ميراستىڭ اناسى الما ماحانوۆا دا بالاسى وقيتىن مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ول 2020 جىلى «قازاقستان ۇستازى» ۇلتتىق بايقاۋىنا قاتىسىپ, 1,5 ملن تەڭگە كولەمىندە سىيلىق ۇتىپ الادى. سول سىيلىقتىڭ ىشىندە 3D پرينتەر دە بولدى. ا.ماحانوۆا وسى سىيلىعىن فيزيكا پانىنەن ساباق بەرەتىن ارىپتەسىنە ۇستاتىپ, پەداگوگتىڭ تەحنيكاعا, باعدارلامالاۋعا اۋەس ەكەنىن ءبىلىپ, ودان بالاسىنا پروتەز جاساپ بەرۋىن سۇراعان. قاتارداعى مەكتەپ مۇعالىمى بۇل وتىنىشتەن باس تارتا المادى. ارەكەتتەنىپ كوردى. ءبىلىمىن سالدى. زەرتتەۋ جۇرگىزدى. تاجىريبە جاسادى. ناتيجەسىندە, پروتەز جاساپ, بالانىڭ قولىن ۇزارتتى. وقۋشىعا جاڭا مۇمكىندىك سىيلاعان ۇستاز – «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» بايقاۋىنىڭ «عىلىم» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپازى باقىتالى داۋلەشيار بولاتىن.
«بۇل – بيومەحانيكالىق پروتەز. ونىمەن بالا زاتتاردى ۇستاپ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە تاسىپ, كوتەرىپ, ەسىكتى اشىپ-جابا الادى. جوبامدى ىسكە اسىرۋعا سەبەپشى بولعان ميراس 4 جاسىندا ەلەكترلى ەتتارتقىشقا بايقاۋسىزدا قولىن سۇعىپ الىپ, 4 ساۋساعىنان ايىرىلعان. وعان كومەكتەسكىم كەلدى. اناسىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاي المادىم. پروتەزبەن بالانىڭ ءتۇرلى ارەكەتتەردى ىستەي العانىن كورگەندە ودان ءارى شابىتتاندىم. وسى جوبامدى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» بايقاۋىنا ۇسىندىم. بايقاۋدا قانشاما قاراپايىم جاس ءوز يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الدى. سونىڭ ىشىندە ءوزىم دە بولدىم. ەندى بايقاۋدا بەرىلگەن گرانت ارقىلى جوبامدى جەتىلدىرەمىن. قازىر جاساعان پروتەزىمدە 5 ساۋساق بىردەن قوزعالادى. ال گرانتتان العان قاراجاتقا بۇلشىق ەت پەن جۇيكە جۇيەسى ارقىلى ءار ساۋساعىن بولەك-بولەك, جەكە-جەكە قوزعالتا الاتىنداي جاعدايعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ب.داۋلەشيار پروتەز جاساۋ بارىسىندا ءبىراز كەدەرگىلەردى وتكەرگەن. سونىڭ ىشىندە بالانىڭ قول ولشەمىن الۋدا قيىندىقتار كەزدەستى, ونى جەڭۋ ءۇشىن ءبىر جۇمىستى بىرنەشە رەت ىستەۋگە تۋرا كەلگەن كورىنەدى. ودان كەيىن 3D پرينتەردى پروگراممالاپ, پروتەزدىڭ مودەلىن جاساۋ دا وڭايعا سوقپاعان. بۇعان قوسا پروتەزگە كەرەك پلاستيكتى دە ۇزاق ىزدەپتى. جوبا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاساعان ماتەريالىنان دا جۇمساق ءتۇرى تابىلعاندا بۇدان دا يىلگىش بولاتىن ەدى. جوبادان ءبىر ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن كۇنىنە 4-5 ساعاتتان 2 اي بويى تىنىمسىز وسى ىسپەن اينالىسقان.
«بيومەحانيكالىق پروتەز 3D پرينتەرگە FreeCAD, CUR باعدارلاماسىن ەنگىزۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. ونىڭ قۇرامى قاتتى جانە جۇمساق پلاستيكتەن قۇيىلعان. پروتەز ءۇش بولىكتەن تۇرادى: 1 – بىلەزىكتى ۇستايتىن بولىگى; 2 – قولدىڭ نەگىزگى بولىگى; 3 – ساۋساقتار. ءار ساۋساقتىڭ اراسى جۇمساق مايىساتىن پلاستيكتەردەن جاسالعان بۋىندار ارقىلى قوسىلادى. ساۋساقتاردىڭ ىشىنەن تارتىلعان ءجىپتىڭ كومەگىمەن بىلەزىكتى تومەن باسقاندا ساۋساقتار بۇگىلۋ ناتيجەسىندە زاتتاردى ۇستاۋعا, ءىس-ارەكەت جاساۋعا جاعداي جاسالىنىپ, سپورتپەن اينالىسۋعا دا مۇمكىندىگى كەڭەيدى. بولاشاقتا قولىنىڭ ساۋساقتارى مەن بۋىندارى جوق باسقا دا مۇگەدەك جاندارعا مەديتسينالىق ساراپتامادان وتكەن زيانسىز, قاتتى جانە جۇمساق پلاستيكتەردەن مودەلىن جوبالاپ, بيومەحانيكالىق پروتەز جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. جانە ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتىپ, ياعني قولدىڭ بۋىندارى جانە اياعى, توبىق, تىزە بۋىندارى جوق جاندارعا ارناپ تا شىعارۋ ويدا بار. وسى قارقىنمەن پروتەزدەر جاسالسا, جىلىنا 25-30 مۇگەدەك جاندى پروتەزبەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى», دەيدى ب.داۋلەشيار.
ونەرتاپقىشتىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, ونىڭ دايىنداعان پروتەزى باسقا ەلدەردەگى ونىمدەردەن 2-3 ەسە ارزان جانە ساپاسى جوعارى. ماسەلەن, رەسەيدە ءبىر پروتەز 800-900 مىڭ تەڭگە تۇرادى, ال بۇل جوبادا ءبىر بيوپروتەزدىڭ قۇنى 300 مىڭ تەڭگەگە باعالانىپ وتىر. الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبانى دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن اۆتور Arduino پروتسەسسورى كومەگىمەن يمپۋلستىق نەرۆ پەن بۇلشىقەتتى قوساتىن اقىلدى روبوت-پروتەز شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال بۇل جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا شەتەلدەن بولشەكتەر مەن ماتەريالدار الۋ كەرەك. وسى ويعا العانى ورىندالسا, ءونىمى ساۋساقتارىنان ايىرىلعان جاندارعا دەمەۋ, ەل قاتارلى ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك, قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى بولار ەدى. سۇرانىس كوپ, سەبەبى ساۋساعىنان ايىرىلعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ەكى جىل سايىن پروتەزدى اۋىستىرىپ وتىرۋ قاجەت.
ونەرتاپقىش مۇعالىم مەكتەبىن بۇدان باسقا دا جوبالارىمەن العا سۇيرەپ كەلەدى. مەكتەپتىڭ قوڭىراۋى ءوز ۋاقىتىندا سىڭعىرلايدى, ونى قوسىپ-ءوشىرىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل دا – مۇعالىمنىڭ ەڭبەگى. وسىعان قوسا پەداگوگتىڭ ىزدەنىسىنەن تۋعان قاراڭعىدا ءوزى جانىپ, تابيعي جارىق تۇسكەندە ءوز بەتىمەن وشەتىن شام, الىستان باسقارۋ ارقىلى وزدىگىنەن اشىلىپ-جابىلاتىن قوقىس شەلەك تە كوپتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, سۇرانىسقا يە بولىپ جاتىر.
كەيىپكەرىمىز قازاقستان ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, ودان كەيىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بويىنشا بىتىرگەن. اسەت بەيسەۋوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە 5 جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قاراپايىم مەكتەپتە دە عىلىممەن, ونەرتابىسپەن, زەرتتەۋمەن اينالىسۋعا بولاتىنىن ايتادى. ايتپاقشى, بىلتىر ءبىر سىنىپتاعى 25 وقۋشىنىڭ باقانداي 20-سى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە فيزيكانى تاڭداعان. ونىڭ سىرىن دا مۇعالىمنىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنەن ىزدەرىمىز انىق.
«پەداگوگتەر دە عىلىممەن, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, لايىقتى ناتيجەلەر كورسەتە الادى. بۇل ءۇشىن بار بولعانى ءوز كاسىبىن, سونىڭ ىشىندە ءوز ءپانىن شىن جاقسى كورۋى كەرەك. بارلىعى دەمەيمىن, بىراق مۇعالىمدەردىڭ كوبى جالاقى ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەيدى. ءوزىن وسى سالادا دامىتىپ, كاسىبيلىگىن كوتەرىپ, ىزدەنىپ, جاڭالىقتار اشىپ, جەتىلدىرۋگە تىرىسپايدى. ءبىر سىزىقتىڭ شەڭبەرىنەن شىققىسى كەلمەيدى. شىن مانىندە قانشاما مۇمكىندىك بار. بەكىتىلگەن وقۋ باعدارلاماسىمەن عانا شەكتەلىپ قالادى. وندا ەشقانداي دامۋ بولمايدى. ارىپتەستەرىمدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قاي ساتىسىندا ەڭبەك ەتسە دە زەرتتەۋمەن, عىلىممەن, ونەرتابىسپەن شۇعىلدانۋعا شاقىرامىن. ارقايسىمىزدىڭ مۇنداي ارەكەتىمىز ساپالى ءبىلىم مەن ومىرگە ەڭ قاجەت قۇندىلىقتاردى, داعدىلاردى يگەرگەن ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا تىڭ سەرپىلىس بەرەدى», دەيدى ب.داۋلەشيار.
