كەيىنگى جىلدارى جۇرت جادىنان ىعىسىڭقىراپ بارا جاتقان ءجاۋدىر اپامىز جايىندا ءوز باسىم اكەمنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەپتەپ ءبىلۋشى ەدىم. ءجاۋدىر اپانىڭ كوزىن كورگەن كىسى عوي. كۇنى كەشەگە دەيىن بۇكىل تۇركىستان حالقى ءجاۋدىر انا مەشىت-مەدرەسەسىن, كولەمى ەلۋ-الپىس گەكتار كەلەتىن ءجاۋدىر جۇزىمدىك باۋىن تامسانا اڭگىمە ەتەتىن. ءجاۋدىر انانىڭ بىلىمپازدىعى, كورىپكەلدىگى, ۇستازدىعى, ەمشىلىگى, ەكى رەت قاجىلىققا جاياۋ بارىپ كەلگەندىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى عوي. بالا كەزىمىزدەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىستى بولعان تاڭعاجايىپ بۇل اڭگىمەلەردىڭ, قۇبىلىستىڭ قۇنىن بالا كەزىمىزدە قۇنتتاي المادىق. ءجاۋدىر اپامىز سەرىك بولعان بىردە ءبىر جولساپاردى جاۋ الماعان, يت-قۇس شابۋىلداماعان ەكەن.
ءدىني باعىتتى ۇستانعانداردىڭ پايىمى بويىنشا ءجاۋدىر اپامىز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان قىزى, اكەسىنىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى تۇلعا رەتىندە حاتتالادى. قوجا احمەت ياساۋي مەن ءجاۋدىر انانىڭ اراسىندا اتتاي 600 جىل جاتقاندىعىن ەشكىم ەسكەرە بەرمەيدى... ناقتىسىن ايتساق, ءجاۋدىر اپا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شوبەرەسىنىڭ شوبەرەسى بولادى. دۇرىسى وسى.
كونە تۇركىستان – كەرەمەتكە تولى قالا. بۇگىنگى كۇندەرى تۇركىستاندا ءامىر تەمىر كورەگەن تۇرعىزعان نەگىزگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى /ازىرەت سۇلتان/ تۇر. بۇل كەسەنەدەن 150 مەتر وڭتۇستىك شىعىسىندا قىلۋەت بار. ونان بولەك, تۇرىكتەر تۇرعىزعان, حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان تاعى دا ءبىر ۇلكەن, جاڭادان سالىنعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى كوڭىلىڭىزگە جىلۋ ۇيالاتادى. بۇل ەكى كەسەنەنىڭ اراسى 400 مەتردەي عانا, يىقتاسىپ تۇر دەسەك تە بولادى.
ەڭ كەرەمەتى, ءدال وسى تۇرىكتەر سالعان جاڭا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىمەن قابىرعالاسىپ تۇرعان تاعى دا ءبىر اعارعان كوزدەي, اۋماعى 1 گا كەلەتىن ء«جاۋدىر» مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ ورنى بار. بىراق بۇل التىننىڭ سىنىعى ەشقانداي دا قورىم ەمەس. بۇل دا كەزىندە كورگەننىڭ كوزايىمى بولعان, ۇلكەن دە زور مەشىت-مەدرەسە, زىكىرشىلەردىڭ ورتالىعى سانالعان, «اجىاحمەت عيباداتحاناسى» اتالعان اتاقتى ورىن ەدى. عيباداتحانادا اجىاحمەت اتامىز قىزمەت جاساعان, زىكىر ۋاعىزدارىن, سىيىنۋلارىن جۇرگىزگەن, كىسى ەمدەگەن, شاكىرت تاربيەلەگەن. اجىاحمەت اتامىزدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى قىلۋەتپەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن بىلەمىز عوي. دەسە دە, اتامىز قىلۋەتكە تۇسكەنىمەن بۇل مەشىت-مەدرەسەدەن تۇبەگەيلى قول ۇزبەگەن. كۇندەلىكتى زىكىرىن قىلۋەتتەن ورتالىققا كەلىپ, ۋاقتىلى جۇرگىزىپ وتىرعان. ول ءۇشىن قىلۋەتتەن عيباداتحاناعا باراتىن جەراستى جولىن پايدالانعان. بۇل جەراستى جولىن ءبىز بالا كەزىمىزدە كوردىك. ەكى كىسى ەركىن سىياتىنداي, قىزىل كىرپىشتەن توبەسى دوڭگەلەنىپ قالانعان قۇرىلىس ەدى. جەر استى جولىنىڭ توبەسىنىڭ ءار جەرىندە تازا اۋا كەلەتىن تەسىكتەرى, قابىرعالارىندا مايشام ىزدەرى بولاتىن. اجىاحمەت اتامىزدىڭ اتىنداعى بۇل عيباداتحانا قۇرىلىسى, XIV عاسىردىڭ سوڭىندا ءامىر تەمىر سالدىرعان نەگىزگى كەسەنەدەن 150 جىلداي بۇرىن سالىنعان. ياعني
XII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ ءونىمى. اجىاحمەت اتامىز قايتىس بولعان سوڭ, سۇيەگى وسى عيباداتحاناعا قويىلعان. اجىاحمەت اتامىز وتە بەدەلدى كىسى بولعانىن بىلەمىز. كەيىننەن ءامىر تەمىر اجىاحمەت اتامىزعا ارنايى كەسەنە تۇرعىزدى. قۇرىلىس بىتكەن سوڭ سۇيەگى وسى كەسەنەگە اۋىستىرىلدى, باسىنا ۇلكەن كوكتاس قويىلدى. ءبىز اجىاحمەت اتامىزدىڭ باسىنا قويىلعان, بۇرىڭعى كىشى كوكتاسىن دا كورگەنبىز. ءارى-بەرى وتكەن ادامدار كوزدەرىن ءسۇزىپ جۇرەتىن. وكىنىشكە قاراي, ول جەراستى جولىن توناپ, كىرپىشتەرىن تۇركىستانداعى ماي زاۋىتىنا پايدالانعاندار, كەيىننەن بۇل كوكتاستى دا قۇرتىپ كەتسە كەرەك, ىزدەپ تابا المادىق.
اجىاحمەت اتامىزدىڭ دەنەسى جاڭا ورىنعا اۋىستىرىلعان سوڭ, ەسكى عيمارات, «اجىاحمەت عيباداتحاناسى» قاراۋسىز قالدى. زيارات ەتۋشىلەر دە جاڭا مەشىتكە كەلەتىن بولدى. تاريح پاراقشالارى اۋىسىپ, قازان بەتىنە ءدىن-يسلام قايماقتاندى... نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ۇيىمداستىرىلىپ, بىرەۋدى بىرەۋ تانىماستاي دارەجەگە جەتكەنىمىز دە وتىرىك ەمەس. مۇسىلماندىققا نيەت ەتە باستاعاندارعا اراب نىسپىلارى قوساقتالدى, ءتىپتى, عۇمىر-تاريقاتتارى, رۋلارى دا وزگەرتىلدى. جىلدار وتە كەلە بۇعان سەنىپ تە كەتتىك. سايرامدا تۋعان اجىاحمەت اتامىز اراب ەكەن... بۇعان نە دەيسىز...
ارادا ەكى ءجۇز جىلداي وتكەندە ءازىم اۋليە پايدا بولدى. ءازىم اۋليەنىڭ دە كەرەمەتتەرى كوپ ەدى. ءوزى بىلەتىن, اتاسى ءبىر «اجىاحمەت عيباداتحاناسىنىڭ» مۇشكىل ءحالىن كورەدى عوي. سودان ءبىر كۇنى ءتۇس كورىپ, كورىپكەلدىك ايتادى: «اجىاحمەت اتالارىڭنىڭ اۋلەتىنەن ءبىر مۇگەدەك قىز بالا تۋىلادى, تۇركىستانداعى «اجىاحمەت عيباداتحاناسىن» سول عانا ورنىنا كەلتىرەدى, قامقورشى بولادى» دەگەن ەكەن. اۋليەنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. 1810 جىلى جارىق دۇنيەگە ءار بەرىپ, قاعاي باتىردىڭ نەمەرەسى وراز شاڭىراعىنا توپ ەتىپ ءجاۋدىر قىز ومىرگە كەلدى. ءجاۋدىر قىز شىندىعىندا مۇگەدەك بولىپ تۋىلدى. مولاق بولدى. قۇدايدىڭ كەرەمەتىمەن ون جاسىندا قول-اياعىنىڭ ساۋساقتارى ءبۇر جاردى, كەيىننەن كادىمگىدەي ساۋساقتار ءوسىپ ساۋىعىپ كەتتى. مۇنداي كەرەمەتتى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىم كورمەگەن دە بولار. ءجاۋدىر سۇلۋ اتاندى. وتە كوپ وقىدى, اۋليەلىككە بەت بۇردى. وتىز جاسقا كەلگەن شاعىندا بويجەتكەنگە ايان كەلدى. وسى ايان ارقىلى ءجاۋدىر قىز ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ورقاش ەلدىمەكەنىنەن (قوستاناي وبل. قامىستى اۋد.) كيەلى تۇركىستانعا جول تارتتى. ءوزى كەلگەن كۇننەن باستاپ اتاسى «اجىاحمەت عيباداتحاناسىن» قولعا الدى. سودان بەرى اتاسى «اجىاحمەت عيباداتحاناسى» ء«جاۋدىر مەشىت-مەدرەسەسى» اتالدى. مەشىت-مەدرەسە جانىنداعى كوشەگە ءجاۋدىر ەسىمى بەرىلدى. ءجاۋدىر اپامىز بالا وقىتتى, شاكىرتتەر, قاريلار, يمامدار دايىندادى. وسى شاكىرتتەردىڭ ءبىر-ەكەۋىن, قارتايعان شاقتارىندا مەن ءوزىم دە كوردىم. مەنىڭ بىلۋىمشە, ءجاۋدىر انانىڭ قوسالقى ەسىمدەرى دە بولعان. ونىڭ ءبىرى – گاۋھار انا, ەكىنشىسى – قاراكوز! گاۋھار انا بۇلاعىنىڭ ەمدىك قاسيەتى بار ءمولدىر سۋىمەن ءجاۋدىر اپامىز ناۋقاستارعا شيپا دارىتسا, ءوزى باپتاپ-كۇتكەن ءجۇزىم باۋىن – قاراكوز باۋى اتاعان. وسى باۋدىڭ ءتۇسىمى ارقىلى ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىن اسىراعان. ولاي دەيتىنىم ءبىز بىلەتىن كوكەنتەگى وراز وتباسىندا جاۋدىردەن باسقا قىز پەرزەنت بولماعان. گاۋحار انانى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان قىزى ەكەن دەپ اداسىپ جۇرگەندەر دە بار.
اياۋلى ءجاۋدىر اپامىز ەلدە قالعان اعايىندارىنىڭ شاقىرۋىمەن, ءومىرىنىڭ سوڭىندا, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلگەن. بۇل جەردە دە كىشىگىرىم مەشىت-مەدرەسە سالعان, بالالاردى وقىتقان. 1918 جىلى قايتىس بولدى. ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا ورقاش ەلدى مەكەنىندەگى ءازىم اۋليەنىڭ اياق جاعىنا قويىلدى. بيىل ءجاۋدىر اپانىڭ ەتجاقىندارى جيىلىپ, باسىنا قارا ءمارماردان قۇلپىتاس قويدى. مىنە, قازاق پەرزەنتتەرى مەن اماناتتارى!
ورالبەك بەكبولات
كەنتاۋ
