بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن بيىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان «اڭساعان ءسابي» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى قانشاما وتباسىعا بالا ءسۇيۋ باقىتىن سىيلاماق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باستاپ «اڭساعان ءسابي» ارناۋلى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرىپ, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) باعدارلامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانى 7 مىڭعا دەيىن, ياعني 7 ەسە ۇلعايدى. بۇل رەتتە وسىعان دەيىن ەكۇ-عا جىل سايىن 900-1000 كۆوتا ءبولىنىپ كەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جالپى, ەكۇ پروتسەسى 2010 جىلدان بەرى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنە قوسىلعان.
بۇل باستاما ءسابي اڭساعان قانشاما وتباسىعا شاراپاتىن تيگىزىپ, ءۇمىتىن جالعايتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى ون جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى بارلىعى 7 مىڭعا جۋىق ادام ەكۇ ادىسىنە تەگىن جۇگىنسە, ەندى وسىنشا شاماداعى ايەل كۆوتاعا ءبىر جىلدا-اق قول جەتكىزە الادى. البەتتە, بالا سۇيە الماي وتىرعان وتباسىلار ماسەلەسىن شەشۋدى وسىلاي ناقتى ءىس-شارالارمەن قولعا الماسا, جاعداي ودان بەتەر ۋشىعا بەرەتىنى انىق. ايتپەسە, بالا كوتەرە المايتىن ازاماتتاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ, سايكەسىنشە شايقالعان شاڭىراق تا ازايماي تۇر. مىسالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ بىلتىرعى قىركۇيەكتەگى مالىمەتى بويىنشا, 9 467 ايەل بەدەۋلىك دياگنوزىمەن تىركەلگەن ەكەن. ال بيىلعى 1 قىركۇيەكتە بەدەۋلىك بويىنشا ەسەپتە تۇرعان ايەلدەردىڭ سانى 14 039-عا جەتكەن. بۇعان قوسا بالا سۇيە المايتىن 117 ەر ادام دا ەسەپتە تۇر.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك تەحنولوگيالار (قرت) ماسەلەسى بويىنشا قۇرامىنا رەپرودۋكتولوگ, ەمبريولوگ سياقتى جەتەكشى ماماندار كىرەتىن جۇمىس توبىن قۇردى. قازىر وسى جۇمىس توبى رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىمەن بىرلەسىپ, بەدەۋلىك بويىنشا ەرلى-زايىپتىلار تىركەلىمىن ازىرلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇل پروتسەستى مينيسترلىك تىكەلەي باقىلايدى.
بۇگىنگى تاڭدا «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بالا كوتەرۋگە قابىلەتتى جاستاعى ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ سانىن, بۇعان قاتىستى وبلىستار مەن قالالارداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ەكۇ-نىڭ 7 مىڭ كۆوتاسىن ءبولۋ جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى ۇسىنعان اقپارات بويىنشا بيىل 15 قىركۇيەكتە 5 980 (85%) پاتسيەنت قرت باعدارلامالارىن جۇرگىزۋگە جولداما الدى, ونىڭ ىشىندە 4 345 پاتسيەنتكە ەكۇ جاسالدى, سونداي-اق 1 361 پروتسەسس باستالدى.
ەلىمىزدە 26 ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ورتالىعى بار. ونىڭ ىشىندە قازىر 19 كلينيكا «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى اياسىندا بولىنگەن كۆوتالار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل قاتاردا «ەكومەد» كلينيكاسىنىڭ جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. اتالعان كلينيكانىڭ عىلىمي ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ سالتانات بايقوشقاروۆا بيىلدان باستاپ قولعا الىنعان باعدارلامانىڭ ناقتى ناتيجەسىن ءبىر جىلدان كەيىن كورۋگە بولاتىنىن العا تارتتى.
– «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى اياسىنداعى جۇمىستاردى ناۋرىز ايىنان باستادىق. بۇل باعىتتا رەسپۋبليكا كولەمىندە 19 كلينيكا جۇمىلدىرىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ «ەكومەد» كلينيكالار جەلىسى 2 مىڭعا جۋىق كۆوتا بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىزگە بولىنگەن كۆوتالاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنا تيەسىلى. ال شىمكەنت قالاسىنداعى كلينيكامىزدا 500-گە تارتا كۆوتو بويىنشا ەكو جاسالۋدا. وسى ورايدا اتالعان باعدارلاما ارقىلى جۇمىس اۋقىمى ايتارلىقتاي ارتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, ەلىمىزدە وسىعان دەيىن كۆوتامەن ون جىلدا بارلىعى 9 مىڭعا جۋىق ەكۇ جاسالعان بولسا, بيىل وسىنشا اۋقىمداعى جۇمىستى 8-9 ايدا اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, باعدارلاما جاڭادان قولعا الىنىپ جاتقاندىقتان, كۆوتالاردى ءبولۋ, ولاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىنا اجەپتاۋىر ۋاقىت كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىراز شارۋاعا قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان پاندەميانىڭ ءبىزدىڭ سالاعا دا كەلتىرگەن كەدەرگىسى از ەمەس. كۆوتا يەلەنگەن پاتسينەتتەرىمىزدىڭ ىشىندە ىندەت جۇقتىرىپ, اۋىرىپ قالعاندارى, سونداي-اق ۆاكتسينا سالدىرماعاندارى بارشىلىق. بۇعان قوسا ءبىر پاتسيەنتكە ەكۇ پروتسەسىن جۇرگىزۋدىڭ ءوزى 3-4 اي ۋاقىتتى الادى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىستارعا باعا بەرۋگە ءالى ەرتە. ەكۇ جاساعان پاتسيەنتتەردىڭ ءبارى بىردەي العاشقى تالپىنىستان بالا كوتەرىپ كەتە المايدى, ول جاراتىلىستىڭ زاڭى. ءبىر جاقسىسى, ءبىر كۆوتا اياسىندا بىرنەشە مۇمكىندىكپەن ەكۇ جاساۋعا جاعداي قاراستىرىلعان. كوبىنەسە باعدارلاما اياسىندا بىرنەشە ەمبريون الىپ, كريوكونسەرۆاتسيا جاساۋعا بولادى.ياعني العاشقى تالپىنىستان جۇكتى بولا الماعان ايەلگە وسىنداي ەمبريوندارىن ءبىر-ەكى ايدان سوڭ سالسا, وڭ ناتيجە الۋعا بولادى, – دەدى س.بايقوشقاروۆا.
سونداي-اق س.بايقوشقاروۆا كۆوتالاردى ءتيىمدى ۇلەستىرۋ ماسەلەسىن, بۇل رەتتە الدىمەن پەرزەنت سۇيە الماي جۇرگەن ەمدەلۋشىلەردى نازارعا الۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى اتىنا ساي بولۋى كەرەك. مىسالى, وتكەندە 42 جاستاعى ايەل كۆوتا الىپ, كلينيكاعا كەلدى. دارىگەرلەر ءتيىستى مەديتسينالىق ساراپتاما جۇرگىزىپ, ايەلدىڭ جۇكتى بولۋ ناتيجەلىلىگى تومەن بولاتىنىن انىقتادى. ولار ايەلگە «سىزدە جۇكتى بولۋ ناتيجەسى تومەن, ەگەر ۇرىق شىقپاسا, دونورلىق ۇرىقپەن عانا ناتيجە بولۋى مۇمكىن» دەدى. ايەل ودان باس تارتقان. ول «مەملەكەتتىڭ اقشاسى عوي, بولسا بولدى, بولماسا كەرەگى جوق. مەنىڭ ەكى بالام بار» دەگەن. وسىلايشا, ناۋقاس ەكۇ-دان وتكەن, ۇرىق شىقپاعان, ناتيجە بولماعان. ول كۆوتانى نە ءۇشىن الدى, وعان كۆوتا نەگە بەرىلدى؟ تۇسىنىكسىز. مۇنداي جاعدايدا كۆوتا ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەن, ۇرىعى جەتكىلىكتى ايەلگە بەرىلگەنى جاقسى ەدى. مەملەكەت قارجىسىن ورىنسىز پايدالانۋ وسىندايدا تۋىندايدى. مىسالى, يزرايلدە ءبىر وتباسىدا ەكى بالا تۋعانشا تەگىن ەكۇ جاسالادى, ال قازاقستاندا 3-4, كەيدە 5-6 بالاسى بار ايەلدەر كۆوتا العىسى كەلەدى. بالاسى جوق جۇپتار قانشاما, ولارعا كۆوتا جەتپەي جاتىر, – دەدى رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ.
جوعارىدا ەكۇ جۇرگىزۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان پاتسيەنتتەرگە 2010 جىلدان بەرى كۆوتا ءبولىنىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتتىك. «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى باستالعانعا دەيىن باعى جانىپ, كۆوتا يەلەنگەندەر ايتارلىقتاي كوپ ەمەس ەدى. بيىلعا دەيىن بولىنگەن 7 مىڭداي كۆوتانىڭ ناتيجەسىندە 3 مىڭعا جۋىق بالا دۇنيەگە كەلىپتى. مۇندا جۇرگىزىلگەن ەكۇ ءادىسىنىڭ ءبارى بىردەي ناتيجەلى بولا بەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ويتكەنى پاتسيەنتتەردىڭ دەنساۋلىعى ارقالاي. ال وسى كۆوتاعا ءىلىنىپ, ءبىرىنشى تالپىنىستان-اق جۇكتى بولىپ, امان-ەسەن بوسانعان باقىتتى جاننىڭ ءبىرى – قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى اسەل ء(وز ءوتىنىشى بويىنشا تەگى كورسەتىلمەدى).
– مەن تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن 6 جىل قۇرساق كوتەرە المادىم. وسى ارالىقتا تالاي دارىگەرگە قارالىپ, قانشاما ەمحانانىڭ ەسىگىن توزدىردىق. ابدەن امالىمىز قۇرىعان سوڭ, جولداسىمىز ەكەۋمىز اقىلداسا كەلە ەكۇ جاساتۋعا شەشىم قابىلدادىق. بىراق ونى جاساتۋدى قالتامىز كوتەرە بەرمەيتىن ەدى. سوندىقتان الماتى قالاسىندا قارالىپ ءجۇرىپ, ەكۇ جۇرگىزۋ ءۇشىن بەرىلەتىن كۆوتانىڭ كەزەگىنە تۇرعان ەدىك. بىراق كەزەكتە ۇمىتكەرلەر سانى كوپ بولعاندىقتان, كۆوتادان اسا ۇمىتتەنە قويمادىق. كەيىن كەزەكتە تۇرعانىمىزدى ۇمىتىپ تا كەتكەن ەدىك. بىراق اراعا ەكى جىل ۋاقىت سالىپ, كۆوتاعا ىلىنگەنىمىز تۋرالى جاقسى حابار الدىق. ءوز اقشامىزعا بولسىن, ەكۇ جاساتامىز دەپ جۇرگەندە بۇل كۆوتا بىزگە ۇلكەن كومەك بولدى. ءسويتىپ ءتيىستى قۇجاتتاردى جيناپ, جاساتقان ەكۇ ءساتتى بولدى. كوپتەن كۇتكەن, اڭساعان سابيىمىزگە قولىمىز جەتىپ, ۇلدى بولدىق. قۇداي قالاسا, ەندى ەكىنشى بالامىزعا دا ەكۇ ارقىلى ارەكەت جاساساق دەگەن نيەتىمىز بار. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ەكۇ-عا بولىنەتىن كۆوتالاردىڭ 7 ەسە كوبەيگەنىن ەستىپ قۋانىپ قالدىم. ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ, ەكۇ جاساتايىن دەسە جاعدايى كەلمەي جۇرگەن قانشاما وتباسىنا بۇل باستاما كوپ كومەگىن تيگىزەدى. جاقىندا مەنىڭ كەڭەسىممەن قۇربىم مەن جولداسى كۆوتا يەلەنىپ, قۋانىپ ءجۇر. وسىنداي باقىت بالا كۇتكەن بارلىق وتباسىنا بۇيىرسا ەكەن دەپ تىلەپ جۇرەمىن, – دەدى اسەل.
«اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان ءوڭىردىڭ ءبىرى – نۇر-سۇلتان قالاسى. 2021 جىلى ەلوردادا ەكۇ جۇرگىزۋگە 484 كۆوتا ءبولىندى. بۇل تۋرالى №2 قالالىق كوپبەيىندى اۋرۋحانا ديرەكتورىنىڭ امبۋلاتوريالىق قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى ساۋلە يبراەۆا ايتىپ بەردى.
– بيىلعى دەرەك بويىنشا استانادا بەدەۋلىك دياگنوزىمەن 1 458 ەرلى-زايىپتىلار تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 787 ەرلى-زايىپتى ەكۇ پروتسەدۋراسىنا مۇقتاج بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى بالا سۇيە الماي, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدى جۇرگىزۋگە كۆوتا الۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىس توبى وسى جىلعا بولىنگەن كۆوتالار بويىنشا جۇمىستى تولىق جۇرگىزىپ جاتىر دەۋگە بولادى. قرت باعدارلاماسى بويىنشا 2021 جىلدىڭ 9 ايىندا اۋرۋحاناعا جاتقىزۋ پورتالى بويىنشا 437 ەرلى-زايىپتى تىركەلدى. جالپى, بيىلعا قاراستىرىلعان كۆوتا سانى 484 ەكەنىن ەسكەرسەك, 47 پاتسيەنت قانا ءوز كەزەگىن كۇتىپ وتىر. ەكۇ جۇرگىزەتىن كلينيكانى تاڭداۋ پاتسيەنتتىڭ ءوز ەركىندە. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋماعىندا وسى جوعارى تەحنولوگيالىق قىزمەتتەردى ءتورت مەديتسينالىق ورتالىق ۇسىنادى. ولار – «UMC» كورپوراتيۆتىك قورى, «ەكومەد-پليۋس», «استانا ەكولايف», «مەديننوۆاتسيا-استانا» (گەنوم). اتالعان كلينيكالاردىڭ بارلىعى استانالىق پاتسيەنتتەرگە قرت قىزمەتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جاقسى جابدىقتالعان. ەكۇ تيىمدىلىگى ورتا ەسەپپەن وسى كلينيكالار بولىنىسىندە 29-40%-دان قۇرايدى, – دەدى س.يبراەۆا.
جالپى, ەكۇ ءادىسى تەراپيالىق جولمەن ەمدەۋ ناتيجە بەرمەيتىن بەدەۋلىك دياگنوزى قويىلعان پاتسيەنتتەرگە ارنالعان. ەكۇ-عا وتباسىلىق جۇپتار دا, جەكە ادام دا قاتىسا الادى. مىندەتتى تۇردە ۇمىتكەردىڭ ەرىكتى جازباشا كەلىسىمى بولۋى كەرەك. سونداي-اق قازاقستان ازاماتى بولۋى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بەلگىلەگەن مەديتسينالىق پارامەترلەرگە (رەپرودۋكتيۆتى جاس – 18-دەن 42 جاسقا دەيىن, قالىپتى سوماتيكالىق جانە ەندوكريندىك مارتەبە, جوعارى فولليكۋليارلىق رەزەرۆ) سايكەس كەلۋى قاجەت.
ماماندار مىنا جاعدايلاردا عانا ناۋقاستى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدان باس تارتۋى مۇمكىن: جاتىردىڭ تۋا بىتكەن نەمەسە جۇرە بىتكەن اۋىتقۋلارى, سوماتيكالىق جانە پسيحيكالىق بۇزىلۋلار, انالىق بەز ىسىكتەرى, جەدەل قابىنۋ جانە كەز كەلگەن لوكاليزاتسيا ونكولوگياسى.
ەكۇ-عا جولداما الۋ ءۇشىن الدىمەن تىركەلگەن جەرى بويىنشا ەمحاناعا بارۋ قاجەت. ۇيىم ماماندارى پاتسيەنتتى بەدەۋلىگى بار ديسپانسەرلىك پاتسيەنتتەردىڭ ەلەكتروندى تىركەلىمىنە قوسادى جانە بىرقاتار تەكسەرۋلەر تاعايىندايدى. 12 اي ىشىندە باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ۇيىمى, ياعني ەمحانا بەيىندى ماماننىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە پاتسيەنتتىڭ قۇجاتتارىن جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق قىزمەتتەر جونىندەگى جەرگىلىكتى كوميسسياعا جىبەرەدى. وڭ شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا, ايەلدى «ەمدەۋگە جاتقىزۋ بيۋروسى» پورتالىنا تىركەپ, ەم-شاراعا دايىنداي باستايدى. پاتسيەنت ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن كلينيكانى ءوز بەتىنشە تاڭداۋعا قۇقىلى.
ءمامس بويىنشا ەكۇ پروتسەدۋراسىنان جىلىنا ءبىر رەت تەگىن وتۋگە بولادى. ءمامس جۇيەسىندە ەكۇ ەم-شاراسىن جاسار الدىندا ەرلى-زايىپتىلاردى تەكسەرۋ تىزبەگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ءمامس جۇيەسىندە ەكۇ – تسيكلدىڭ بازالىق باعدارلاماسى قاراستىرىلعان.
