سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى, عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا «وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ادەبيەتتەگى 1921-1922 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشتىق» تاقىرىبىنا وراي وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ماماندار كەڭەستىك مەملەكەت تاريحىنىڭ «جابىق» تاقىرىپتارىن جان-جاقتى زەردەلەۋدىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەندىگىن العا تارتتى. ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ القالى جيىندا بۇل ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە, جازبا دەرەكتەر مەن اۋىزشا مالىمەتتەردى سينتەزدەي وتىرىپ, زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارسا, عالىمدار جاعى ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
تاريحشى مامانداردىڭ دەرەگىنشە, 30-جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىقتى زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ, الدىڭعى جاپپاي اشتىق ءبىرشاما «كولەڭكەدە» قالىپ قويعاندىقتان, جۇيەلى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالا المادى. 1917 جىلى بيلىككە ەلدى, سونىڭ ىشىندە قازاق ولكەسىن باسقارۋدىڭ كۇشتىك جانە كوماندالىق-اكىمشىلىك ادىستەرىن قولدانعان بولشەۆيكتەر كەلگەنى بەلگىلى... سول تۇستارداعى وقيعالاردان بەرى 100 جىل وتسە دە, اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى, اۋقىمى مەن سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحنامادا ءتيىستى باعاسىن الماي, قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلماي كەلەدى. 20-جىلداردىڭ باسىندا اشتىقتان قازا تاپقانداردىڭ سانىن انىقتاۋ تۋرالى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
وسى ورايدا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىلدىڭ زەرتتەۋلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, كەڭەستىك تاريحي ادەبيەتتەگى 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق تاقىرىبى قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا, الايدا وبەكتيۆتى زەرتتەۋدە كوپتەگەن قيىندىقتار بار. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اشارشىلىق تاقىرىبى عىلىمي فەنومەن رەتىندە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندىگىنە قاراماستان, كوپ جاعدايدا ەموتسياعا بوي الدىرىپ جاتامىز. دەگەنمەن, بىرىنشىدەن, اشارشىلىقتى الەۋمەتتىك قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ويتكەنى اشارشىلىق قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وزگەرۋىنە, قازاق قوعامداستىعىنىڭ ىدىراۋىنا سوقتىردى. ەكىنشىدەن, اشارشىلىقتى ەكونوميكالىق قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ ماڭىزدى. ونىڭ سالدارىنان قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى جويىلىپ, ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالانۋىنا اسەر ەتتى. ۇشىنشىدەن, اشارشىلىق – ساياسي قۇبىلىس. ول قازاق قوعامىنداعى ءداستۇرلى ەليتانىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتتى. تورتىنشىدەن, زاماناۋي تاريحتا اشارشىلىقتى گەوگرافيالىق تۇرعىدان زەرتتەمەي كەلەمىز. سوڭعى جىلدارى وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى اشارشىلىقتا بولشەۆيكتەردىڭ ساياساتىن قالايدا اقتاۋعا بولاتىندىعىنا بايلانىستى بىرقاتار ەڭبەكتەر جارىق كورگەنى بەلگىلى. زەرتتەۋشىلەر كوپ جاعدايدا اشارشىلىق كوشپەندى شارۋاشىلىقتىڭ پارمانەنتتى جاعدايى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. وسى اشارشىلىقپەن كۇرەس ستراتەگياسى قانشالىقتى ءداستۇرلى بولدى؟ 1920-1930 جىلداردا بۇل ستراتەگيا نەگە ناتيجەسىن بەرمەدى؟ وسى تۇرعىدان العاندا ونىڭ ەتنوگرافيالىق اسپەكتىسى, سونداي-اق بۇل وقيعانىڭ حرونولوگياسى قوسىمشا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
«1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق: 1921-1923 جىلداردا جارىق كورگەن باسىلىمداردا» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ» رمم ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي «اشتىققا بايلانىستى وسى جىلداردا قانداي كىتاپتار شىقتى, باسىلىمدار مەن جۋرنالداردا قانداي دەرەكتەر جارىق كوردى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە كەلىپ, تومەندەگى دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, اشارشىلىق قازاقستاننىڭ بەس گۋبەرنياسى مەن ءبىر ۋەزىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ 30-دان استام گۋبەرنياسىن قامتىدى. «سول جىلدارى قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن, كەيىننەن اشارشىلىققا بايلانىستى كىتاپ جازعان ي.مارداروۆسكي رەسەيدىڭ 36 گۋبەرنياسىندا اشتىق بولىپ, 33 ملن-نان
استام ادام اشتىققا ۇشىرادى دەپ كورسەتەدى. ال رەسمي مالىمەتكە سايكەس, رەسەيلىك عالىمدار 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 40 ميلليونى اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن شەككەن دەپ قورىتىندى جاساپ وتىر. بىراق رەسمي مالىمەتتەردە سول كەزەڭدەگى قورىتىندى بويىنشا 22 558 550 ادام وسى الاپات اشتىقتىڭ زاردابىن تارتتى دەپ كورسەتىلگەن. اسىرەسە, سامارا, ساراتوۆ, پوۆولجە, وڭتۇستىك ۋكراينا, قىرىم, باشقۇرتستان, پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتارىندا اشارشىلىق قاتتى بولعان. ال قازاقستانداعى اشتىق زاردابىنىڭ قانشالىقتى بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن 1920, 1926 جىلدارداعى ساناق مالىمەتتەرى نەگىزىندە قورىتىندى جاساي الامىز», دەيدى تاريحشى. سونىمەن بىرگە 1922 جىلدىڭ سوڭىندا جانە 1923 جىلدارى جۇرگىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناقتارى بار. ول حالىقتان الىم-سالىق جيناۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن بولاتىن. 1920 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا قالادا, اۋىلدا, تەمىر جول بويىندا قانشا حالىق تۇرعانى كورسەتىلەدى. وسى جىلعى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا جالپى 4 938 383 ادام ەسەپكە الىنعان. بۇل ساناقتىڭ مالىمەتتەرى 1923 جىلى شىققان. وندا قاي گۋبەرنيا, ۋەزدە قانشا حالىق تۇراتىنى, ولاردىڭ ۇلتتىق, جىنىستىق قۇرامى تالدانىپ كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي, وسى كەزەڭدەگى دەموگرافيالىق ماسەلەگە قاتىستى شىققان كوپتەگەن زەرتتەۋلەردە نەگىزىنەن سول مالىمەتتەردىڭ قامتىلماعانىن كورەمىز. الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەگە عالىمدار نازار اۋدارسا دەگەن تاريحشى «1923 جىلعى مالىمەت بويىنشا قازاقستانداعى حالىق سانى 3 786 910 ادام بولعاندىعىن ايتادى. 1920-1923 جىلدارداعى ەكى ساناقتى سالىستىرعاندا قازاقستاندا 1 151 473 ادامعا كەمىگەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. بىراق 20-جىلدارداعى ساناققا قازاقستانداعى اسكەري ورىنداردىڭ ادامدارى مەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندەردەن كىرمەي قالعاندارى بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندا 1920 جىلى قازاقستاندا حالىق سانىنىڭ 5 ميلليوننان كەم بولماعانىن بايقايمىز», دەپ اتاپ ءوتىپ, ماسكەۋ مۇراعاتىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كەڭىنەن توقتالا وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشى-عالىمدار قاپەردە ۇستاۋى قاجەت دەگەن دەرەكتەرمەن ءبولىستى.
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتورى راۋان بايدالى جانە ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ماگيسترانتى نۇركەلدى پەريزات زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىمنىڭ جوقتىعىن العا تارتتى. وسى ورايدا ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەكتىگىن ۇسىنعان ولار جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن بىلدىرە كەلىپ, «1921-1922 جىلدارداعى قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشارشىلىق» زەرتتەۋىندە قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشتىقتان حالىقتىڭ قالاي كۇيزەلگەنىن ناقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتايدى: 1921 جىلى 8-16 ناۋرىز ارالىعىندا رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ح سەزى ءوتىپ, وندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەزد شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى قيىن كەزەڭ – اشارشىلىقپەن سايكەس كەلدى. قازاقستاننىڭ كوپشىلىك اۋداندارى ەتەك جايعان اشارشىلىق قۇرساۋىندا قالدى. ورال, ورىنبور, قوستاناي, بوكەي, اقتوبە گۋبەرنيالارىندا سەبىلگەن استىق قاتتى قۇرعاقشىلىقتان شىقپاي قالدى, شىققاندارى جازعى ىستىقتا قۋراپ قالدى. مال وسىرۋمەن اينالىساتىن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى جايىلىمدار مەن شابىندىقتار تولىقتاي كۇيىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە 1920-1921 جىلدارداعى ۇزاققا سوزىلعان قاتال قىس تورعاي ۋەزىندە مالدىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەپ سوقتى. اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ, اشتان ولگەندەردىڭ سانى كۇن سايىن كوبەيە بەردى. 1921 جىلعى اشارشىلىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى كۇرت قۇلدىرادى. گۋبەرنياداعى حالىقتىڭ كوپ بولىگى ازامات سوعىسىنا تارتىلىپ, ەگىن ەگۋ جايىنا قالدى. ءىرى قارا جۇتتان قىرىلىپ, قوستاناي گۋبەرنياسى ەگىننىڭ 80 پايىزىنان ايىرىلدى.
اشتىقپەن بىرگە سۇزەك, تىرىسقاق, وبا, دىڭگەنە جانە باسقا اۋرۋلار دا قاتار كەلدى. اشتىق پەن قايىرشىلىق كۇي, ەپيدەميا, اۋرۋحانالاردىڭ جەتىسپەۋى, وسىنىڭ ءبارى اۋرۋلار اراسىنداعى ءولىمنىڭ سانىن كوبەيتىپ جىبەردى. قوستاناي گۋبەرنياسىندا اشتار مەن اۋرۋلاردىڭ 75 پايىزى كوز جۇمدى.
1921 جىلدىڭ جازىندا بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن گۋبەرنيانىڭ حالقى زاتتاي سالىقتان بوساتىلدى. رەسپۋبليكادا اشتىقتى جويۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە گۋبەرنيالىق كوميسسيالار قۇرىلدى. كوميسسيا ەسەبى بويىنشا: قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشارشىلىق 1921 جىلدىڭ شىلدەسىندە انىقتالدى, قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان گۋبەرنياداعى ەگىستىك القاپتىڭ 60, ال كەيبىر اۋدانداردا 75 پايىزعا جويىلىپ كەتتى, ال قالعاندارى ناشار ءونىم بەردى. جازدىڭ ورتاسىندا شارۋالار تۇرعىلىقتى جەرلەرىن تاستاپ, گۋبەرنيانىڭ باسقا ايماقتارىنا كۇنكورىس قامىمەن بوسىپ كەتتى. گۋبەرنيانىڭ بارلىق ايماقتارىندا اشتىقتان قۇتقارۋ كوميسسيالارى قۇرىلدى. 1921 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنداعى ساناق بويىنشا گۋبەرنيادا 192 مىڭنان استام ادام اشتىققا ۇشىرسا, ونىڭ 7,5 مىڭى بالالار بولدى. ءبىر ايدان كەيىن اش ادامدار سانى 237 494 ادامدى قۇرادى. گۋبەرنياداعى 537 403 تۇرعىننىڭ 59 پايىزى اشتىققا ۇشىرادى. وسى جىلعى شىلدە ايىنداعى كومەك جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ ەسەبىندە قوستاناي اۋدانىنداعى 59 460 ادامنىڭ 35 437-ءسى (56%), سەميوزەر اۋدانىندا
30 000 ادامنىڭ 22 500-ءى (75%), دەنيسوۆسك اۋدانىندا 37 000 تۇرعىننىڭ 34 480-ءى
(95%), ۋريتسكي اۋدانىندا 60 000 تۇرعىننىڭ 23 414-ءى (33%) اشتىققا ۇشىراعان.
وسى كەزەڭدە كەڭەس وكىمەتى امالسىزدان كاپيتاليستىك ەلدەردەن كومەك سۇرادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ گەربەرت گۋۆەر باسقارعان امەريكالىق كومەك اكىمشىلىگى (اPA) كومەك قولىن سوزدى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارى جانە قوستاناي گۋبەرنياسىنا ارا-نىڭ ۋفا اكىمشىلىگىنىڭ ازىق-ت ۇلىكتەرى بەرىلدى. بۇل ميسسيانى ورىنداۋعا اقش اسكەرىنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ۋولتەر لايمون بەلل جەتەكشىلىك جاسادى. ارا-نىڭ ۋفا ءوڭىرى ەل بويىنشا ەڭ اۋقىمدىسى بولاتىن. بۇل جونىندە بەلل قىزمەتتىك حاتتارىندا بۇل تەرريتوريانى تۇتاس فرانتسيادان ۇلكەن, پولشاداعى كومەكتەن اسىپ تۇسەدى دەپ جازدى. امەريكالىقتارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردىڭ كارتاسى دا قۇراستىرىلدى. بۇل جونىندە قوستاناي وبلىستىق مۇراعاتىنداعى 1922 جىلدىڭ
4 قاڭتارىنداعى قۇجاتىندا «قوستاناي ارا كومپانياسى قىزمەت كورسەتەتىن تەرريتوريا قۇرامىنا قوسىلعان, قاڭتار ايىندا بالالاردى ەۆاكۋاتسيالاۋ ءۇشىن ەكى پويىزدى باتىسقا جىبەرۋگە ۇسىنىس جاسالدى. بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بالالاردى ەۆاكۋاتسيالاۋ ماسەلەسىن تەزدەتۋدى كوتەردى» دەلىنگەن. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق قوستاناي گۋبەرنياسىنىڭ شارۋاشىلىعىن كۇيزەلتىپ, ەكونوميكاسىن تۇرالاتىپ, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق وسۋىنە زاردابىن تيگىزدى. 1921 جىلدىڭ جازى قوستاناي وبلىسىندا جاۋىن-شاشىن از ءتۇسىپ, شارۋا قوجالىقتارىن ءبىراز ابىگەرگە ءتۇسىردى. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا باعا بەرگەندە تابيعي اپات جۇتتان باستالعانىن دا ايتۋىمىز كەرەك».
وسى زۇلماتتىڭ كەسىرى بولماعاندا, قازاق حالقىنىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى, دەيدى تاريحشىلار. تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى جان-جاقتى زەرتتەلە ءتۇسۋى ءتيىس.
