بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ تا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەلدى بىرىكتىرەتىن كۇشكە اينالۋى تيىستىگىن مالىمدەدى. «قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل سالادا ايتارلىقتاي ناتيجە بار. قازاق ءتىلى, شىن مانىندە, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەت پەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ تىلىنە اينالۋدا. جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس, ءومىردىڭ باستى ءۇردىسى. سوندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى تىم شەكتەلىپ بارا جاتىر دەۋگە نەگىز جوق. اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى», دەدى پرەزيدەنت. جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا قول جەتكىزىلگەن تابىستار از ەمەس. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ەل ىشىندە كوڭىل تولماۋشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگى راس.
ءتىلىمىز باستان كەشىپ جاتقان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كوپتەگەن جوبالار قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى. قازاق ءتىلى ۇيىمى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىندا 1989 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن I قۇرىلتايدا قۇرىلدى. ال 1992 جىلى الماتىدا وتكەن II قۇرىلتايعا ەلباسى ارنايى قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. بۇل قۇرىلتايدا جۇرتشىلىقتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ۇيىم حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى دەگەن جاڭا مارتەبە يەلەندى.
وتكەن جۇمادا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تۇركىستان قالاسىندا VI قۇرىلتايى ءوتتى. بۇل جيىندا قازاق ءتىلى مارتەبەسىنىڭ 30 جىلدا قانشالىقتى وسكەنى ساراپتالىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداندى. ماڭىزدى جيىنعا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 60-قا جۋىق دەلەگات شاقىرىلدى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى مەن ءتىل جاناشىرلارى قاتىستى. قۇرىلتايدا ق.كوشەرباەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇرىلتايعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ حاتتارىن وقىپ بەردى.
– بۇل ەل باسشىلارىنىڭ انا تىلىمىزگە دەگەن كوزقاراسى مەن قامقورلىعىن كورسەتسە كەرەك, – دەگەن مەملەكەتتىك حاتشى:
– ءتىل مەن ۇلت – ەگىز ۇعىم. «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەيدى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. ۇلى رەفورماتور عالىمنىڭ بۇل ءسوزى – ەشقاشان ءمانىن جوعالتپايتىن دانالىق. احاڭ ايتقان ءسوزدىڭ اقيقات ەكەنىن يۋنەسكو-نىڭ اياسىندا وتەتىن «حالىقارالىق انا ءتىلى كۇنى» باسقوسۋىندا لينگۆيست عالىمدار دا قۋاتتادى. عالىمدار ءاربىر ەكى اپتا سايىن جەر بەتىنەن ءبىر ءتىلدىڭ جويىلاتىنىن دالەل رەتىندە كەلتىرىپ وتىر. وسىعان قاراپ, الەمدەگى 7 مىڭعا جۋىق ءتىلدىڭ عاسىر سوڭىنا قاراي جارتىسى جوعالۋعا تاياۋ دەپ بولجام ايتتى, – دەدى. مەملەكەتتىك حاتشى قۇرىلتايدىڭ نەلىكتەن تۇركىستان قالاسىندا ءوتىپ جاتقانىنا دا توقتالدى.
– بۇل قۇرىلتايدى تۇركىستاندا وتكىزۋىمىزدە ءمان بار. ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمىمەن تۇركىستان وبلىسى قۇرىلىپ, تۇركىستان قالاسى وبلىس ورتالىعى رەتىندە دامىپ كەلەدى. قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. سىزدەر – ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتسىزدار. ەلوردانى كورىپ جۇرسىزدەر, بۇل جولى تۇركىستاننىڭ جاڭا كەلبەتىن كورسىن, قۋانسىن دەپ قۇرىلتايدى وسىندا ۇيىمداستىرۋدى ءجون كوردىك, – دەگەن ق.كوشەرباەۆ قازاق ءتىلىنىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, كەي ازاماتتار جاڭساق تۇسىنىكتەن ءالى ارىلا الماي كەلەدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم نەگىزىندە قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بەرىلدى. الايدا بۇگىنگى قوعامدا كەيبىر ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەگەن قۇقىقتىق نورما بولا تۇرا, كەلەسى تارماقتاعى «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن سويلەمدى نەگىزگە الىپ, «بىزدە ەكى مەملەكەتتىك ءتىل بار» دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتە جۇرگەنى دە بايقالادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويدى. قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋىندا ايتىلعانداي: «اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى», دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى. مەملەكەتتىك حاتشى بايانداماسىندا ناقتى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر كەلتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ كورسەتكىشىنە توقتالدى.
– سالىستىرار بولساق, 1991-1992 جىلدارى بالاباقشانىڭ 25 پايىزى عانا قازاق تىلىندە ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بالدىرعانداردىڭ 76 پايىزى قازاق تىلىندەگى توپتاردا تاربيە مەن ءبىلىم الۋدا. ال مەكتەپتەردە قازاق تىلىندەگى وقۋشىلاردىڭ ۇلەسى بار بولعانى 33,6 پايىز بولسا, بۇل كۇندە ول 65,6 پايىزعا جەتتى جانە بۇل ديناميكا ىلگەرىلەۋ جولىندا. ءبىر كەزدەرى الماتىدا بار بولعانى ەكى-اق قازاق مەكتەبى, قازىرگى استانادا انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرەتىن ءبىر عانا مەكتەپ بولعانىن ەشكىم ۇمىتا قويماعان شىعار دەپ ويلايمىن. سول سياقتى كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى قازاق بولىمدەرىنىڭ سانى ەداۋىر كوبەيىپ, قازىر 65,3 پايىزعا جەتتى. ياعني ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالالارىندا قازاق ءتىلى باسىمدىققا يە بولدى. مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى قازاق تىلىندەگى قۇجات اينالىمى 2008 جىلى 50 پايىز بولسا, قازىر قازاق تىلىندەگى شىعىس قۇجاتتارىنىڭ ۇلەسى شامامەن 94%-دى قۇرايدى. ارينە, قۇجاتتاردى ورىسشا دايىنداپ, سوڭىنا قازاقشا اۋدارماسىن ىلەستىرىپ جىبەرەتىن كوزبوياۋشىلىقتىڭ بارىن دا اشىق ايتۋىمىز كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ءىس قاعازدارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالۋىن قاداعالاۋدى كۇشەيتكەن دۇرىس. بۇل ماسەلەگە قوعام دا اتسالىسۋعا ءتيىس. ۇلتتىق جوبا اياسىندا 23 ميلليون ءتىل ۇيرەنۋشىسى بار «لينگۋالەو» (LinguaLeo) ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىنا قازاق ءتىلىن وقىتۋ كۋرستارىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلى ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ ماتىندىك بازاسىن قۇرۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ وتىر. بۇگىندە كورپۋستاعى ءسوز قولدانىس سانى 14 ميلليونعا جەتسە, 2025 جىلى 40 ميلليونعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا, – دەدى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. سونداي-اق ول قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ماڭىزدى جۇمىستار جالعاساتىنىن, ەلدى بىرىكتىرەتىن فاكتور مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ەل ۇكىمەتى تاراپىنان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە بارىنشا قولداۋ كورسەتىلە بەرەتىنىن مالىمدەدى. قۇرىلتايدا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسى دە ەلەۋسىز قالعان جوق.
– بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق الىپبيىنە 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ مىندەتى بەلگىلەنگەنى ءمالىم. اتالعان مىندەتتى ورىنداۋ ەلىمىزدە ءتىل رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا: «بىزگە قازاق ءتىلىن رەفورمالاۋ قاجەت, ەگەر قالاساڭىز, ءتىلىمىزدى جاڭعىرتۋ كەرەك» دەگەن ەدى. جاڭا الىپبيگە كوشۋ, ءتىل رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ – ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتى سالاسىنداعى اسا ماڭىزدى تىڭ جوبا. ۇكىمەت وسى باعىتتاعى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستى زور جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋعا ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ تابيعي, تۇمسا قالىبىنا قايتا ورالۋى ءۇشىن وسىنداي رەفورما جاساۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ, ۇيرەنۋدىڭ, قازاق ءتىلىن عىلىم مەن مادەنيەت تىلىنە اينالدىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتتى. بۇل ورايدا ءتىلدى ۇيرەتۋدە ءبىلىم سالاسىنىڭ ورنى ەرەكشە, – دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ايگىلى ءاليحان بوكەيحان ء«تىرى بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەپ ۇلت مۇددەسىن قاراقان باسىنىڭ قامىنان جوعارى قويدى. ەلىمىزدە ءاليحان بوكەيحانداي ۇلتتىق ۇستانىمىنا بەرىك ازاماتتار كوبەيسە, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تەز شەشىمىن تابار ەدى دەسەك بولادى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, ءتىل سالاسىندا پروبلەمالار دا بار. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىنا بايلانىستى داۋلار, تۇسىنبەۋشىلىكتەر ورىن الىپ جاتقانىن دا كورىپ وتىرمىز. بۇلار نەگىزىنەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا, كورنەكى اقپارات, جارناماعا بايلانىستى ورىستەپ ءجۇر. قازاقشا ءماتىنى قاتە نەمەسە تەك ءبىر تىلدە عانا ورنالاستىرىلعان كورنەكى اقپارات, جارناما قوعام تاراپىنان ۇلكەن سىنعا ءتۇسىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا تۇسەتىن شاعىمدار كوبەيدى. ماسەلەن, تەك 2019 جىلدىڭ وزىندە 12 900 ادام شاعىمدانعان. شاعىمدارعا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا جارناما, كورنەكى اقپارات ماتىندەرىندە گرامماتيكالىق, ستيليستيكالىق قاتەلەردىڭ كوپ جىبەرىلەتىنى انىقتالدى. وسىعان وراي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كورنەكى اقپارات ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنتكە ەنگىزىلىپ, بۇگىنگى كۇندە سەناتتا قارالىپ جاتىر.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قالالارىمىزدى «قاراعاندى – كاراگاندا», «شىمكەنت – چيمكەنت», «تۇركىستان – تۋركيستان» دەپ ەكى تىلدە قوسارلاي اتايتىنىمىز جۇرتتىڭ اشۋىن تۋعىزاتىن. ەندى زاڭ قابىلدانعان سوڭ قاراعاندى, شىمكەنت, تۇركىستان دەپ تەك ءبىر تىلدە, قازاق تىلىندە عانا جازىلادى. باسقا ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋىنا قاتىستى دا وسىلاي بولماق. سول سياقتى ەندىگى جەردە زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرگە سايكەس, حالىقارالىق اۆتوجولداردان باسقا جەرلەردەگى جول بەلگىلەرى تەك قازاقشا جازىلادى. زاڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە دە بىرقاتار مۇمكىندىكتەر اشادى. زاڭ جوباسىندا, مىسالى, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ماڭدايشالارى مەن بلانكىلەرىن, جارنامانى, باعا كورسەتكىشتەرىن, باسقا دا كورنەكى اقپاراتتى تەك مەملەكەتتىك تىلدە, قاجەت بولعان جاعدايدا عانا ورىس جانە باسقا دا تىلدەردە جازۋ جونىندەگى نورمالار قولداۋ تاۋىپ وتىر. بۇرىن قاجەت بولسا دا, بولماسا دا, تىپتەن تەك قازاقتار عانا تۇراتىن اۋىلداردىڭ وزىندە ەكى تىلدە جازۋ تالابى بولىپ كەلگەنىن بىلەسىزدەر. مىنە, وسىلايشا, زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرە وتىرىپ, مەملەكەت ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگىن, ونى ساقتاۋ تالابىن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەستەن ارتتىرۋىمىز كەرەك.
جيىن بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرۋ ماقساتىندا كەلەسىدەي جەتى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
– بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جانە ونىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋداعى ماڭىزدى ءرولىن ەسكەرە كەلە, «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ەلورداعا كوشىرىلۋى جانە وڭىرلەردەگى فيليالدارىن كەڭەيتۋ, ماتەريالدىق بازالارىن نىعايتۋ, ەلەكتروندى رەسۋرستارىن دامىتۋ ماڭىزدى. قوعامنىڭ ماڭىزدى قىزمەتىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى يگەرۋگە مۇمكىندىگى بولعانى ءجون. بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى كومەكتەسۋگە مىندەتتى.
ەكىنشىدەن, قوعام ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالارمەن, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقارىپ ىقپالدى ۇيىمعا اينالۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە, ءماسليحاتتاردىڭ جانە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, حالىق سايلاعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مۇمكىندىكتەرىن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە باعىتتاعانى ابزال.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق ءتىلىن قولداۋ ساياساتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋ اياسىندا قوعامدىق قولداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءتيىس. سونىمەن بىرگە «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ءتىل تاقىرىبىنان بولەك ۇلتتىق جاڭعىرۋ, رۋحاني دامۋ, ۇلتتىق مۇددە مەن نامىس ماسەلەلەرى بويىنشا دا جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك.
تورتىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ ماسەلەلەرى قوعامدا ۇلكەن وزەكتىلىككە يە جانە قىزۋ تالقىلانۋدا. ءار ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ, قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋدى بەلسەندى تالاپ ەتۋدە. وسى سالاداعى قوعامدىق ۇيىمدار بىتىراڭقى, ياعني ولاردىڭ جۇيەلى, ءارى بىرىڭعاي ۇستانىمدارى جوق. سوندىقتان اتالعان ۇيىمداردى «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توڭىرەگىنە بىرىكتىرۋ قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە اتالعان ۇيىمدارمەن ءتىل سالاسىنداعى زاڭناما مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ءتۇسىندىرۋ بويىنشا ءتۇرلى وقىتۋ-ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالار وتكىزۋگە جانە زاڭ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بەسىنشىدەن, تاعى دا ناقتىلاپ ايتارىمىز, نارىق زامانىندا قوعامنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەنى ءجون. بۇل مەملەكەتتىك تاپسىرىستار جانە گرانتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى دەپ ويلايمىن.
التىنشىدان, شەت مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىن قوعامدىق دەڭگەيدە قولداۋ. وسى باعىتتا «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ «وتانداستار» قورىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن نىعايتىپ, ولاردىڭ بىرلەسكەن بەلسەندى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
جەتىنشىدەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاڭا اتاپ وتكەنىمدەي, «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باس كەڭسەسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا بولعانى ءجون. بۇل قوعامنىڭ ەلدىڭ دامۋ تىنىسىن سەزىنە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتەدى. جەمە-جەمگە كەلگەندە مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى بيلىكتىڭ دە, قوعامنىڭ دا مۇددەسى ءبىر, – دەدى قىرىمبەك
ەلەۋ ۇلى.
قۇرىلتايدا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ اتقارعان جۇمىسى بويىنشا ورتالىق كەڭەسىنىڭ ەسەبى تىڭدالدى. سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ جاڭا باعدارلاماسى مەن جارعىسى قابىلداندى. دەلەگاتتاردىڭ اشىق داۋىس بەرۋى ارقىلى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى سايلاندى. ال ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمدارى ماكسيم روجين مەن انار فازىلجانوۆاعا تاپسىرىلدى.
جيىندا قوعامنىڭ قۇرىلتايلار ارالىعىنداعى باسشى ورگانى بولىپ تابىلاتىن ورتالىق كەڭەستىڭ جاڭا قۇرامىنا دەپۋتاتتار مەن فيليال توراعالارى جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن قۇرالعان 47 ادام سايلاندى. ال ورتالىق كەڭەس باسقارماسىنىڭ جاڭا قۇرامىنا 18 ادام سايلانىپ, قىزمەتكە كىرىستى. قۇرىلتاي بارىسىندا وڭىرلەردە قوعام فيليالدارىنىڭ جۇمىسى كۇشەيتىلىپ, باس كەڭسە الماتىدان نۇر-سۇلتانعا كوشىرىلەتىنى ايتىلدى. باس ۇيىم مەن فيليالداردىڭ جۇمىس جوسپارى بەكىتىلدى. سونداي-اق جيىن بارىسىندا «قازاق ءتىلى» قوعامدىق بىرلەستىگى قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى س.اڭسات «پاراسات» وردەنىمەن, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, عالىم ا.فازىلجانوۆا «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ولاردى مەملەكەتتىك حاتشى ارنايى ماراپاتتاپ, قازاق تىلىنە قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ول قۇرىلتايدى:
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى – قوعامدىق كەلىسىم. ونى ساقتاۋ مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ۇلتتىق دامۋ, ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر, مەملەكەتتىڭ ءيميدجى سياقتى اسا ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ نەگىزىندە تۇراقتىلىق تۇراتىنىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. ءتىل ماسەلەسى دە وسى قاتارداعى ماڭىزدى قۇندىلىق, ءماندى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى مەملەكەت بۇل باعىتتا راديكالدى ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ايرىقشا ءمان بەرۋگە مىندەتتى. گەوساياسي جاعداي بىزدەن وسىنى تالاپ ەتەدى. ونى ەسكەرمەۋگە بولمايدى. كەزىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, «كەڭ دالانى اسقاقتاتىپ, تاۋلاردى الاسارتپاي» ارەكەت ەتكەنىمىز دۇرىس. دانىشپان ابايدىڭ: ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەنى ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدىڭ ۇرانى دەسەك, بىرلىگىمىزدىڭ ءباسى, بەرەكەمىزدىڭ ارقاۋى – ءتىلىمىزدىڭ توردە بولۋىنا ارقايسىمىز اتسالىسىپ, ازاماتتىق بورىشىمىزدى اتقارعانىمىز ابزال, – دەپ قورىتىندىلادى.
تۇركىستان وبلىسى
