باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆ اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ ءولىم جازاسىن جويۋدى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى پروگرەسس رەتىندە قاراپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ءولىم جازاسىن جويۋ ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋعا جانە قۇقىقتارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
«گۋمانيزمدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ءولىم جازاسىن ساتىلى تۇردە جويۋ باعىتىن قولعا الدى. 2005 جىلى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى پاكتىگە راتيفيكاتسيا جاسالدى. وسى پاكتتىڭ 6-بابىنا سايكەس, ءولىم جازاسى تەك ايرىقشا اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن زاڭعا سايكەس تاعايىندالۋى مۇمكىن. قازاقستان 2006 جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ ء«ولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى» ۇندەۋىنە قوسىلدى. 2007 جىلى بۇۇ ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى قارارىن قولدادى. وسىنىڭ اياسىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋ ساتىلاي ازايىپ كەلەدى», دەدى اسەت شىنداليەۆ.
باس پروكۋرور ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءولىم جازاسى 26 اسا اۋىر قىلمىس ءۇشىن تاعايىندالاتىن ەدى. بۇل جازا 1997 جىلعى قىلمىستىق كودەكستىڭ 18 بابىندا عانا قالدى. ال 2014 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 17 بابىندا ساقتالعان. بارلىق سانكتسيالارعا بالاما رەتىندە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
«2003 جىلى ەلباسى مەرزىمسىز موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىم ءولىم جازاسىن تولىق جويعان كەزگە دەيىن قولدانىلادى. ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى اكتىلەردىڭ ءبىرى – ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما. ونى قازاقستان بيىلعى قاڭتاردا راتيفيكاتسيالادى. حاتتاما ءولىم جازاسىن جويۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قابىلداۋدى مىندەتتەيدى. الايدا بۇل جازانى حاتتاما ەسكەرتپەسىنىڭ شەڭبەرىندە قالدىرۋ مۇمكىندىگى بار», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
قازاقستان وسى شارتتى باسشىلىققا الىپ, حاتتامانى ەسكەرتپەمەن راتيفيكاتسيالادى. ەسكەرتپەگە سايكەس, قازاقستان سوعىس ۋاقىتىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋ قۇقىعىن وزىنە قالدىرىپ وتىر. وسىلايشا, زاڭ جوباسىندا قىلمىستىق كودەكستى حاتتاما مەن وعان جاسالعان ەسكەرتپەگە سايكەس كەلتىرىلمەك, سونداي-اق قىلمىستىق كودەكسكە بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى.
ء«بىرىنشى, ءولىم جازاسى قىلمىستىق كودەكستىڭ 13 بابىنان الىنىپ تاستالادى. ەكىنشى, سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان اسكەري سيپاتتاعى اسا اۋىر قىلمىستار رەتىندە ءولىم جازاسىن قولدانۋ شەكتەرى بەكىتىلەدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 4 بابىندا وسى جازا ساقتالادى. اتاپ ايتقاندا, بەيبىتشىلىك پەن ادامزات قاۋىپسىزدىگىنە قارسى اسا اۋىر قىلمىستار. بۇل قىلمىستار سوعىس ارەكەتتەرىمەن بايلانىستى ءارى سوعىس كەزىندە جاسالۋى مۇمكىن. ولار: باسقىنشىلىق سوعىستى جۇرگىزۋ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قولدانۋ, اسكەري تۇتقىندار مەن بەيبىت تۇرعىنداردى ءولتىرۋ ارقىلى سوعىس زاڭدارى مەن ءداستۇرىن بۇزۋ, سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان گەنوتسيد. بۇل باپتار اتالعان قىلمىستاردىڭ اۋىرلىعىن ەسكەرىپ, سوعىس ۋاقىتىندا كوپ ادامدى ولتىرگەنى ءۇشىن جاۋاپقا تارتۋدى كوزدەيدى», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
ادامگەرشىلىككە قارسى وسىنداي ارەكەتتەر بەلگىلەنگەن حالىقارالىق اكتىلەر ءولىم جازاسى قولدانىلۋى مۇمكىن قىلمىستاردى انىقتاۋدا نەگىزگە الىنباق. اتاپ ايتساق, بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا سايكەس, ءولىم جازاسى كوزدەلگەن ارەكەتتەر ءتىزىمى كوپتەگەن ادام ولىمىنە جانە باسقا دا اۋىر زارداپتارعا اكەلەتىن قاساقانا قىلمىستار شەگىنەن شىقپاۋعا ءتيىس.
بۇدان بولەك, ريم ستاتۋتى (حالىقارالىق قىلمىستىق سوت جارعىسى) دا ەسكەرىلەدى. وندا بارلىق حالىقارالىق قوعامدى الاڭداتاتىن ەڭ اسا اۋىر قىلمىستار رەتىندە گەنوتسيد, ادامزاتقا قارسى قىلمىستار, اسكەري قىلمىستار مەن اگرەسسيا قىلمىستارى بەلگىلەنگەن. جارعىدا اسكەري قىلمىستارعا ازاماتتىق تۇرعىندارعا قاساقانا شابۋىل جاساۋ, جاپپاي تىيىم سالىنعان قارۋ-جاراقتاردى قولدانۋ كىرەدى.
«اسكەري تۇتقىنداردى ۇستاۋ تۋرالى» جەنەۆا كونۆەنتسياسى (1949 جىل) باسقا قىلمىستارمەن قاتار, اسكەري تۇتقىنداردى قاساقانا ءولتىرۋدى ەڭ اسا اۋىر قىلمىس دەپ سانايدى. وسىنداي ەرەجە 1949 جىل قابىلدانعان «سوعىس كەزىندە بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيادا دا ايتىلعان.
ءا.شىنداليەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىلاردى ەسكەرە كەلە قازاقستان بۇل قىلمىستاردى اسا اۋىر سيپاتتاعى قىلمىستار دەپ تانىعان. جوعارىدا ايتىلعاننىڭ نەگىزىندە وسى قىلمىستار ءۇشىن ءولىم جازاسى قالدىرىلماق.
«بۇدان بولەك, قازاقستان بيولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋعا (1972 جانە 1993 جىلعى), يادرولىق قارۋعا (2017 جىلعى) تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتاردى بەكىتتى. بۇل شارتتار جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنا تىيىم سالادى. سول سەبەپتى, وسىنداي قۇرالداردى قولدانعانى ءۇشىن ءولىم جازاسىن قالدىرۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋ بويىنشا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى جۇرگىزىلەتىن ساياساتتىڭ تۇپكى ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ.
زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2018 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنگەن. ماقساتى – كاسىپورىنداردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ. اتالعان زاڭ جوباسى جونىندە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ بايانداما جاسادى.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قۇجات ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى زاڭناما نورمالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. جالپى, زاڭنىڭ 9 بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, 2 جاڭا باپپەن تولىقتىرۋ كوزدەلگەن. نەگىزگى باعىتتار – مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق ءتىزىلىم, ەنەرگيا ءاۋديتى, مەملەكەتتىك باقىلاۋ, بيۋدجەت سەكتورى جانە وڭىرلىك ساياسات.
«ەلدەگى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى تيەسىلى ءىرى كاسىپورىنداردا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاۋاپتى تۇلعالاردى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ولار ەنەرگيا مەنەدجەرلەرىنىڭ ءرولىن اتقارماق. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق ءتىزىلىم اياسىندا جەكە سەكتور ءۇشىن اقپارات تىزبەسىن وڭتايلاندىرۋ ۇسىنىلادى. مەملەكەتتىك سەكتور ءۇشىن اۆتوماتتاندىرىلعان جىلۋ پۋنكتىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جانە باسقا دا اقپاراتپەن تولىقتىرۋ ارقىلى كەڭەيتۋ كوزدەلەدى. ونىڭ ماقساتى – ەڭ وزىق تاجىريبەلەرمەن ءارى قاراي سالىستىرۋ جانە ۇسىنىستار دايىنداۋ», دەدى ب.اتامقۇلوۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەنەرگيا اۋديتورلارىنا ۇمىتكەرلەردى اتتەستاتتاۋ فۋنكتسيالارىن قىزمەتكەرلەردىڭ لايىقتىلىعىن راستايتىن ورگاندارعا بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇل شارا سالا ساراپشىلارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ, ەنەرگيا ءاۋديتىنىڭ ساپاسىن جاقسارتادى. بۇدان بولەك, زاڭ جوباسىندا ەنەرگيا اۋديتتەرىن تولىق, ماقساتتى جانە جەدەل ەنەرگيا ءاۋديتى ەتىپ جىكتەۋ كوزدەلگەن.
«ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇگىندە جەرگىلىكتى جەرلەردە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ شارالارىنا باعىتتالعان باعدارلامالار جوق. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءۇش جىلعا ارنالعان جول كارتالارىن قابىلداۋ جانە ىسكە اسىرۋ قۇزىرەتىن بەرۋ ۇسىنىلادى.
ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ ەلەۋلى الەۋەتى بار بيۋدجەت سەكتورىن رەتتەۋدى كۇشەيتۋ جانە بيۋدجەت شىعىندارىن ازايتۋ ماقساتىندا ءتيىستى قۇرالدار ۇسىنىلدى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, سونىمەن بىرگە ەنەرگيا تۇتىناتىن جابدىقتار نارىعىن قايتا قۇرۋعا سەرپىن بەرەتىن ءتيىمدى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ەنگىزىلەدى. ەنەرگيا تۇتىنۋ نورماتيۆتەرىن قابىلداپ, ولاردىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, بەنچماركينگ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىك بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىمدار بەرىلەدى», دەدى مينيستر.
بيزنەسكە بۇزۋشىلىقتاردى ءوز بەتىنشە جويۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماقساتىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسى ءۇشىن جاڭا مەملەكەتتىك باقىلاۋ تەتىگىن, ياعني سۋبەكتىلەرگە بارماي پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جاسالماق. ونىڭ ءتارتىبىن ايقىنداۋ كوزدەلەدى.
ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين زاڭ جوباسىندا سۋ پايدالانۋدى باقىلاۋ جۇيەسىن قاراستىرىلۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, جۇمىس توبىنا ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن ازىرلەۋشىلەرمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى پىسىقتاۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
نۇرلان نىعماتۋليننىڭ پىكىرىنشە, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ زاڭ جوباسىنان ءتيىستى نورمالاردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىسى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ, كوممەرتسيالىق جانە بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ سۋدى قالاي پايدالاناتىنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
سوندىقتان نۇرلان نىعماتۋلين دەپۋتاتتاردىڭ قولدانىستاعى سۋ تۇتىنۋدى باقىلاۋ جۇيەسىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تۇزەتۋلەرىن قولداۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. جالپى, زاڭ جوباسىمەن ەكسپرەسس-ەنەرگواۋديت جانە ماقساتتى ەنەرگواۋديت ەنگىزىلەدى. نىسانعا بارماي الدىن الۋ باقىلاۋ ءتارتىبى بەكىتىلەدى.
سونىمەن قاتار وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جونىندەگى جول كارتالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جونىندەگى نورمامەن تولىقتىرىلادى.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا «2004 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
«حاتتامانىڭ نەگىزگى مىندەتى – «بايتەرەك» جوباسىنىڭ نەگىزگى شارتتارىن تۇزەتۋ جانە وزەكتەندىرۋ. بۇل رەتتە حاتتاما ەڭ الدىمەن قازاقستان تاراپىنىڭ مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەدى. تۇتاستاي العاندا, حاتتاما قازاقستاندىق تاراپ ءۇشىن قاجەت, ويتكەنى بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ قازاقستاننىڭ قارجى مينيسترلىگى الدىنداعى بيۋدجەتتىك كرەديت بويىنشا قارجىلىق مىندەتتەمەلەرى ماسەلەسىن زاڭدى نەگىزدە شەشۋگە جاعداي جاسايدى», دەدى اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جəنە اەروعارىش ونەركəسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين.
حاتتاماعا رەسەي تاراپىنىڭ 2036 جىلعا دەيىن «سويۋز-5» زىمىران-تاسىعىشتارىن ۇشىرۋ كەشەنىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرى ەنگىزىلگەن. بۇل جوبادا رەسەي تاراپى تاسىمالداعىش زىمىراندى قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى, ال قازاقستان تاراپى قولدانىستاعى «زەنيت-م» عارىشتىق زىمىران كەشەنىنىڭ جەرۇستى كەشەنىن جاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋدى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
«زاڭ جوباسى كۇشىنە ەنگەندە مىناداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى, «بايتەرەك» قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن كاسىپورنى» اق بيۋدجەتتىك كرەديتتى ونىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا ايىرباستاۋ ارقىلى كرەديتتىك مىندەتتەمەلەردەن بوساتىلادى. «بايتەرەك» مەملەكەتارالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الادى. ايىرباستاۋ ءراسىمىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىنعا قاتىسۋ ۇلەسى شامامەن 99 پايىزعا دەيىن ارتادى.
ەكىنشى, حاتتاما «بايتەرەك» عارىشتىق ۇشىرۋ كەشەنىنەن 10 جىل ىشىندە رەسەي تاراپىنان كەمىندە 2 ۇشىرىلىم قامتاماسىز ەتەتىن كەپىلدىگىن بەرەدى. بۇل قۇرىلعان كەشەننىڭ بولاشاقتا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردى قايتارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. رەسەي تاراپىمەن وسى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى تۋرالى ىشكى مەملەكەتتىك راسىمدەر ورىندالدى», دەدى ب.مۋسين.
جالپى وتىرىس بارىسىندا پالاتانىڭ بەيىندى كوميتەتتەرى بىرقاتار جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولار – گەودەزيا, كارتوگرافيا جانە كەڭىستىكتىك دەرەكتەر تۋرالى زاڭ جوباسى ىلەسپە تۇزەتۋلەرىمەن, سونداي-اق, ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك اۋماعى ارقىلى قاۋىپتى قالدىقتاردى ترانسشەكارالىق وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوبالارى.
جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا بىرقاتار دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.
