تاريح • 25 قازان، 2021

1920 جىلى قازاقستاندا حالىق سانى 5 ميلليوننان كەم بولماعان

210 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ، ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى.

سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا، حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى، عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى، جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك»، دەگەن بولاتىن.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا «وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ادەبيەتتەگى 1921-1922 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشتىق» تا­قى­رىبىنا وراي وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ماماندار كەڭەستىك مەملەكەت تاريحىنىڭ «جابىق» تاقىرىپتارىن جان-جاقتى زەر­دەلەۋدىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەندىگىن العا تارت­تى. ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىل­دينوۆ القالى جيىندا بۇل ماسەلەنى جۇ­يەلى تۇردە، جازبا دەرەكتەر مەن اۋىزشا ما­لى­مەتتەردى سينتەزدەي وتىرىپ، زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارسا، عالىمدار جاعى ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.

تاريحشى مامانداردىڭ دەرەگىنشە، 30-جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىقتى زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ، الدىڭعى جاپپاي اشتىق ءبىرشاما «كولەڭكەدە» قالىپ قويعاندىقتان، جۇيەلى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالا المادى. 1917 جىلى بيلىككە ەلدى، سونىڭ ىشىندە قازاق ولكەسىن باسقارۋدىڭ كۇشتىك جانە كوماندالىق-اكىمشىلىك ادىس­تەرىن قولدانعان بولشەۆيكتەر كەلگەنى بەلگىلى... سول تۇستارداعى وقيعالاردان بەرى 100 جىل وتسە دە، اشارشىلىقتىڭ سەبەپ­تەرى، اۋقىمى مەن سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحنامادا ءتيىستى باعاسىن الماي، قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلماي كەلەدى. 20-جىلداردىڭ باسىندا اشتىقتان قازا تاپقانداردىڭ سانىن انىقتاۋ تۋرالى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.

وسى ورايدا مەملەكەت تاريحى ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەركىن ءابىل­دىڭ زەرتتەۋلەرىنە كوز جۇگىرتسەك، كەڭەس­تىك تاريحي ادەبيەتتەگى 1921-1922 جىلدار­داعى اشارشىلىق تاقىرىبى قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا، الايدا وبەكتيۆتى زەرتتەۋدە كوپتەگەن قيىندىقتار بار. عا­لىم­نىڭ ايتۋىنشا، اشارشىلىق تاقىرىبى عىلىمي فەنومەن رەتىندە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندىگىنە قاراماستان، كوپ جاعداي­دا ەموتسياعا بوي الدىرىپ جاتامىز. دە­­گەن­مەن، بىرىنشىدەن، اشارشىلىقتى الەۋ­مەتتىك قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ويتكەنى اشارشىلىق قازاقتار­دىڭ ءداستۇرلى الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وز­گەرۋىنە، قازاق قوعامداستىعىنىڭ ىدىرا­ۋىنا سوقتىردى. ەكىنشىدەن، اشارشى­لىق­تى ەكونوميكالىق قۇبىلىس رەتىندە قاراس­تى­رۋ ماڭىزدى. ونىڭ سالدارىنان قازاقتار­دىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى جويى­لىپ، ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالانۋىنا اسەر ەتتى. ۇشىنشىدەن، اشارشىلىق – سايا­سي قۇبىلىس. ول قازاق قوعامىنداعى ءداس­تۇرلى ەليتانىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتتى. تورتىنشىدەن، زاماناۋي تاريحتا اشار­شىلىقتى گەوگرافيالىق تۇرعىدان زەرتتەمەي كەلەمىز. سوڭعى جىلدارى وتكەن عا­سىر­دىڭ 20-30-جىلدارىنداعى اشار­شىلىقتا بولشەۆيكتەردىڭ ساياساتىن قا­لايدا اقتاۋعا بولاتىندىعىنا بايلا­نىستى بىرقاتار ەڭبەكتەر جارىق كور­گەنى بەلگىلى. زەرتتەۋشىلەر كوپ جاعدايدا اشار­­شى­لىق كوشپەندى شارۋاشىلىقتىڭ پار­مانەنتتى جاعدايى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. وسى اشارشىلىقپەن كۇرەس ستراتەگياسى قانشالىقتى ءداستۇرلى بولدى؟ 1920-1930 جىلداردا بۇل ستراتەگيا نەگە ناتيجەسىن بەرمەدى؟ وسى تۇرعىدان العاندا ونىڭ ەتنوگرافيالىق اسپەكتىسى، سونداي-اق بۇل وقي­عانىڭ حرونولوگياسى قوسىمشا زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى.

«1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق: 1921-1923 جىلداردا جارىق كورگەن باسىلىمداردا» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، «ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ» رمم ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي «اشتىققا بايلانىستى وسى جىلداردا قانداي كىتاپتار شىقتى، باسىلىمدار مەن جۋرنالداردا قانداي دەرەكتەر جارىق كوردى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە كەلىپ، تومەندەگى دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا، اشارشىلىق قازاقستاننىڭ بەس گۋبەرنياسى مەن ءبىر ۋەزىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە رەسەيدىڭ 30-دان استام گۋبەر­نياسىن قامتىدى. «سول جىلدارى قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن، كەيىننەن اشار­شىلىققا بايلانىستى كىتاپ جازعان ي.مارداروۆسكي رەسەيدىڭ 36 گۋبەرنياسىندا اشتىق بولىپ، 33 ملن-نان
استام ادام اشتىققا ۇشىرادى دەپ كورسە­تەدى. ال رەسمي مالىمەتكە سايكەس، رە­سەي­لىك عالىمدار 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 40 ميلليونى اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن شەككەن دەپ قورىتىندى جاساپ وتىر. بىراق رەسمي مالىمەتتەردە سول كەزەڭدەگى قورىتىندى بويىنشا 22 558 550 ادام وسى الاپات اشتىقتىڭ زاردابىن تارتتى دەپ كور­سە­تىلگەن. اسىرەسە، سامارا، ساراتوۆ، پو­ۆول­جە، وڭتۇستىك ۋكراينا، قىرىم، باش­قۇرت­ستان، پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماق­تارىندا اشارشى­لىق قاتتى بول­عان. ال قازاقستانداعى اش­تىق زاردابىنىڭ قانشالىقتى بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن 1920، 1926 جىلدارداعى ساناق مالىمەتتەرى نەگىزىندە قورىتىندى جاساي الامىز»، دەيدى تاريحشى. سونىمەن بىرگە 1922 جىلدىڭ سوڭىندا جانە 1923 جىلدارى جۇرگىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناقتارى بار. ول حالىقتان الىم-سالىق جيناۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن بولاتىن. 1920 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا قالادا، اۋىلدا، تەمىر جول بويىندا قانشا حالىق تۇرعانى كورسەتىلەدى. وسى جىلعى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا جالپى 4 938 383 ادام ەسەپكە الىنعان. بۇل ساناقتىڭ مالىمەتتەرى 1923 جىلى شىققان. وندا قاي گۋبەرنيا، ۋەزدە قانشا حالىق تۇراتىنى، ولاردىڭ ۇلتتىق، جىنىستىق قۇرامى تالدانىپ كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي، وسى كەزەڭدەگى دەموگرافيالىق ماسەلەگە قاتىستى شىققان كوپتەگەن زەرتتەۋلەردە نەگىزىنەن سول مالىمەتتەردىڭ قامتىلماعانىن كورەمىز. الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەگە عالىمدار نازار اۋدارسا دەگەن تاريحشى «1923 جىلعى مالىمەت بو­يىنشا قازاقستانداعى حالىق سانى 3 786 910 ادام بولعاندىعىن ايتادى. 1920-1923 جىلدارداعى ەكى ساناقتى سالىستىرعان­­دا قازاقستاندا 1 151 473 ادامعا كەمىگە­نىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. بىراق 20-جىل­دار­­داعى ساناققا قازاقستانداعى اسكەري ورىن­داردىڭ ادامدارى مەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندەردەن كىرمەي قالعاندارى بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندا 1920 جىلى قازاق­ستاندا حالىق سانىنىڭ 5 ميلليون­نان كەم بولماعانىن بايقايمىز»، دەپ اتاپ ءوتىپ، ماسكەۋ مۇراعاتىنداعى زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنا كەڭىنەن توقتالا وتىرىپ، ال­داعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشى-عالىمدار قاپەردە ۇستاۋى قاجەت دەگەن دەرەكتەرمەن ءبولىستى.

ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، PhD دوكتورى راۋان بايدالى جانە ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ماگيسترانتى نۇركەلدى پەريزات زەرتتەۋ­شى-عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇر­باندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پا­يىمنىڭ جوقتى­عىن العا تارتتى. وسى ورايدا ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى، جينالعان مالىمەتتەر­دى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەكتىگىن ۇسىن­عان ولار جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەت دەگەن پىكى­رىن بىلدىرە كەلىپ، «1921-1922 جىلداردا­عى قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشارشى­لىق» زەرتتەۋىندە قوستاناي گۋبەرنياسىن­داعى اشتىقتان حالىقتىڭ قالاي كۇيزەلگە­نىن ناقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتايدى: 1921 جى­لى 8-16 ناۋرىز ارالىعىندا رەسەي كوم­مۋنيستىك پارتياسىنىڭ ح سەزى ءوتىپ، وندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەزد شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى قيىن كەزەڭ – اشارشىلىقپەن سايكەس كەلدى. قازاقستاننىڭ كوپشىلىك اۋداندارى ەتەك جايعان اشارشىلىق قۇرساۋىندا قالدى. ورال، ورىنبور، قوستاناي، بوكەي، اقتوبە گۋبەرنيالارىندا سەبىلگەن استىق قاتتى قۇرعاقشىلىقتان شىقپاي قالدى، شىققاندارى جازعى ىستىقتا قۋراپ قالدى. مال وسىرۋمەن اينالىساتىن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى جايى­لىمدار مەن شابىندىقتار تولىقتاي كۇيىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە 1920-1921 جىل­دارداعى ۇزاققا سوزىلعان قاتال قىس تورعاي ۋەزىندە مالدىڭ جاپپاي قىرى­لۋىنا اكەپ سوقتى. اشارشىلىق قۇربان­دارىنىڭ، اش­تان ولگەندەردىڭ سانى كۇن سايىن كوبە­يە بەردى. 1921 جىلعى اشارشىلىقتان اۋىل شارۋ­ا­شىلىعى كۇرت قۇلدىرادى. گۋبەرنياداعى حالىقتىڭ كوپ بولىگى ازامات سوعىسىنا تارتىلىپ، ەگىن ەگۋ جايىنا قالدى. ءىرى قارا جۇتتان قىرىلىپ، قوستاناي گۋبەرنياسى ەگىننىڭ 80 پايىزىنان ايىرىلدى.

اشتىقپەن بىرگە سۇزەك، تىرىسقاق، وبا، دىڭگەنە جانە باسقا اۋرۋلار دا قاتار كەل­دى. اشتىق پەن قايىرشىلىق كۇي، ەپيدەميا، اۋرۋحانالاردىڭ جەتىسپەۋى، وسىنىڭ ءبارى اۋرۋلار اراسىنداعى ءولىمنىڭ سانىن كوبەيتىپ جىبەردى. قوستاناي گۋبەرنياسىندا اشتار مەن اۋرۋلاردىڭ 75 پايىزى كوز جۇمدى.

1921 جىلدىڭ جازىندا بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن گۋبەرنيانىڭ حالقى زاتتاي سالىقتان بوساتىلدى. رەسپۋبليكادا اشتىقتى جويۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە گۋبەرنيالىق كوميسسيالار قۇرىلدى. كوميسسيا ەسەبى بويىنشا: قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشارشىلىق 1921 جىلدىڭ شىلدەسىندە انىقتالدى، قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارى­نان گۋبەرنياداعى ەگىستىك القاپتىڭ 60، ال كەيبىر اۋدانداردا 75 پايىزعا جويى­لىپ كەتتى، ال قالعاندارى ناشار ءونىم بەردى. جازدىڭ ورتاسىندا شارۋا­لار تۇر­عىلىقتى جەرلەرىن تاستاپ، گۋبەر­نيا­نىڭ باسقا ايماقتارىنا كۇنكورىس قامى­مەن بوسىپ كەتتى. گۋبەرنيانىڭ بار­لىق ايماقتارىندا اشتىقتان قۇتقارۋ كوميسسيالارى قۇرىلدى. 1921 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنداعى ساناق بويىنشا گۋبەرنيادا 192 مىڭنان استام ادام اشتىققا ۇشىرسا، ونىڭ 7،5 مىڭى بالالار بولدى. ءبىر ايدان كەيىن اش ادامدار سانى 237 494 ادامدى قۇرادى. گۋبەرنياداعى 537 403 تۇرعىننىڭ 59 پايىزى اشتىققا ۇشىرادى. وسى جىلعى شىلدە ايىنداعى كومەك جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ ەسەبىندە قوستاناي اۋدانىنداعى 59 460 ادامنىڭ 35 437-ءسى (56%)، سەميوزەر اۋدانىندا
30 000 ادامنىڭ 22 500-ءى (75%)، دەنيسوۆسك اۋدانىندا 37 000 تۇرعىننىڭ 34 480-ءى
(95%)، ۋريتسكي اۋدانىندا 60 000 تۇر­عىننىڭ 23 414-ءى (33%) اشتىققا ۇشى­راعان.

وسى كەزەڭدە كەڭەس وكىمەتى امالسىز­دان كاپيتاليستىك ەلدەردەن كومەك سۇرادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ گەربەرت گۋۆەر باسقارعان امەريكالىق كومەك اكىمشىلىگى (اPA) كومەك قولىن سوزدى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارى جانە قوستاناي گۋبەرنياسىنا ارا-نىڭ ۋفا اكىمشىلىگىنىڭ ازىق-ت ۇلىكتەرى بەرىلدى. بۇل ميسسيانى ورىنداۋعا اقش اسكەرىنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ۋولتەر لايمون بەلل جەتەكشىلىك جاسادى. ارا-نىڭ ۋفا ءوڭىرى ەل بويىنشا ەڭ اۋقىمدىسى بولاتىن. بۇل جونىندە بەلل قىزمەتتىك حاتتارىندا بۇل تەرريتوريانى تۇتاس فرانتسيادان ۇلكەن، پولشاداعى كومەكتەن اسىپ تۇسەدى دەپ جازدى. امەريكالىقتارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردىڭ كارتاسى دا قۇراستىرىلدى. بۇل جونىندە قوستاناي وبلىستىق مۇراعاتىنداعى 1922 جىلدىڭ
4 قاڭتارىنداعى قۇجاتىندا «قوستاناي ارا كومپانياسى قىزمەت كورسەتەتىن تەرريتوريا قۇرامىنا قوسىلعان، قاڭتار ايىندا بالالاردى ەۆاكۋاتسيالاۋ ءۇشىن ەكى پويىزدى باتىسقا جىبەرۋگە ۇسىنىس جاسالدى. بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسار­تۋ ماقساتىندا بالالاردى ەۆاكۋاتسيا­لاۋ ماسەلەسىن تەزدەتۋدى كوتەردى» دەلىنگەن. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق قوس­تاناي گۋبەرنياسىنىڭ شارۋاشىلىعىن كۇيزەلتىپ، ەكونوميكاسىن تۇرالاتىپ، حا­لىقتىڭ دەموگرافيالىق وسۋىنە زاردابىن تيگىزدى. 1921 جىلدىڭ جازى قوستاناي وبلىسىندا جاۋىن-شاشىن از ءتۇسىپ، شارۋا قوجالىقتارىن ءبىراز ابىگەرگە ءتۇسىردى. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا باعا بەرگەندە تابيعي اپات جۇتتان باستالعانىن دا ايتۋىمىز كەرەك».

وسى زۇلماتتىڭ كەسىرى بولماعاندا، قازاق حالقىنىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى، دەيدى تاريحشىلار. تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى جان-جاقتى زەرتتەلە ءتۇسۋى ءتيىس.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار