تانىم • 21 قازان، 2021

ءجاۋدىر انا

538 رەت كورسەتىلدى

ەسىمى ەل ەسىنە تامىرلانىپ قالعان، تانىمال تۇلعالار قازاق توپىراعىندا وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى، بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ، اراب دۇنيەتانىمىنىڭ ەرەكشە ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانعان، اياۋلى دا اردا انامىز ءجاۋدىر تۋرالى نە بىلەمىز؟

كەيىنگى جىلدارى جۇرت جادىنان ىعىسىڭقىراپ بارا جاتقان ءجاۋدىر اپامىز جايىندا ءوز باسىم اكەمنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەپتەپ ءبىلۋشى ەدىم. ءجاۋدىر اپانىڭ كوزىن كورگەن كىسى عوي. كۇنى كەشەگە دەيىن بۇكىل تۇركىستان حالقى ءجاۋدىر انا مەشىت-مەدرەسەسىن، كولەمى ەلۋ-الپىس گەكتار كەلەتىن ءجاۋدىر جۇزىم­دىك باۋىن تامسانا اڭگىمە ەتەتىن. ءجاۋدىر انانىڭ بىلىمپازدىعى، كورىپكەلدىگى، ۇستازدىعى، ەمشىلىگى، ەكى رەت قاجىلىققا جاياۋ بارىپ كەلگەندىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگى­مە. حالىق ايتسا، قالت ايتپايدى عوي. بالا كەزىمىزدەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىستى بولعان تاڭعاجايىپ بۇل اڭگىمەلەردىڭ، قۇبىلىستىڭ قۇنىن بالا كەزىمىزدە قۇنتتاي المادىق. ءجاۋدىر اپامىز سەرىك بولعان بىردە ءبىر جولساپاردى جاۋ الماعان، يت-قۇس شابۋىلداماعان ەكەن.

ءدىني باعىتتى ۇستانعانداردىڭ پايىمى بويىنشا ءجاۋدىر اپامىز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان قىزى، اكەسىنىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى تۇلعا رەتىندە حاتتالادى. قوجا احمەت ياساۋي مەن ءجاۋدىر انانىڭ اراسىندا اتتاي 600 جىل جاتقاندىعىن ەشكىم ەسكەرە بەرمەيدى... ناقتىسىن ايتساق، ءجاۋدىر اپا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شوبەرەسىنىڭ شوبەرەسى بولادى. دۇرىسى وسى.

كونە تۇركىستان – كەرەمەتكە تولى قالا. بۇگىنگى كۇندەرى تۇر­­­كىستاندا ءامىر تەمىر كورەگەن تۇر­عىزعان نەگىزگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى /ازىرەت سۇلتان/ تۇر. بۇل كەسەنەدەن 150 مەتر وڭتۇستىك شىعىسىندا قىلۋەت بار. ونان بولەك، تۇرىكتەر تۇرعىزعان، حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان تاعى دا ءبىر ۇلكەن، جاڭا­دان سالىنعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى كوڭىلىڭىزگە جىلۋ ۇيالا­تادى. بۇل ەكى كەسەنەنىڭ اراسى 400 مەتردەي عانا، يىقتاسىپ تۇر دەسەك تە بولادى.

ەڭ كەرەمەتى، ءدال وسى تۇرىكتەر سالعان جاڭا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىمەن قابىرعالاسىپ تۇر­عان تاعى دا ءبىر اعارعان كوزدەي، اۋما­عى 1 گا كەلەتىن ء«جاۋدىر» مە­شىت-مەد­­رەسەسىنىڭ ورنى بار. بىراق بۇل التىننىڭ سىنىعى ەشقانداي دا قورىم ەمەس. بۇل دا كەزىندە كورگەننىڭ كوزايىمى بولعان، ۇل­كەن دە زور مەشىت-مەدرەسە، زىكىر­شىلەردىڭ ورتالىعى سانالعان، «اجى­احمەت عيباداتحاناسى» اتال­­عان اتاقتى ورىن ەدى. عيبا­داتحا­نادا اجىاحمەت اتامىز قىز­مەت جاساعان، زىكىر ۋاعىزدارىن، سى­يىنۋلارىن جۇرگىزگەن، كىسى ەم­دە­گەن، شاكىرت تاربيەلەگەن. اجى­احمەت اتامىزدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى قىلۋەتپەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن بىلەمىز عوي. دەسە دە، اتامىز قىلۋەتكە تۇسكەنىمەن بۇل مەشىت-مەدرەسەدەن تۇبەگەيلى قول ۇزبەگەن. كۇندەلىكتى زىكىرىن قىلۋەتتەن ورتا­لىققا كەلىپ، ۋاقتىلى جۇرگىزىپ وتىر­عان. ول ءۇشىن قىلۋەتتەن عيباداتحاناعا باراتىن جەراس­تى جولىن پايدالانعان. بۇل جەر­اس­تى جولىن ءبىز بالا كەزىمىزدە كور­دىك. ەكى كىسى ەركىن سىياتىنداي، قى­زىل كىرپىشتەن توبەسى دوڭگە­لە­نىپ قالانعان قۇرىلىس ەدى. جەر استى جولىنىڭ توبەسىنىڭ ءار جە­رىندە تازا اۋا كەلەتىن تەسىكتەرى، قابىر­عالارىندا مايشام ىزدەرى بولاتىن. اجىاحمەت اتامىزدىڭ اتىنداعى بۇل عيباداتحانا قۇرىلىسى، XIV عاسىردىڭ سوڭىندا ءامىر تەمىر سالدىرعان نەگىزگى كەسەنەدەن 150 جىلداي بۇرىن سالىنعان. ياع­ني
­XII عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تى­سى­نىڭ ءونىمى. اجىاحمەت اتامىز قاي­تىس بولعان سوڭ، سۇيەگى وسى عيبا­داتحاناعا قويىلعان. اجى­احمەت اتامىز وتە بەدەلدى كىسى بول­عانىن بىلەمىز. كەيىننەن ءامىر تەمىر اجى­احمەت اتامىزعا ارنايى كەسەنە تۇرعىزدى. قۇرىلىس بىتكەن سوڭ سۇيەگى وسى كەسەنەگە اۋىستىرىلدى، باسىنا ۇلكەن كوكتاس قويىلدى. ءبىز اجىاحمەت اتامىزدىڭ باسىنا قويىلعان، بۇرىڭعى كىشى كوكتاسىن دا كورگەنبىز. ءارى-بەرى وتكەن ادامدار كوزدەرىن ءسۇزىپ جۇرەتىن. وكى­نىشكە قاراي، ول جەراستى جولىن توناپ، كىرپىشتەرىن تۇركىستانداعى ماي زاۋىتىنا پايدالانعاندار، كەيىننەن بۇل كوكتاستى دا قۇرتىپ كەتسە كەرەك، ىزدەپ تابا المادىق.

اجىاحمەت اتامىزدىڭ دەنە­سى جاڭا ورىنعا اۋىستىرىلعان سوڭ، ەسكى عيمارات، «اجىاحمەت عي­باداتحا­ناسى» قاراۋسىز قال­دى. زيارات ەتۋشىلەر دە جاڭا مە­شىتكە كەلەتىن بولدى. تاريح پاراق­شالارى اۋىسىپ، قازان بەتىنە ءدىن-يسلام قايماقتاندى... نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ۇيىمداستىرى­لىپ، بىرەۋدى بىرەۋ تانىماستاي دارەجەگە جەتكەنىمىز دە وتىرىك ەمەس. مۇسىلماندىققا نيەت ەتە باس­تاعاندارعا اراب نىسپىلارى قوساقتالدى، ءتىپتى، عۇمىر-تاري­قاتتارى، رۋلارى دا وزگەرتىلدى. جىلدار وتە كەلە بۇعان سەنىپ تە كەتتىك. سايرامدا تۋعان اجى­احمەت اتامىز اراب ەكەن... بۇعان نە دەيسىز...

ارادا ەكى ءجۇز جىلداي وت­كەن­دە ءازىم اۋليە پايدا بولدى. ءازىم اۋليەنىڭ دە كەرەمەتتەرى كوپ ەدى. ءوزى بىلەتىن، اتاسى ءبىر «اجى­احمەت عيباداتحاناسىنىڭ» مۇش­كىل ءحالىن كورەدى عوي. سودان ءبىر كۇنى ءتۇس كورىپ، كورىپكەلدىك ايتا­دى: «اجىاحمەت اتالارىڭنىڭ اۋلە­تىنەن ءبىر مۇگەدەك قىز بالا تۋىلا­دى، تۇركىستانداعى «اجىاحمەت عيباداتحاناسىن» سول عانا ورنى­نا كەلتىرەدى، قامقورشى بولادى» دەگەن ەكەن. اۋليەنىڭ ايتقانى اي­داي كەلدى. 1810 جىلى جارىق دۇنيە­گە ءار بەرىپ، قاعاي باتىردىڭ نەمە­رە­سى وراز شاڭىراعىنا توپ ەتىپ ءجاۋدىر قىز ومىرگە كەلدى. ءجاۋدىر قىز شىندىعىندا مۇگەدەك بولىپ تۋىلدى. مولاق بولدى. قۇدايدىڭ كەرەمەتىمەن ون جاسىندا قول-اياعىنىڭ ساۋساقتارى ءبۇر جاردى، كەيىننەن كادىمگىدەي ساۋساقتار ءوسىپ ساۋىعىپ كەتتى. مۇنداي كەرەمەتتى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىم كورمەگەن دە بولار. ءجاۋدىر سۇلۋ اتاندى. وتە كوپ وقىدى، اۋليەلىككە بەت بۇر­دى. وتىز جاسقا كەلگەن شاعىندا بوي­جەتكەنگە ايان كەلدى. وسى ايان ارقى­لى ءجاۋدىر قىز ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ورقاش ەلدىمەكەنى­نەن (قوستاناي وبل. قامىستى اۋد.) كيە­­لى تۇركىستانعا جول تارتتى. ءوزى كەلگەن كۇننەن باستاپ اتاسى «اجى­احمەت عيباداتحاناسىن» قول­عا الدى. سودان بەرى اتاسى «اجى­احمەت عيباداتحاناسى» ء«جاۋ­دىر مەشىت-مەدرەسەسى» اتالدى. مە­شىت-مەدرەسە جانىنداعى كوشەگە ءجاۋدىر ەسىمى بەرىلدى. ءجاۋدىر اپا­مىز بالا وقىتتى، شاكىرتتەر، قا­ري­لار، يمامدار دايىندادى. وسى شاكىرتتەردىڭ ءبىر-ەكەۋىن، قارتايعان شاقتارىندا مەن ءوزىم دە كوردىم. مەنىڭ بىلۋىمشە، ءجاۋدىر انا­نىڭ قوسالقى ەسىمدەرى دە بولعان. ونىڭ ءبىرى – گاۋھار انا، ەكىنشىسى – قاراكوز! گاۋھار انا بۇلاعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى بار ءمولدىر سۋىمەن ءجاۋدىر اپامىز ناۋقاستارعا شيپا دارىتسا، ءوزى باپتاپ-كۇتكەن ءجۇزىم باۋىن – قاراكوز باۋى اتا­عان. وسى باۋدىڭ ءتۇسىمى ارقىلى ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىن اسىراعان. ولاي دەيتىنىم ءبىز بىلەتىن كوكەنتەگى وراز وتباسىندا جاۋدىردەن باسقا قىز پەرزەنت بولماعان. گاۋحار انانى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان قىزى ەكەن دەپ اداسىپ جۇرگەندەر دە بار.

اياۋلى ءجاۋدىر اپامىز ەلدە قالعان اعايىندارىنىڭ شاقى­رۋىمەن، ءومىرىنىڭ سوڭىندا، ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلگەن. بۇل جەردە دە كىشىگىرىم مەشىت-مەدرەسە سالعان، بالالاردى وقىتقان. 1918 جىلى قايتىس بولدى. ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا ورقاش ەلدى مەكە­نىندەگى ءازىم اۋليەنىڭ اياق جاعىنا قويىلدى. بيىل ءجاۋدىر اپانىڭ ەتجاقىندارى جيىلىپ، باسىنا قارا ءمارماردان قۇلپىتاس قويدى. مىنە، قازاق پەرزەنتتەرى مەن اماناتتارى!

 

ورالبەك بەكبولات

 

كەنتاۋ

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

ۇقساس جاڭالىقتار