مەن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ەلباسىنىڭ تۋعان جەرىن كورگىسى كەلەدى. ونىڭ وسكەن ورتاسىن, وقىعان مەكتەبىن, ءبىلىم كوگىنە, تىرشىلىك نارىنە ۇمتىلىسىن بىلۋگە قۇشتار. بۇل ماقسات مەنى دە تالاپتاندىردى, ارقادان الاتاۋعا اتتاندىم.
وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن بارعان قاسكەلەڭدى بۇگىن تانىماي قالدىم. ءوسىپ, وركەندەپ كەتىپتى. اراسى الماتىمەن اتشاپتىرىم بولاتىن قاسكەلەڭ قازىر جەر جاعدايىمەن جاناسىپ جاتىر. ءتىپتى ءۇزىپ الاتىن الاقانداي جەر جوق, جول بويى كوكپەن كومكەرىلگەن, جاعالاي ادام جانىنان باسقا قاجەتتى بارلىق ساۋدا ورىندارى ورىن تەپكەن. بازار دا بار, وعان كوز سالعان نازار دا بار.
اۋدان ورتالىعىنىڭ ورتالىق كوشەسىمەن ەمىن-ەركىن كەلەمىز. جولدىڭ ەكى جيەگى جاعالاي اسەم عيماراتقا تولى. بىرىنەن-ءبىرى وتەدى, ساۋلەت ونەرىنىڭ نەشە اتاسىن اڭعاراسىڭ. وسىنداي وسكەلەڭ ءومىردى كورگەن سايىن كوكەيگە كەلەلى وي كەلەدى. زامانىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى دەرجاۆا بولعان – كەڭەستەر وداعى جاساي الماعان, شىندىعىن ايتقاندا, جاساماعان جاقسىلىقتاردى قىسقا ۋاقىتتا قازاقستان قۋاتتىلىعىن تانىتىپ, جەر ءجۇزىن مويىنداتىپ وتىرعانىنا سۇيسىنەسىڭ.
حالىق مۇندا تىم تىعىز ورنالاسقان. ەسىمە انامنىڭ ءسوزى تۇسە كەتتى. ورىس ۇلتى سۋلى, نۋلى جەردى تاۋىپ, سوندا تۇراقتايدى دەيتىن. سول ءسوز راسقا اينالدى. ورىس بىلاي تۇرسىن, ودان بولەك تۇرىك تە, دۇنگەن دە, ۇيعىر دا, بەلورۋس تا, ۋكراين دا وسىندا سياقتى. ەلباسىنىڭ ءادىل ساياساتى ولاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا, ءتىلى مەن ءدىلىن ەركىن قولدانۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. ولار وسى ىستىق قۇشاققا, ىمىرالى ىنتىماققا, ەلىمىزدىڭ ۇستانعان ۇلتتار بىرلىگى باعىتىنداعى باياندى ىستەردى جوعارى ساناۋى ءتيىس.
ستەپا پەحلەۆانيدي دەگەن الماتىلىق گرۋزين اقساقالدىڭ اڭگىمەسى بار. بالاسىنىڭ اتىن كورنەكتى اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ قۇرمەتىنە جامبىلي دەپ قويىپتى. گرۋزين حالقىندا ەسىمنىڭ سوڭعى ءارپى «ي»–مەن اياقتالاتىندىقتان سولاي جازعان. ستەپا ولەر شاعىندا ۇلىن جانىنا الدىرىپ, ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن ايتىپتى.
– بالام, ومىردە ۇمىتپايتىن ەكى نارسەنى ەستە ۇستا. ءبىرى – قۇدايىڭ جۇرەگىڭدە بولسىن. ول ءبىزدى جاراتتى. ەكىنشىسى – قازاق دەگەن ۇلى حالىقتى قۇرمەتتەپ ءجۇر.
ءبىز كيەرگە كيىم, ىشەرگە اس تاپپاي وسى ەلگە كەلدىك. تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس ەكەن, نان تاپشى, باسپانا ماسەلەسى دە مۇڭ-تۇعىن. سويتە تۇرا ولار ءبىزدى باۋىرىنداي قاسىنا شاقىرىپ, ءبىر ناندى قىلداي ءبولىپ بەردى, كيىم سىيلادى, قاتارعا قوسىلىپ كەتكەنشە كومەكتەستى. ونداي دارحان پەيىلدى ادامداردى سول كەزدەردە ءوز گرۋزينىمىزدەن دە تابۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ۇلتقا بولمەي, ادام دەپ جاناشىرلىق تانىتقان ەلدى الەم كەزىپ تاپپايسىڭ. قازىر زامان وزگەردى, ەل توقشىلىققا كەنەلدى. كوپتەگەن حالىق ءبىز سەكىلدى تەنتىرەپ كەلىپ, تويعان سوڭ قۇدايىن ۇمىتىپ كەتتى. كەۋدەسىن كەرىپ, تاريحي وتانىندا جۇرگەندەي سەزىنەدى. بۇل – قاتە ۇعىم. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسى – ءبىر اتتام جەر. ءبىز ءدال وسى كۇنگە جەتۋىمىز ەكىتالاي بولعاندا قازاقتار ولىمنەن قۇتقارىپ قالدى. مەن تىنىش جاتسىن دەسەڭ, ايتقان سوزدەرىمدى اياققا تاپتاما. سىيلا, قۇرمەتتە, تۋعانىڭداي كور. وسىدان ءبىر جەرىڭ كەم بولمايدى, قايتا مەرەيىڭ وسەدى, – دەپتى.
ءيا, ەل ىشىندە وسىنداي وقيعا از ەمەس. كوزىمىز كورىپ ءجۇر نەمەسە ەستىپ قالامىز, ۇلت جايلى ۇلاعاتتى وي قوزعالعاندا كادىمگىدەي مارقايىپ, جان دۇنيەمىزدى ماقپال ماقتانىش كەرنەيدى. مەن وسىنداي تەرەڭ تۇسىنىكپەن ايتىلعان وي-پىكىرلەرگە قانىققان سايىن قۇشاعىنا قانشاما ۇلتتى بىرىكتىرگەن قاسكەلەڭنىڭ جەرى دە كيەلى عوي دەپ باعالايمىن. اۋدان اتاۋى قاراساي باتىردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. ءبىز تاريحتىڭ تەرەڭىنەن تاعىلىم تەرىپ, اۋداننىڭ ارعى شەجىرەسىن ايشىقتاپ كوردىك. XVIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قالدان سەرەن باستاعان جوڭعار باسقىنشىلارى ءجۇز مىڭ قولمەن بەيقام وتىرعان ەلدى استاڭ-كەستەڭ ەتىپ شاۋىپ, توناپ, حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرىن بىت-شىت قىلادى. ەكى ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان سويقان قازاق ازاماتتارىن ابدەن ىزاعا بۋلىقتىرىپ, كەك قايتارۋدىڭ امالىنا كىرىسەدى. وعان ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەرى تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر ەلدىڭ باسىن قوسىپ, ورتاق مۇددەگە, وتاندى سىرتقى جاۋدان قورعاۋعا جۇمىلدىرىپ, جوڭعارعا قارسى جويقىن سوعىس اشۋعا شاقىرادى. قازاق باتىرلارى قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, قاراساي قول باستاپ, قازاق جەرىن جوڭعارلاردان ازات ەتەدى. ەر جۇرەك ناۋرىزباي الدىمەن قاسگەلەندى, سوسىن شامال حاندى جەكپە-جەكتە ولتىرەدى.
1851 جىلى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ كومەگىمەن پودپولكوۆنيك كاربىشەۆتىڭ وتريادى قاسكەلەڭدى جاۋدان تازارتتى. قوقان حاندىعى قاسكەلەڭ ورنىنداعى تاۋشۇبەك دەگەن ەلدى مەكەندە اسكەري بەكىنىس جاساپ وتىردى. الايدا جەتىسۋ گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ىقپالىمەن تاۋشۇبەك جاۋدان تازارتىلىپ, ول ليۋبوۆينسكوە دەپ اتالدى. العاشقى جىلدارى ساۋات اشۋ مەكتەبى اشىلىپ, ول ورىس تىلىندە ءجۇردى.
1901 جىلى ليۋبوۆينسكوە ستانيتساسى قاسكەلەڭ اتاۋىن يەلەندى. سول كەزدەردە باستاۋىش مەكتەپ بولىپ اشىلعان بالالاردى وقىتۋ مەكەمەسى بۇگىنگى بەلينسكي اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسىنا اينالدى.
1928 جىلدىڭ قازان ايىندا قاسكەلەڭ اۋدانى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا تەك ورىس اۋىلدارى ەنىپ, قازاقتار تۇرعان قونىستار ىلە اۋدانى قاراماعىنا كىردى. اۋدان ورتالىعى اشتاشكەن, كەيىننەن ەلتاي اۋىلى دەپ اتالدى. جالپى, اۋدان رەسمي تۇردە 1929 جىلى قاسكەلەڭ بولىپ بەكىتىلدى جانە 1963 جىلى قالا مارتەبەسىن الدى.
1998 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى H.نازارباەۆتىڭ جارلىعى بويىنشا قاسكەلەڭ اۋدانى قاراساي اۋدانى بولىپ قايتا اتالدى. قازىر اۋداندا 265 مىڭ حالىق, 32 ۇلت وكىلى بار.
مىنە, وسىنداي تاريح تىزبەگىنەن قاسكەلەڭنىڭ قويناۋى ءتۇرلى تاعدىر كەشكەنىن سەزەمىز.
قازىر رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ءان «ۇشقوڭىردى» «مۋزارت» تريوسى ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايدى. وسى ءاننىڭ ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جازعان. ءاندى تىڭداعان سايىن كىندىك كەسكەن تۋعان جەردىڭ قاسيەتى مەن قۇدىرەتى كوڭىلگە قونا كەتىپ, ەرەكشە سەزىمگە بولەي باستايدى. ءسوزى مەن سازى ۇيلەسكەن جانە ونى ورىنداۋ شەبەرلىگى جاراسقان ءان شىن مانىندە كەرەمەت. وعان ەشكىم تالاس تۋدىرا المايدى. سول ءاننىڭ ءمان-مازمۇنى وسكەن ءوڭىردىڭ ىستىق سەزىمدەرىنە, سۇيىسپەنشىلىك يىرىمدەرىنە جەتەلەپ, الىستان مەنمۇندالاعان اۋىلدىڭ دارحان كوڭىلىن ەلەستەتەدى. ەلباسى ءوزى وسكەن ۇشقوڭىر جايلاۋىن وسىنداي شابىتپەن شەبەر سۋرەتتەپ, پەرزەنتتىك پەيىلى مەن ساعىنىشىن ولەڭمەن ورگەن. قاي ادام بولسىن, ونى ىقىلاسپەن قابىلدايدى. سول سەزىمنىڭ سىيى ءبىزدى ۇشقوڭىردىڭ ەتەگىنە اپاردى. كوكتەمگى كوكمايسا تابيعاتى, اسپانمەن تالاسقان زاڭعار بيىگى, بەيمالىم تىلسىمعا تولى جارتاستار, قار سۋىنان قوماقتى كولگە اينالعان ايدىندار, ۇشقوڭىردىڭ مارتەبەسىنە مەرەي قوسىپ تۇر. سۇلۋلىق دەسە وسىنى ايت, كوز تويمايتىن كەرەمەتى كوپ. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن كورەم دەسەڭ تاۋعا بار» دەيتىن تەڭەۋدىڭ شىندىعىن وسى جەردەن انىق اڭعاردىق.
بۇل تاۋ – ەلباسىنىڭ اتا قونىسى. جاز جايلاۋ وتىرىپ, بيە ساۋىپ, قىمىز ءىشىپ, قىلقۇيرىق, قامىسقۇلاق جانۋاردىڭ قاسيەتىن سەزىنگەن سايالى ورىن. جارىقتىق, جانعا شيپا اۋاسى, ءنارلى ءارى قۇيقالى جايىلىمى جىلقىنىڭ دا, ادامنىڭ دا اڭسارىن ءدوپ باسىپ, راحاتقا بولەيدى. سونى سەزىنىپ تۇرىپ, ەلباسىنىڭ بيىگى تەكتەن-تەك ەمەستىگىن ۇعاسىڭ. ويتكەنى «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەگەن وسيەت وزدىگىنەن ايقىندالا تۇسەدى.
تاۋدىڭ بەرگى بەتى – شامالعان اۋىلى. وسىندا وقىپ, وسىندا زامانداستارىمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن ورتا.
ەلباسى سىنىپتاسى ءنۇسىپحان نۇرماعانبەت ۇلى شامالعان اۋىلىندا تۇرادى. ومىردەن كورگەنى دە, تۇيگەنى دە كوپ ۇلكەن كىسىنىڭ ايتارى دا بارشىلىق. «كەشەگى بولعان نارسەنى بۇگىن ۇمىتىپ قالامىز عوي, بىراق بالالىق شاقتىڭ بازارلىعى بولەك پە, ءسىرا, ەستەن شىقپايدى. ءوزىم ەس ءبىلىپ كوز اشقالى بىرگە ويناپ, مەكتەپكە بىرگە بارعان دوسىم – نۇرسۇلتان. سوندىقتان جادىمىزدا جاتتالىپ قالعان اسەرلەر ءالى سايراپ تۇر.
ءبىز شامالعاندا كولحوزنايا دەپ اتالاتىن ءبىر كوشەنىڭ بويىندا وستىك.
نۇرسۇلتان ساباعىن وتە جاقسى, كىلەڭ بەسپەن وقىدى. وتە زەيىندى, زەرەك بولدى. مۇعالىمنىڭ ايتقان ءبىر ءسوزىن دە قالت جىبەرمەي, قاعىپ الىپ وتىراتىن. قولىنان كىتاپ تۇسپەيدى, وقيتىنى وقۋلىقتان بولەك سان مازمۇندى كىتاپتار. ارقاشان سالماقتى, بايىپتىلىعىنان جازبايدى. وتە ۇستامدى بولاتىن. ءبىر عاجابى, بالا بولسا دا, ءوزىن ۇلكەن كىسىلەر قاتتى سىيلاپ تۇراتىن.
نۇرسۇلتان ءوز اناسىن جەڭەشە, اجەسى مىرزابالانى اپا دەيتىن. نۇرسۇلتاننىڭ ايتۋىمەن ءالجان اپانى بۇكىل اۋىل جەڭەشە اتاپ كەتتى. اپامداردان ەستيمىن عوي, كىشكەنتاي كەزىندە سۇلتاندى اناسى ەمىزىپ بولعاننان كەيىن مىرزابالا اجەسى قايتادان ءوزى الىپ قوياتىن كورىنەدى. زارىعىپ ۇزاق كۇتىپ كورگەندىكتەن كوز تيمەسىن دەپ, كويلەگىنىڭ ەتەگىمەن جاۋىپ قويادى ەكەن.
وسىلاي ىرىمداپ, قورعالىپ-قورشالىپ وسكەن دوسىم نۇرسۇلتان جاسىندا جاقسى تاربيە دە كوردى. اكە-شەشەسىنىڭ بار تىلەگى وسى تۇڭعىشتارىنىڭ اماندىعى بولدى. ءابىش اعا بالاسى ورىسشا جاقسى سويلەپ ۇيرەنسىن دەپ, ىلعي قازاق تۇراتىن كولحوزنايا كوشەسىنەن پانفيلوۆ كوشەسىنە كوشىپ, قونىس اۋداردى. مۇندا ورىس تىلىندە سويلەۋشىلەر كوپ. وسىنداعى كەسىكباي دەگەن ءبىر جىلقىشى كىسىمەن ءۇيىن ايىرباستادى. نۇرەكەڭنىڭ اۋەلدەن ورىسشا تازا سويلەۋىنە وسى جاعدايدىڭ, اكەسىنىڭ بالا بولاشاعىن و باستان ويلاۋىنىڭ دا كوپ سەپتىگى ءتيدى عوي دەپ پايىمدايمىن.
بالا كۇنىمىزدە تالاي قىزىقتى بىرگە وتكەردىك. تاۋ ءىشىنىڭ قويناۋ-قويناۋىن ارالاپ كەزىپ كەتەتىنبىز. سيىر بۇلدىرگەن, قوي بۇلدىرگەن تەرىپ, بۇلاقتان ءتاتتى سۋ ىشەتىنبىز. مالعا بارعاندا اتقا ءمىنىپ, سەرۋەن قۇرامىز. قىزىق ءۇشىن ەلىكتىڭ لاعىن قۋالايمىز, بىراق ءزابىر جاسامايمىز. ۇشقوڭىردىڭ و شەتى مەن بۇل شەتىن نۇرسۇلتان ەكەۋمىز سايگ ۇلىككە ءمىنىپ, تالاي دۇبىرلەتكەنبىز.
نۇرسۇلتان مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن تەمىرتاۋعا كەتتى. ودان كەيىنگى قىزۋ وقۋ مەن ەڭبەككە تولى ءومىر جولىن ەل بىلەدى».
ءنۇسىپحان اعا وسىلاي دەپ ۇزاق شەشىلدى.
قاراساي اۋداندىق «زامان جارشىسى» گازەتى بۇل ءوڭىر تۋرالى كەڭ ماعلۇمات بەرگەن-ءدى. جەتپىس جەتى جىلدىق تاريحى بار گازەت ەكى تىلدە جارىققا شىعادى, اۋداننىڭ جاڭالىقتار ايناسى. سارعايعان گازەت تىگىندىلەرى قاراساي اۋدانىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بۇتىندە, اينا-قاتەسىز بىلدىرەتىن ءتىرى كۋاگەر دەسە جاراسادى. وسىعان دالەل وقيعاعا كەزىكتىك. بۇل كەشەگى وقۋشى, بۇگىنگى ەلباسىنىڭ گازەتپەن تىعىز بايلانىسىن بىلدىرۋمەن قاتار شىعارماشىلىق قابىلەتىن دە كورسەتتى. كومسومول بەلسەندىسى ءارى وزات وقۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ گازەتكە شتاتتان تىس ءتىلشىسى رەتىندە مەكتەپ ومىرىنەن, قوعامدىق جۇمىستار جايىندا جازعان ماقالالارى كەلەشەككە ۇمتىلعان كەمەل ويلىلىعىن بىردەن تانىتتى. مىسالى, تومەندەگى ەكى حابارى سول شىعارماشىلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى.
بىرىنشىسىندە, قىتاي ەلىنىڭ ءوزى قۇرالپى زامانداسى چجوۋ-باي-سياومەن حات الماسىپ, دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋعا شىن جۇرەكتەن زور قۋانىشتا ەكەندىگىن جازىسسا, ەكىنشى ماقالاسىندا اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى اۋەزحان اجىباەۆتىڭ بيىل, 1958 جىلى ءبىرىنشى رەت سايلاۋعا قاتىسىپ, داۋىس بەرگەنىن جازادى.
«اۋەزحان 10-شى سىنىپتا وقيدى. ءبىرىنشى سىنىپتان بىرگە وقيتىن دوسىم. ساباققا زەرەك. قوعام جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. تاپسىرىلعان جۇمىسقا مۇكيات. قارت اكەسى جاسىنىڭ ەگدەلىگىنە قاراماي, كولحوز شارۋاسىنا بەلسەنە ارالاسادى. قاريانىڭ ەڭبەككە سۇيىسپەنشىلىگى اۋەزحانعا دا دارىعان. قولى بوستا اكەسىنە كومەكتەسەدى.
كومباين, تراكتورلاردىڭ ءتىلىن بىلسەم, جۇرگىزسەم دەپ ارماندايدى. مامان مەحانيزاتور بولىپ, كولحوزىما كومەك بەرسەم دەيدى», دەپ جازادى 10-شى سىنىپ وقۋشىسى ن. نازارباەۆ اۋداندىق «كوممۋنيزم ءۇشىن» گازەتىنە 19 ناۋرىز كۇنى 1958 جىلى.
ءيا, داڭقتىڭ جولى داڭعىل ەمەس. وعان جەتى ولشەپ ءبىر كەسكەن كەڭ ويلى, جىگەرى جاسىماعان جالىنداعان كىسى عانا جەتەدى. تۋاسى تەرەڭ وزەن الابۇرتپاي اعادى, تەكتى ادام كىشىلىكپەن جاعادى. بالكىم, بۇل ادامنىڭ باعىن اشاتىن زور مۇمكىندىك بولسا كەرەك.
ۇشقوڭىر جايلاۋىنان ۇشقان سۇڭقاردىڭ دا ساناسىنداعى سۇڭعىلا سەرتى وسى بولار.
ولمەسحان بولاتبەكوۆ,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,
ساياساتتانۋ سالاسىنىڭ
فيلوسوفيا دوكتورى
