ونىڭ ءبىز كورىپ جۇرگەن سۋرەتتەردەگى بەينەسى قانداي جاعىمدى بولسا, جازعاندارى دا سونداي تارتىمدى بولدى. وقىرمان مەن جازۋشىنىڭ اراسىنداعى دانەكەر ارينە تۋىندىلار بولماق. ونىڭ «جابايى الماسىن», «كامەنتوعايىن», «جۋسان ءيىسىن» وقىمادىم دەگەن ادامعا ءبىر ءتۇرلى ايانىشپەن دە قاراۋعا قۇقىلىمىز. سەبەبى سايىن – ءبىزدىڭ ادەبيەتتەگى وقىرمانى ەڭ كوپ قالامگەر, شىنايى سۋرەتكەر.
قالاي دەسەك تە, سايىننىڭ شىعارمالارى مەن ونىڭ كەيىپكەرلەرى «مەن» دەپ ەمەس, ء«بىز» دەپ ايقاي سالىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. ء«بىز» دەگەنى – ۇلت. جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرىن سويلەتۋى وزىنە دەيىنگى قازاق جازۋشىلارىندا كەزدەسپەگەن بولەكشە ستيلدە ەكەنى ءسوزسىز.
«مەنىڭ قارىنداسىم» اتتى اڭگىمەدەگى كەيىپكەردىڭ قارىنداسى تۋرالى ويى بىلاي ورىلەدى: «قارىنداسىمنىڭ قازىرگى ءجۇرىس-تۇرىسى دا, سويلەۋى دە, ءتىپتى ەزۋ تارتىپ كۇلگەنى دە باسقاشا. بويى سۇڭعاقتانىپ, قارا تورى ەركە ءجۇزى اشاڭدانعان, ەسەيگەندىك ءپىشىن بار, ويناقتاپ تۇراتىن وتتى كوزدەرى دە بايسالدى, ويلى قارايدى. شولاق مۇرنىنىڭ ۇشى ۇشكىلدەنىپ, قىرلانا ءتۇسىپتى. جاڭادان تىككىزگەن قىزىل دراپ پالتوسى دا وڭىنە جاراستىق بەرىپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قارىنداسىم تاماشا سۇلۋ قىز بولىپتى». شىندىعىندا, جاس قىزدىڭ بويىنداعى وزگەشەلىك اعاسىنا بىردەن بىلىنەدى, قۇددى كوكتەمنىڭ قاۋاشاق گ ۇلىنىڭ ادەمىلىگىن قالاي تەز بايقايسىز, سايىننىڭ كەيىپكەرى بولعان قارىنداستىڭ دا بويىن تۇزەگەنىن, ونىڭ ەندى جاستىق دەيتىن الەمگە ەنىپ بارا جاتقانىن اعاسىمەن بىرگە اڭداعانداي بولاسىز. اعاسىنىڭ قارىنداسىنا دەگەن ىشكى تيىمى ءبىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرگە ساي ۇعىم. ءتىپتى وسى اڭگىمە «العاشقى ماحابباتىڭ ءساتتى بولسىن, قارىنداسىم» دەگەن ۇلكەن ويلى سوزبەن اياقتالادى. بۇل ءسوز «ارلى, يبالى بول. سەن (قارىنداسىم) ارلى بولساڭ, ۇلت ارلى بولادى» دەگەن ىزگى تىلەكتىڭ, جازۋشى جانىنان قايناپ شىققان تەرەڭ ويدىڭ ءسوزى بولماق. شىعارمانىڭ ءتۇيىنى دە, سالماعى دا, ايتارى دا وسى ءبىر سوزگە بايلانىپ تۇرعانداي. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ مەيلى قاي اڭگىمەسى بولسىن, قازاقى قالىپتا, ءومىردىڭ وزگە ەشكىم اڭعارا قويماعان بەينەسىن كەيىپكەر ارقىلى سويلەتەدى. الەمدىك ادەبيەتتە بولسىن, ءبىزدىڭ ادەبيەتتە بولسىن, جازۋشى ايتار ويىن كەيىپكەر ارقىلى وقىرمانعا, قوعامعا جەتكىزەدى. بۇل ۇردىستە دە سايىننىڭ قالامى ەلگەزەكتىك, ەپتىلىك, شەبەرلىك تانىتادى.
ال «قىلاۋ» اتتى اڭگىمەسىندەگى كەيىپكەر ساتايدىڭ وبرازى كادىمگى ءوزىمىز كۇندە كەزدەسىپ جۇرگەن اۋىل بالاسىنىڭ بەينەسى. ساتايدىڭ ءتاتتى ۇيقىسىن قيماۋى, تاڭعا جۋىق مەزگىلدە بالاسىن وياتقان اكەنىڭ قىلقىلداپ داۋىستاعانى ءبارى دە تۇنىپ تۇرعان قازاقى تۇرمىستىڭ, ۇلتقا ءتان تىرشىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. وسى شىعارمادا «سۋىقتىڭ ءبارى وسى زيراتتان شىعىپ جاتقان سياقتى» دەگەن پاراساتتى ءسوز كەزدەسەدى. بىلاي قاراساڭ, ادامنىڭ رۋحىنداعى دۇنيەنىڭ سول ساتتەگى قالپى, سەزىنۋى وسى سوزدە جاتقانداي. يەن جاتقان قازاقتىڭ دالاسىنداعى قابىرلەردەن جۇرەكسىنگەن ساتايدىڭ ويىنا وسى ءسوز تۇسەدى. كەيىپكەر ودان ءارى
«...شىركىن, ادام ولمەيتىن بولسا. ايتپەسە, نە ول... تۋاسىڭ, ءومىر سۇرەسىڭ, كۇندەردىڭ كۇنىندە ولەسىڭ دە قالاسىڭ, ال سونان كەيىن... سونان كەيىنگىسىن ءتىپتى ويلاعىڭ دا كەلمەيدى-اۋ, قانداي قورقىنىشتى. جارىق دۇنيەنى مۇلدەم... قايتىپ كورمەيسىڭ. بار بولساڭ دا مۇلدەم تىپ-تيپىل جوق بولاسىڭ... قورقىنىشتى-اق...» دەگەن وي كەشەدى. بۇل ساتايدىڭ باسىنداعى عانا ەمەس, كۇللى ادامزات بالاسىنىڭ وسىعان دەيىن ۇنەمى تولعانىپ كەلە جاتقان ماسەلەسى. قاراپايىم اۋىلداعى مەكتەپ وقۋشىسىنا بۇل ساۋال تۋرالى ويلانۋ, ونىڭ شەشىمىن تابۋ ارينە, قيىنعا تۇسەدى. بىراق سايىن قالامى ساتايدى جاس بالا دەپ مۇسىركەگەن جوق, وعان ادام بالاسى ەسەيە كەلە ويلاناتىن سۇراق ارقىلى وڭ-سولىن تانۋىنا, كوزقاراسىن شىڭداۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى ومىرگە دۇرىس كوزقاراستاعى ادامدار بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ بويىندا ءۇمىت, سەنىم, ەرتەڭگە دەگەن ۇمتىلىس كۇش بار.
جازۋشى ديالوگ قۇرۋدا دا اسا شەبەرلىك تانىتادى. وسى «قىلاۋدا» ويدا جوقتا كەزدەسەتىن ساتاي مەن رابيعانىڭ اراسىنداعى العاشقى تانىستىق سونداي نانىمدى ءارى جىلى قالپىندا بەرىلگەن.
«– نە ويىن؟ كونتسەرت پە؟
– ءيا. كولحوزشىلارعا كونتسەرت قويىپ بەردىك.
– پەسا دا ازىرلەدىڭدەر مە؟
– جوق. پەسا تابا المادىق.
– ءبالى, ءسوز بە ەكەن سول دا, تابا المادىق دەگەن. پەساسىز قانداي ويىن ول.– ساتاي مەنسىنبەي سويلەدى.– «قىز جىبەك», «ەڭلىك – كەبەكتەردى» قويمايسىڭدار ما؟
قىز كۇلدى.
– ديرەكتور اعاي رۇقسات ەتپەيدى عوي,– دەدى ونان سوڭ. ءبىراز جەرگە دەيىن ەكەۋى تاعى دا ءۇنسىز وتىردى.
– وي, ول ديرەكتورلاردىڭ ايتقانىن تىڭداي بەرسەڭ شاش شىعارمايدى, – دەپ قويدى ساتاي.– ءبىزدىڭ دە ءبىر ديرەكتورىمىز بار. ءوي, ءبىر تۇرعان بويى ماقتانشاق. ءسال بىردەڭە ىستەپ قويساڭ. «كانە, ەرەجەدە نە دەپتى», – دەپ دىكىلدەپ ەسىڭدى شىعارادى». دالا سۋىق بولعانىمەن, ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە شىڭىلتىر ايازدى ەلەمەيدى. وقىرمان دا وسى تۇستا قىلاۋلاعان قارلى دالانى كوز الدىنا ەلەستەتە وتىرىپ, ساتاي مەن رابيعانىڭ قىزىقتى ديالوگتەرىمەن ءارى قاراي ىلەسە جونەلەدى, ەش جالىقپايدى. ءبىز وقىپ وتىرعان قاراپايىم ديالوگتە ءومىر شىندىعى جاتىر.
كەيىپكەرلەر تۋرالى اڭگىمە بولسا جازۋشىنىڭ ۇلى ءالىم سايىن ۇلىنىڭ: «اكەمنىڭ شىعارمالارىمەن تولىق تانىسپىن. ونداعى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءوزى بىزگە تانىس. بىردە: «جينال, بالام, كەتتىك اۋىلعا!» – دەدى دە قاپالعا جولعا شىقتىق. «جابايى الما», «جۋسان ءيىسى», «كامەنتوعاي» سەكىلدى شىعارمالارىندا سۋرەتتەلگەن بەينەلەرمەن تانىسىپ, سيپاتتالعان جەرلەردى ارالاپ كوردىك. بايدالى بريگاديردى, رىسبەكتى كورسەتىپ: «مىنە, مىنالار مەنىڭ كەيىپكەرلەرىم», – دەپ تانىستىردى. ول كەزدە ءبارى دە ەگدە تارتقان, اقساقالدى قارياعا اينالعان كىسىلەر. سول جولى بارىمەن قاۋقىلداي امانداسىپ, مارە-سارە بولدى, قاتتى قۋاندى. سونداي تانىستىرۋدىڭ ارقاسىندا اتاقونىسىمىزبەن بايلانىسىمىز نىعايا ءتۇستى. قازىر قاپالدىڭ تاۋلارىن ساعىنعاندا قوڭىر اۋىلىنا تارتىپ كەتەمىن», دەگەن ەستەلىگى ويعا ءجيى ورالادى. قالاي دەسەك تە, سايىن مۇراتبەكتىڭ كەيىپكەرلەرى ومىردە بار ادامدار دەگەنگە وسىدان كەيىن سەنبەي تۇرا المايمىز. ءومىر, ادام, تابيعات – وسى ءۇش جاراتىلىس سايىن شىعارماشىلىعىنداعى التىن ۋىقتار ىسپەتتى. وسىلاردىڭ بىرەۋىنسىز ءبىرى بوس قالاتىنداي كەيىپتە. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇرالارى – ونىڭ رومانعا بەرگىسىز اڭگىمە-پوۆەستەرى. ال ءبىز ءۇشىن وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندەگى كەيىپكەرلەر دە قىمباتتى, ولار ايتقان ءار ءسوز التىن.
