– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن موڭعوليا – كورشىلەس ءارى باۋىرلاس ەلدەر. جاقىندا قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولادى. ەكى ەل اراسىنداعى بۇگىنگى ىنتىماقتاستىقتىڭ سيپاتى قانداي؟ ەكىجاقتى بايلانىس قانداي دەڭگەيگە جەتتى؟ بولاشاقتا قانداي باعىتتا داميدى دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ قازاقستانعا ەلشى بولىپ تاعايىندالعانىما 4 جىل بولدى. قازاقستاننان باسقا, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە گرۋزيا ەلدەرىندە دە قاتار قىزمەت ەتەمىن. جاقىندا وسى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقانىمىزعا 30 جىل تولادى.
موڭعوليا – قازاقستان ەلدەرىنىڭ ساياسي قارىم-قاتىناسى اسا جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەن ءوز باسىم قىزمەت ەتكەن 4 جىلدا موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترى رەسمي ساپارمەن نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلدى, وسىلايشا ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى, ىنتىماقتاستىعى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, ون شاقتى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى.
ەندى, مىنە, وسى قازان ايىندا موڭعوليانىڭ سىرتقى قاتىناستار ءمينيسترى ب.باتتسەتسەگتىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ول قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.تىلەۋبەردىمەن كەزدەسىپ, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن, ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي دامىتۋ, كەلەسى جىلى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقانىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ سەكىلدى كوپتەگەن ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بولادى.
ەكى ەل پارلامەنتتەرى اراسىنداعى بايلانىستار دا قارقىندى دامىدى. قوس ەلدىڭ بايلانىسى, ىنتىماقتاستىعىنىڭ زاڭدىق نەگىزدەمەسىن قالايتىن 60-تان استام قۇجاتقا قول قويىلعان. موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى ۇقساس. سىرتقى ساياسات باعىتىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءبىرىن-ءبىرى ۇدايى قولداپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارداعى جوعارى دەڭگەيدەگى جانە باسقا دا ءوزارا كەزدەسۋلەر, ساپارلاردىڭ كوبەيۋى ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتىپ, حالىقتارىمىزدىڭ باۋىرلاستىق بايلانىسىنىڭ بەكي تۇسۋىنە سەرپىن بەرگەنى انىق.
– قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق قالاي دامىپ جاتىر؟ وزگە قانداي سالالاردا تىعىز بايلانىس ورنادى؟
– موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمى 20 ميلليون دوللار كولەمىندە. بۇل – وتە از. وتكەن جىلى موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ رەسمي ساپارى كەزىندە بۇل ماسەلە اشىق تالقىلاندى. ءبىزدىڭ پرەمەر-مينيسترمەن بىرگە موڭعوليانىڭ ساۋدا, ءوندىرىس پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى, ونداعان كومپانيا, فيرمانىڭ ىسكەرلەرى كەلىپ, ون شاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويعان. وكىنىشتىسى, پاندەميا سالدارىنان ەكى ەلدىڭ شەكاراسى ءالى جابىق.
جالپى, موڭعوليا مەن قازاقستان مينەرالدى قازبا بايلىق سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك بار. اسىرەسە, ءتۇستى مەتاللۋرگيا, سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر, ۋران, مۇناي سالاسىندا قازاقستان جيناقتاعان باي تاجىريبەگە سۇيەنىپ, ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستى دامىتۋ مۇمكىندىگى, تالابى تۋىنداپ وتىر. ۋران كەنىن يگەرۋ, ءونىمىن بايىتۋ تەحنولوگياسى سالاسىندا قازاقستان الەمدىك ارەناعا شىعىپ, دۇنيەجۇزىلىك نارىقتا اۋقىمدى قىزمەت كورسەتىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. وسى سالا بويىنشا ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭا ساتىعا كوتەرىلۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار.
– موڭعوليادا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلكەن شوعىرى قونىستانعان. سول اعايىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, حال-احۋالىنا توقتالا كەتسەڭىز. قازاق جۇرتشىلىعى شوعىرلانعان بايان-ولگي ايماعىندا قازاقستان ديپلوماتيالىق وكىلدىگىن اشۋ تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. وسى جايلى پىكىرىڭىزدى دە بىلگىمىز كەلەدى.
– موڭعولياداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ىشىندەگى سانى جاعىنان ەڭ كوبى – قازاقتار. ولار بايان-ولگي ايماعىندا شوعىرلانىپ ءومىر سۇرەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ دۇنيە جۇزىنە تارالىپ كەتكەن قانداستارىن ەلگە ورالۋعا شاقىرىپ, كوشىرىپ الۋ ءىسىن قارقىندى جۇرگىزدى. موڭعوليادان 90 مىڭداي قازاق اعايىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن. موڭعوليادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار – موڭعوليا قوعامىنىڭ اجىراماس ءبىر توبى. قازاقستان تارابى بايان-ولگي ايماعىندا ديپلوماتيالىق وكىلدىك اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىرىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە جايلى كەلىسسوز جۇرگىزىلۋ ۇستىندە.
– موڭعوليا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستامالارىن, ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى قىزمەتىن, ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ سەكىلدى ۇسىنىسىن قولداعانى بەلگىلى. سونداي-اق بۇۇ, اوسشك جانە ماگاتە سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدا قانداي قادامدار جاسالۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– موڭعوليا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان تىس ايماق قۇرۋ جونىندەگى باستامالارىن ءاۋ باستان قولداپ كەلەدى. ايتالىق, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاماشىلىق ەتكەن اوسشك جيىنىنا موڭعوليا دەلەگاتسياسى العاشقى شاقىرىلىمنان باستاپ تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى, سونىمەن بىرگە 2021 جىلى ماۋسىمدا اوسشك-كە مۇشە ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا موڭعوليا وكىلدەرى قول قويعاننان كەيىن بەلسەندىلىك ارتا ءتۇستى.
موڭعوليا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان تىس ايماق قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قولداپ, سونىمەن بىرگە ءوز تاراپىنان موڭعوليانىڭ يادرولىق قارۋسىز ايماق مارتەبەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە نىعايتا ءتۇسۋ باعىتىندا قىزمەت ەتكەندە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماققا ەنگەن ەلدەرمەن ءوزارا قاجەتتى اقپارات, مالىمەت, تاجىريبە الماسىپ وتىر. يادرولىق قارۋى بار ەكى دەرجاۆامەن شەكارالاس موڭعوليا 20 جىلدان بۇرىن اۋماعىن «يادرولىق قارۋدان تىس ايماق» دەپ جاريالاپ, بۇل مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قارقىندى قادامدار جاساپ كەلەدى. 2012 جىلى قىركۇيەكتە يادرولىق قارۋى بار 5 دەرجاۆا موڭعوليانىڭ يادرولىق قارۋسىز ايماق مارتەبەسىن مويىنداپ, وعان قاۋىپ كەلتىرەتىن قادامعا بارمايتىنىن مالىمدەگەن.
ءبىزدىڭ ەل ماگاتە ۇيىمى اۋماعىندا قازاقستانمەن بىرلەسىپ قىزمەت اتقارۋمەن بىرگە ءارى قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىگىمەن بايلانىستاردى نىعايتۋ, يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, يادرولىق جانە راديواكتيۆتى زاتتاردى ساقتاۋ, قورعاۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ماماندار دايارلاۋ باعىتىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى. بۇل باعىتتا يادرولىق ەنەرگيا سالاسىندا ىنتىماقتاسا قىزمەت جاساۋ تۋرالى موڭعوليا يادرولىق ەنەرگيا كوميسسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اراسىندا ورتاق مەموراندۋم ورناتۋعا دايىندىق جاسالۋدا.
– موڭعوليا – COVID-19 ىندەتىنە قارسى ۆاكتسينالاۋ كەزىندە ۇزدىك ناتيجە كورسەتكەن ەلدەردىڭ ءبىرى. ءتىپتى كەيبىر باتىس ەلدەرىنەن وق بويى وزىق تۇر. شەتەلدىك ماماندار مۇنى موڭعوليانىڭ ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياساتىمەن بايلانىستىرادى. ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە حالىقتى ۆاكتسينالاۋ ءىسىن ىنتالاندىرۋعا قانداي شارالار قولدانىلدى؟
– موڭعوليا COVID-19 شىققاننان كەيىن شەكاراسىن جاۋىپ, ازاماتتارىمىز 8 اي بويى بىردە-ءبىر رەت ۆيرۋس جۇقتىرماعان بولاتىن. ددۇ نۇسقاۋىنا سايكەس حالىقتى ۆاكتسينالاۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. جالپى, حالقىمىزدىڭ 65,6 پايىزى, ياعني 2 132 912 ادام تولىق ۆاكتسينا سالدىردى. يممۋنيتەتتى كوتەرۋ ءۇشىن ءۇشىنشى دوزانى 332 801 ادام الدى. ءبىزدىڭ حالىق بۇل شاراعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ وتىر. العاشقى كەزەڭدە Astra Zeneca, Sinofarm, Sputnik V ۆاكتسينالارىن قابىلداعان بولسا, Pfizer-ءدى جاسى ۇلعايعان ادامدار مەن ءجاسوسپىرىم بالالارعا سالۋ باستالدى. بۇگىنگى جاعدايدا اۋرۋحانادا 20482 سىرقات, ۇيدە باقىلاۋدا 58394 ناۋقاس ەمدەلۋ ۇستىندە, 1331 ادام قايتىس بولدى.
– قازاق پەن موڭعول حالىقتارىندا ورتاق قازىنا كوپ. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدى تامىرى تەرەڭ تاريح, ۇقساس تۇرمىس-تىرشىلىك, ورتاق مادەنيەت بايلانىستىرادى. ەكى ەلدىڭ قازىرگى تاريحي, مادەني بايلانىسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ رۋحاني بايلانىستى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءۇشىن قانداي شارالاردى قولعا العانىمىز ءجون؟ بىلتىر كۇللى تۇركى الەمى تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىق مەرەيتويىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق يۋنەسكو 2020 جىلدى «بىلگە تونىكوك جىلى» دەپ جاريالادى. موڭعوليا كولەمىندە بۇل مەرەكە قالاي اتالىپ ءوتتى؟ جالپى, موڭعوليانىڭ تۇركى الەمىمەن ىنتىماقتاستىعى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– موڭعوليا مەن قازاقستان – حالىقتارىن ەجەلگى تاريحتىڭ سۇرلەۋى تۇتاستىرىپ تۇرعان, كورشىلەس ءومىر ءسۇرىپ, كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ عاجايىپ قازىنالارىن بىرلەسىپ دۇنيەگە اكەلگەن باۋىرلاس ءارى دوس ەلدەر. الەم تاريحىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, داڭقتى ءىز قالدىرعان ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ تاريح, مادەنيەت, تۇرمىس-شارۋاشىلىعىنىڭ جەلىسى ورتاق, سالت-ءداستۇر, رۋح ميراسى, ءتىلىنىڭ شىعۋ تەگى, مەملەكەتتىك ءداستۇر ساباقتاستىعى ارنالاس بولعانىن بۇگىنگى عىلىم قول جەتكىزگەن دەرەكتەر ايقىن دالەلدەپ وتىر.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ وركەنيەتى مەن باي تاريحىن ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ قيىلىسىندا كەشەندى زەردەلەپ, قورىتىندى جاساعانى بارشامىزعا بولاشاعىمىزدى باجايلايتىن ايقىن باعدار بەرىپ, وتكەن تاريحىمىزدى تارازىلاپ, تاعىلىم تۇيەتىن سەرگەك كوزقاراس تۋعىزىپ وتىر.
قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە الەمدەگى ەلدەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ, اسىرەسە, كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكا, ساۋدا, نارىقتىق بايلانىستارىن نىعايتىپ, ءوزارا ارىپتەستىك مۇمكىندىكتەرىنە قولداۋ ءبىلدىرۋى ارتىپ كەلەدى. وسىناۋ ەركىن دە جاراسىمدى ىنتىماقتاستىققا الدىمەن ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ تاريحى, مادەني باي مۇراسى التىن ارقاۋ بولادى دەپ كامىل سەنەمىن.
2020 جىلى موڭعوليا اۋماعىندا ورنالاسقان ەجەلگى تۇركى قاعاندىعىنىڭ قولباسشىسى, دانا تونىكوك جازۋىنىڭ 1300 جىلدىعىن يۋنەسكو تاراپىنان اتاپ وتۋگە شەشىم قابىلدانعانىن ءبىزدىڭ تاراپ قولداپ, بۇل ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ زيالىلارى, كورنەكتى عالىمدارى بەلسەندى قاتىسىپ, ماڭىزدى باياندامالار جاسادى.
موڭعوليانىڭ عىلىم اكادەمياسى, ۇلتتىق مۋزەيى, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, ارحەولوگيا ينستيتۋتى, ارحيۆ اگەنتتىگى سەكىلدى عىلىمي ۇجىمدارمەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇزاق جىلدار بويى تۇراقتى ىنتىماقتا جۇمىس جۇرگىزىپ, ورتاق جوبالاردى تابىستى اتقارىپ, موڭعوليا جەرىندەگى كونە تۇركى مۇرالارىن زەرتتەۋدە تەگەۋرىندى قادام جاساپ كەلەدى. اكادەميا جانىنان ورتاق ميراستارىمىزدى زەرتتەۋگە ارنالعان «التايتانۋ, تۇرىكتانۋ, موڭعولتانۋ» قاۋىمداستىعىنىڭ تۇراقتى حاتشىلىعى قۇرىلىپ, سونداي-اق «موڭعولتانۋ» ورتالىعى اشىلىپ, عىلىم سالاسىندا قوماقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى, زيالى قاۋىمنىڭ زور العىسىنا يە بولعان يگى ىستەر تىندىرىلدى. بۇل رۋحاني بايلانىستاردىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىن ارنايى ايتا كەتكىم كەلەدى. اسىرەسە, كوشپەندىلەردىڭ قازىناسىن زەرتتەۋ باعىتىندا ەكى ەلدىڭ تاريحشى, ارحەولوگ ماماندارىنىڭ بايلانىسى سوڭعى جىلدارى قارقىن الدى. موڭعوليا مەملەكەتى وسىنداي عىلىمي تابىستاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ, بەكەم ىنتىماقتاستىققا دەم بەرگەن زور ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك دارحان قىدىرالى موڭعوليا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن مەملەكەتتىك جوعارى ناگرادا – «التىن جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, ءسىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ديپلوماتيالىق ميسسياڭىز اياقتالدى. ەلىمىزدەن قانداي سەزىممەن اتتانىپ باراسىز؟ قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزدە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن ارالاپ ۇلگەردىڭىز بە؟ ەرەكشە ەسىڭىزدە قالعان قاي وڭىرلەر؟
– قازاقستاندا ديپلوماتيالىق جۇمىستا جۇرگەنىمدە ءبىراز جەرلەردى ارالاپ, وبلىستارمەن تانىستىم. شىنىندا دا تاڭعاجايىپ قوناقجاي حالقى بار كەرەمەت ەل. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تاريحي تامىرلاستىعى تەرەڭ بولعاندىقتان, مەن ءۇشىن قاراعاندى وبلىسى جەزقازعان وڭىرىندەگى جوشى حان كەسەنەسىنە تاعزىم ەتۋىم ەرەكشە قاستەرلى وقيعا بولدى. سول ساپاردا قاسيەتتى ۇلىتاۋ توپىراعىنا قادام باسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆپەن, قازاقستاننىڭ مادەنيەت مينيسترىمەن بىرگە سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسىپ, ارنايى ءسوز سويلەۋ مارتەبەسى بۇيىردى. سونىمەن بىرگە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا قاتىسىپ, ونداعى ەسكى ابىلاي حيد عيباداتحاناسى اۋماعىن كوزبەن كورۋىم تاماشا اسەر قالدىردى.
– قازاقستان حالقىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي تىلەگىڭىز قانداي؟
– بيىل قازاقستان حالقى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق تورقالى تويىن كەڭ اۋقىمدا ماعىنالى اتاپ ءوتىپ جاتىر. جاڭا جىل شىعىسىمەن ءبىزدىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعانىنا 30 جىل تولادى. قازاقستان وسىناۋ 30 جىل ىشىندە الەمدىك دەڭگەيدە قارىشتاپ دامىعان الەۋەتتى ەل بولدى, ەندى 2050 جىلى دۇنيەنىڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنەتىن ۇلت جوسپارى ورىندالىپ, حالقى شات-شادىمان باقىتتى ءومىر ءسۇرسىن دەگەن اق تىلەگىمدى بارشاڭىزعا بىلدىرگىم كەلەدى.
– ءسىزدىڭ دە الداعى قىزمەتىڭىز جەمىستى بولسىن! اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
