ادەبيەت • 22 قازان، 2021

كلاسسيكتىڭ كەيىپكەرلەرى

183 رەت كورسەتىلدى

شىنى كەرەك، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ءار شىعارماسى قازىرگى قازاق پروزاسىنداعى قالام ۇستاپ جۇرگەن جازۋشىلارعا اسەر ەتتى، ءتىپتى كەيبىرى ەلىكتەپ وقىلىمدى شىعارمالار جازعىسى دا كەلدى. ءبىزدىڭ ادەبيەتتە قازاقى ءومىردى ايىزىن قاندىرا جازعان قالامگەرلەردىڭ ىشىندە تابىستى بولعانى دا سايىن مۇراتبەكوۆ دەر ەدىم.

ونىڭ ءبىز كورىپ جۇرگەن سۋرەت­تەردەگى بەينەسى قانداي جاعىمدى بولسا، جازعاندارى دا سونداي تار­تىمدى بولدى. وقىرمان مەن جا­زۋشىنىڭ اراسىنداعى دانەكەر ارينە تۋىندىلار بولماق. ونىڭ «جابايى الماسىن»، «كامەن­توعا­يىن»، «جۋسان ءيىسىن» وقىمادىم دەگەن ادامعا ءبىر ءتۇرلى ايانىشپەن دە قاراۋعا قۇقىلىمىز. سەبەبى سايىن – ءبىزدىڭ ادەبيەتتەگى وقىرمانى ەڭ كوپ قالامگەر، شىنايى سۋرەتكەر.

قالاي دەسەك تە، سايىننىڭ شى­­عارمالارى مەن ونىڭ كەيىپكەر­لەرى «مەن» دەپ ەمەس، ء«بىز» دەپ ايقاي سالىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. ء«بىز» دەگەنى – ۇلت. جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرىن سويلەتۋى وزىنە دە­يىنگى قازاق جازۋشىلارىندا كەزدەس­پەگەن بولەكشە ستيلدە ەكەنى ءسوزسىز.

«مەنىڭ قارىنداسىم» اتتى اڭ­گىمەدەگى كەيىپكەردىڭ قارىنداسى تۋرالى ويى بىلاي ورىلەدى: «قارىن­داسىمنىڭ قازىرگى ءجۇرىس-تۇرىسى دا، سويلەۋى دە، ءتىپتى ەزۋ تارتىپ كۇلگەنى دە باسقاشا. بويى سۇڭعاقتانىپ، قارا تورى ەركە ءجۇزى اشاڭدانعان، ەسەيگەندىك ءپىشىن بار، ويناقتاپ تۇراتىن وتتى كوزدەرى دە بايسالدى، ويلى قارايدى. شولاق مۇرنىنىڭ ۇشى ۇشكىلدەنىپ، قىرلانا ءتۇسىپتى. جاڭادان تىككىزگەن قىزىل دراپ پالتوسى دا وڭىنە جاراستىق بە­رىپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قارىن­داسىم تاماشا سۇلۋ قىز بولىپتى». شىندىعىندا، جاس قىزدىڭ بويىنداعى وزگەشەلىك اعاسىنا بىردەن بىلىنەدى، قۇددى كوكتەمنىڭ قاۋاشاق گ ۇلىنىڭ ادەمىلىگىن قا­لاي تەز بايقايسىز، سايىننىڭ كەيىپ­كەرى بولعان قارىنداستىڭ دا بو­يىن تۇزەگەنىن، ونىڭ ەندى جاستىق دەيتىن الەمگە ەنىپ بارا جاتقانىن اعاسىمەن بىرگە اڭداعانداي بولاسىز. اعاسىنىڭ قارىنداسىنا دە­گەن ىشكى تيىمى ءبىزدىڭ ۇلتتىق داستۇر­گە ساي ۇعىم. ءتىپتى وسى اڭ­گىمە «ال­عاش­قى ماحابباتىڭ ءساتتى بول­سىن، قارىنداسىم» دەگەن ۇلكەن ويلى سوزبەن اياقتالادى. بۇل ءسوز «ارلى، يبالى بول. سەن (قارىن­داسىم) ارلى بولساڭ، ۇلت ارلى بولادى» دەگەن ىزگى تىلەكتىڭ، جازۋشى جانىنان قايناپ شىققان تەرەڭ ويدىڭ ءسوزى بولماق. شىعارمانىڭ ءتۇيىنى دە، سالماعى دا، ايتارى دا وسى ءبىر سوزگە بايلانىپ تۇرعانداي. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ مەيلى قاي اڭگىمەسى بولسىن، قازاقى قالىپتا، ءومىر­دىڭ وزگە ەشكىم اڭعارا قويماعان بەينەسىن كەيىپكەر ارقىلى سويلە­تەدى. الەمدىك ادەبيەتتە بولسىن، ءبىزدىڭ ادەبيەتتە بولسىن، جازۋشى اي­تار ويىن كەيىپكەر ارقىلى وقىر­مانعا، قوعامعا جەتكىزەدى. بۇل ۇر­دىستە دە سايىننىڭ قالامى ەلگە­زەكتىك، ەپتىلىك، شەبەرلىك تانىتادى.

ال «قىلاۋ» اتتى اڭگىمەسىندە­گى كەيىپكەر ساتايدىڭ وبرازى كادىم­گى ءوزىمىز كۇندە كەزدەسىپ جۇرگەن اۋىل بالاسىنىڭ بەينەسى. ساتاي­دىڭ ءتاتتى ۇيقىسىن قيماۋى، تاڭعا جۋىق مەزگىلدە بالاسىن ويات­قان اكەنىڭ قىلقىلداپ داۋىستاعانى ءبارى دە تۇنىپ تۇرعان قازاقى تۇر­مىستىڭ، ۇلتقا ءتان تىرشىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. وسى شىعارمادا «سۋىق­تىڭ ءبارى وسى زيراتتان شىعىپ جات­قان سياقتى» دەگەن پاراساتتى ءسوز كەزدەسەدى. بىلاي قاراساڭ، ادامنىڭ رۋحىنداعى دۇنيەنىڭ سول سات­تەگى قالپى، سەزىنۋى وسى سوز­دە جاتقانداي. يەن جاتقان قازاق­تىڭ دالاسىنداعى قابىرلەردەن جۇرەك­سىنگەن ساتايدىڭ ويىنا وسى ءسوز تۇسەدى. كەيىپكەر ودان ءارى
«...شىر­كىن، ادام ولمەيتىن بولسا. ايت­پەسە، نە ول... تۋاسىڭ، ءومىر سۇرە­سىڭ، كۇندەردىڭ كۇنىندە ولەسىڭ دە قا­لا­سىڭ، ال سونان كەيىن... سونان كە­يىن­گىسىن ءتىپتى ويلاعىڭ دا كەل­مەيدى-اۋ، قانداي قورقىنىشتى. جا­رىق دۇنيەنى مۇلدەم... قايتىپ كورمەيسىڭ. بار بولساڭ دا مۇلدەم تىپ-تيپىل جوق بولاسىڭ... قورقى­نىشتى-اق...» دەگەن وي كەشەدى. بۇل ساتايدىڭ باسىنداعى عانا ەمەس، كۇللى ادامزات بالاسىنىڭ وسى­عان دەيىن ۇنەمى تولعانىپ كەلە جات­قان ماسەلەسى. قاراپايىم اۋىل­داعى مەكتەپ وقۋشىسىنا بۇل ساۋال­ تۋرالى ويلانۋ، ونىڭ شەشىمىن تابۋ ارينە، قيىنعا تۇسەدى. بىراق سايىن قالامى ساتايدى جاس بالا دەپ مۇسىركەگەن جوق، وعان ادام بالاسى ەسەيە كەلە ويلاناتىن سۇ­راق ارقىلى وڭ-سولىن تانۋىنا، كوز­قاراسىن شىڭداۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى ومىر­گە دۇرىس كوزقاراستاعى ادامدار بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ بويىندا ءۇمىت، سەنىم، ەرتەڭگە دەگەن ۇمتىلىس كۇش بار.

جازۋشى ديالوگ قۇرۋدا دا اسا شە­بەرلىك تانىتادى. وسى «قى­لاۋ­دا» ويدا جوقتا كەزدەسەتىن ساتاي مەن رابيعانىڭ اراسىنداعى العاش­قى تانىستىق سونداي نانىمدى ءارى جىلى قالپىندا بەرىلگەن.

«– نە ويىن؟ كونتسەرت پە؟

– ءيا. كولحوزشىلارعا كونتسەرت قويىپ بەردىك.

– پەسا دا ازىرلەدىڭدەر مە؟

– جوق. پەسا تابا المادىق.

– ءبالى، ءسوز بە ەكەن سول دا، تا­با المادىق دەگەن. پەساسىز قان­داي ويىن ول.– ساتاي مەنسىنبەي سويلەدى.– «قىز جىبەك»، «ەڭلىك – كەبەكتەردى» قويمايسىڭدار ما؟

قىز كۇلدى.

– ديرەكتور اعاي رۇقسات ەتپەيدى عوي،– دەدى ونان سوڭ. ءبىراز جەرگە دەيىن ەكەۋى تاعى دا ءۇنسىز وتىردى.

– وي، ول ديرەكتورلاردىڭ ايت­­قا­نىن تىڭداي بەرسەڭ شاش شى­عارمايدى، – دەپ قويدى ساتاي.– ءبىز­دىڭ دە ءبىر ديرەكتورىمىز بار. ءوي، ءبىر تۇرعان بويى ماقتانشاق. ءسال بىردەڭە ىستەپ قويساڭ. «كانە، ەرەجەدە نە دەپتى»، – دەپ دىكىلدەپ ەسىڭ­دى شىعارادى». دالا سۋىق بول­عانىمەن، ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى اڭگى­مە شىڭىلتىر ايازدى ەلەمەيدى. وقىر­مان دا وسى تۇستا قىلاۋلاعان قار­لى دالانى كوز الدىنا ەلەستەتە وتى­رىپ، ساتاي مەن رابيعانىڭ قى­زىق­تى ديالوگتەرىمەن ءارى قاراي ىلەسە جونەلەدى، ەش جالىقپايدى. ءبىز وقىپ وتىرعان قاراپايىم ديا­لوگ­تە ءومىر شىندىعى جاتىر.

كەيىپكەرلەر تۋرالى اڭگىمە بول­سا جازۋشىنىڭ ۇلى ءالىم سا­يىن­­ ۇلىنىڭ: «اكەمنىڭ شىعار­ما­لارىمەن تولىق تانىسپىن. ون­داعى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءوزى بىزگە تا­نىس. بىردە: «جينال، بالام، كەت­­­تىك اۋىلعا!» – دەدى دە قاپالعا جول­عا شىقتىق. «جابايى الما»، «جۋ­سان ءيىسى»، «كامەنتوعاي» سە­كىلدى شىعارمالارىندا سۋرەتتەل­گەن بەينەلەرمەن تانىسىپ، سيپات­تالعان جەرلەردى ارالاپ كوردىك. بايدالى بريگاديردى، رىسبەكتى كور­سەتىپ: «مىنە، مىنالار مەنىڭ كەيىپ­كەرلەرىم»، – دەپ تانىس­تىردى. ول كەزدە ءبارى دە ەگدە تارت­قان، اقساقالدى قارياعا اينال­عان كىسىلەر. سول جولى بارىمەن قاۋ­قىلداي امانداسىپ، مارە-سارە بولدى، قاتتى قۋاندى. سونداي تا­نىستىرۋدىڭ ارقاسىندا اتاقو­نى­سى­مىزبەن بايلانىسىمىز نىعايا ءتۇستى. قازىر قاپالدىڭ تاۋلارىن ساعىنعاندا قوڭىر اۋىلىنا تارتىپ كەتەمىن»، دەگەن ەستەلىگى ويعا ءجيى ورالادى. قالاي دەسەك تە، سايىن مۇراتبەكتىڭ كەيىپكەرلەرى ومىر­دە بار ادامدار دەگەنگە وسىدان كەيىن سەنبەي تۇرا المايمىز. ءومىر، ادام، تابيعات – وسى ءۇش جاراتىلىس سايىن شىعارماشىلىعىنداعى التىن ۋىقتار ىسپەتتى. وسىلاردىڭ بىرەۋىنسىز ءبىرى بوس قالاتىنداي كە­يىپتە. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ار­تىنا قالدىرعان مول مۇرالارى – ونىڭ رومانعا بەرگىسىز اڭگى­مە-پوۆەستەرى. ال ءبىز ءۇشىن وسى شى­عار­­مالاردىڭ ىشىندەگى كەيىپكەرلەر دە قىمباتتى، ولار ايتقان ءار ءسوز التىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار