بار­عانى راس پا؟ وسى سۇراقتاردى حالىق ەڭ تىعىز ورنالاسقان جانە ورتالىق وكىلى اۋىزعا العان تۇر­كىستان وبلىسىنداعى مەكتەپ كىتاپ­حاناشىسىنا قويىپ كوردىك.

«الدىڭعى جىلى جاقسى كور­كەم كىتاپتار كەلدى. كوبى باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنا ارنالعان. ەرتەگىلەر, باتىرلار جىرلارى بار. اعىلشىن ءتىلىن, ۇشتىلدىلىككە ۇيرەتەتىن جۇقا كى­تاپ­شالار دا جەتتى. بىراق قازاق­شاعا اۋدارىلعان شەتەلدىك اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى كەل­مەدى. ب.سوقپاقباەۆ, ب.مايلين, ءا.نۇرشايىقوۆ, س.سەي­فۋلين, م.ماقا­تاەۆ سياقتى كلاسسيكتەردىڭ كىتاپتارىن جى­بەرەدى. زاماناۋي, وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن تىڭ دۇنيەلەر جوق. وقۋشىلارمەن بەكىتىلگەن جوسپا­رىمىز بويىنشا كىتاپ وقۋ اپتا­لىقتارىن وتكىزىپ, ۇدايى جۇمىس جۇرگىزىپ, ناسيحاتتاپ وتىرامىز. اپتاسىنا كەمى ەكى ءىس-شارادان وتكىزەمىز. بىراق سونىڭ وزىندە ءبىر وقۋشى ايىنا ءبىر-ەكى رەت قانا كەلەدى. كىتاپقا قۇمار دەگەن بالالاردىڭ ءوزى ەڭ كوپ دەگەندە ءتورت-بەس رەت كىتاپحانانىڭ ەسىگىن اشادى. وندا دا 5-6-سىنىپتارعا دەيىنگى وقۋشىلار عانا كەلەدى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا كىتاپقا قىزىعاتىندارى ساۋساقپەن سانارلىق», دەپ جاۋاپ بەردى كىتاپحاناشى دامەش ەركىنبەكقىزى.