عىلىم • 11 قازان, 2021

تاعىلىمى تەرەڭ, ورەسى بيىك

730 رەت
كورسەتىلدى
19 مين
وقۋ ءۇشىن

بەلگىلى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز ارستان عازاليەۆ – بۇكىل ءومىرىن عىلىم مەن بىلىمگە ارناعان جان. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى, قاراعاندى قالاسىنداعى اعارتۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ جانە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, بەلگىلى پەداگوگ ماۋلەن عازاليەۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ارستان ماۋلەن­ ۇلى مەكتەپ جاسىنان بىلىمگە قۇشتارلىعىن, ەڭبەكقورلىعى مەن تابان­دىلىعىن كورسەتتى. 

تاعىلىمى تەرەڭ, ورەسى بيىك

1967-1968 جىلدارى دنەپروپەتروۆسك پەن ۆيلنيۋس قالالارىندا وتكەن حيميادان وقۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق وليمپيادالارىنا قاتىستى. قاراعاندىنىڭ №1 ورتا مەكتەبىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ستۋدەنتتىك جىلدارى عىلىمعا ۇمتىلىپ, ۇيىرمەلەرگە بەلسەندى قاتىسادى, باياندامالار جاسايدى, لەنين اتىنداعى ستيپەنديا يەگەرى اتانادى. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ورگانيكالىق حيميا كافەدراسى جانىنداعى كۇندىزگى اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى.

قازكسر عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.ش.شاريفكانوۆتىڭ جە­تەكشىلىگىمەن ورگانيكالىق سينتەز سالاسىنداعى كەيىنگى زەرت­تەۋلەرىن باستاۋعا مۇمكىندىك الا­دى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن قازكسر عا ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينس­تيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى ەتىپ تاعايىندالادى. ءدال وسى عىلىمي مەكەمەنىڭ قا­بىر­عاسىندا تالانتتى عالىم, بەل­سەندى ۇيىمداستىرۋشى رە­تىن­دەگى قابىلەتى كەڭىنەن كو­رىندى. 1987 جىلى اكادەميك م.ج.جۇ­رىنوۆتىڭ جەتەك­شىلى­گىمەن ور­گاني­كالىق قوسىلىستاردىڭ ەلەك­­­تروحيمياسى زەرتحاناسىن ۇيىم­داستىردى. ول نازىك ور­گاني­­كالىق سينتەز, تابيعي قو­سى­لىستار حيمياسى, فارماكولوگيا جانە كۆانتتىق حيميا توعى­سىن­داعى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتار سينتەزى سالاسىنداعى جاڭا عىلىمي باعىتتى دامىتتى. وسى ۇدەرىستەردىڭ زاڭدىلىقتارى مەن مەحانيزمدەرىن جەتكىلىكتى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە 1991 جىلى «جا­ڭا بيوبەلسەندى الكالويدتار تۋىندىلارىنىڭ سينتەزى» تاقى­رىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1992 جىلى وداقتىق جوعارى اتتەس­تاتتاۋ كو­ميسسياسى پروفەسسور عىلىمي اتاعىن بەردى. وسى جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇزدىك عىلىمي جۇمىس كونكۋرسىندا ات-قورىنىڭ مەدالى مەن سىيلىقتارىنا يە بولدى. 1994 جىلى ۇعا كوررەس­پوندەنت-مۇ­شەسى, ال 2003 جىلى ۇعا اكادەميگى بولىپ سايلاندى.

1996-1998 جىلدارى ە.ا.بوكە­توۆ اتىنداعى قاراعاندى مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىن­شى پرو­­رەكتورى لاۋازىمىن­دا جە­­­­مىستى جۇمىس ىستەگەن ول قارمۋ تا­ري­حىندا حيميا عىلىم­دارى سا­لاسىندا ديسسەرتاتسيا­لار قور­عاۋ بويىنشا ءبىرىنشى ديس­سەر­تاتسيالىق كەڭەس قۇردى. 1998 جىلى ۇعا ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينس­تي­تۋتىنا ديرەكتوردىڭ عىلىمي جۇ­مىس جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ ورالادى جانە جاڭادان قۇ­­رىلعان رەسەي-قازاقستان زاما­ناۋي گۋمانيتارلىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى بو­لىپ تاعايىندالادى. 1999 جى­لى ۇعا ور­تالىق قازاقستان بولىم­شەسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە سو­نىمەن قاتار وسكي ديرەك­تو­رى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلدى.

نازىك ورگانيكالىق سينتەز, الكالويدتار حيمياسى, فارما­كولوگيا جانە كۆانتتىق حيميا توعىسىنداعى بيولوگيالىق بەل­سەندى زاتتار سينتەزى سالاسىندا جاڭا عىلىمي باعىت قۇرعانى ءۇشىن ا.عازاليەۆ 2003 جىلى ەلى­مىزدىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.

2006 جىلى ارستان ماۋلەن­ ۇلى س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. جاڭا لاۋا­زىم­دا ونىڭ بارلىق ۇيىم­داستى­رۋشىلىق تالانتى كورىندى. ونىڭ باسشىلىعىمەن شقمۋ قا­زاق­ستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ رەيتينگىندە 17-ورىن­نان 4-ورىنعا كوتەرىلدى. ونىڭ باستاماسىمەن قازاق ءتىل ءبى­لىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سارسەن امان­جولوۆقا ەسكەرتكىش قويىل­دى. 2007 جىلى ۋنيۆەرسي­تەت عي­ماراتىنىڭ الدىندا مەم­لەكەت­تىك حاتشى ورالباي ابدى­كارىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە اشىلعان ەسكەرتكىش كە­شەنى وسكەمەن قالاسىنىڭ كو­­رىكتى جەرلەرىنىڭ بىرىنە اينال­دى. وسكەمەن قالاسىنداعى تەكس­تيلششيكتەر داڭعىلى ۇلى عا­لىم قانىش ساتباەۆ اتىنداعى داڭعىل بولىپ قايتا اتالدى. ۋريتس­­كي كوشەسى ۇلى وتان سو­عى­­سىنىڭ باتىرى, پارتيزان قا­سىم قايسەنوۆ كوشەسى بولىپ وز­گەرتىلدى. ارستان ماۋلەن ۇلى پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى س.فەرحومەن بىرگە قالا كوشە­لەرىنىڭ بىرىنە شقمۋ پانكراتەۆ باعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى گۋستاۆ ۆيستەنيۋستىڭ ەسىمىن بەرۋگە اتسالىستى. 1997 جىلى باستالعان قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىم­دارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جو­نىندەگى قوعامدىق جۇمىسى وسى كۇنگە دەيىن تولاستاعان ەمەس. ۇس­تازى ءارى تالىمگەرى اكادەميك ا.شا­­ريفقانوۆتىڭ ەسىمى الماتى قالاسىندا ۇلىقتالسا, بۇقار جى­راۋ اۋدانىندا جىرجىس قا­جىنىڭ ەسىمىن ەل ەسىنە سالعان ەلەۋلى ءىس-شارالار اتقاردى. سول سياق­تى قازكسر ەڭبەك سىڭىرگەن مۇ­عالىمى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى م.عازاليەۆ, پارتيالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس ارداگەرى ن.تولەپوۆ, قارمتۋ العاشقى رەك­تورى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكا­دەميك ا.ساعىنوۆ ىسپەتتى باسقا دا بەلگىلى ءبىلىم, عىلىم جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ مۇ­را­­لارىن ناسيحاتتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ولاردىڭ اتىندا ەسكەرت­­كىش-تاقتالار, اۋديتوريا­لار, گا­لەرەيا­­لار اشىلىپ, كو­شە­لەر­گە ەسىم­دەرى بەرىلدى, كىتاپ­تارى جارىق كوردى.

2008-2016 جىلدارى ا.عا­زا­ليەۆ قاراعاندى مەملەكەتتىك تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن تابىس­تى باسقاردى. جوعارى وقۋ ورنى وقۋ, وقۋ-ادىستەمەلىك, عىلىمي جانە تاربيە جۇمىسىن قوسا ال­عان­دا بارلىق پوزيتسيا بويىنشا قارقىندى دامىدى. بىرەگەي مودەلدەر قۇرىلىپ, قارمتۋ تاجى­ريبەسىنە ەنگىزىلدى: تۇڭعىش پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇلگىسىندە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ مودەلى «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ازىر­لەنگەن جانە ۋنيۆەرسيتەت ستۋ­دەنتتەرىن وقىتۋدىڭ بارلىق كەزە­ڭىندە مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنىڭ قازىرگى زامانعى پەداگوگيكاسى مەن پراكتيكاسى ازىرلەگەن ينتەراكتيۆتى نىساندارى مەن ادىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ, پاتريوتتىق تاربيەنى كەشەندى جۇزەگە اسىراتىن ءتيىمدى جۇيە سانالادى. مودەلدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە شىعا­رىل­عان جوو-نىڭ 230 وزەكتى ازىر­لەمەلەرىنىڭ كەشەنىمەن ۇسى­نىلعان. 2010 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بۇل مودەلدى قازاقستاننىڭ 50 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى مەن بىرقاتار كول­لەدجدەرىنە مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە 30 بەينەفيلم­نەن, 19 كىتاپتان جانە 17 كوم­پاكت-ديسكىدەن اقپاراتتىق-ادىس­تەمەلىك ماتەريالدار جيىن­تى­عى تۇرىندە بەردى. سونداي-اق ستۋ­دەنت­­تىك ءوزىن ءوزى باسقارۋ, اتا-انا­­لارمەن جۇمىس, جوعارى وقۋ ورنىن باسقارۋ, ەلەكتروندى ۋني­­ۆەرسيتەت, تەحنيكالىق جانە كا­­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ, قوسارلى ءبىلىم بەرۋ, كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەت مودەلدەرى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىن جان-جاقتى قۇرۋعا مۇم­كىندىك بەردى.

2011 جىلدىڭ قازان ايىندا قارمتۋ-دىڭ حالىقارالىق قام­قورشىلىق كەڭەسى ۇيىم­داس­تىرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا جەتەك­شى ۋنيۆەرسيتەتتەر وكىلدە­رىنەن, رەسەي, ەۋرووداق, اقش, كانادا جانە قىتايدىڭ تانىمال ساياسي جانە قوعام قاي­رات­كەرلەرىنەن, سونداي-اق ترانس­ۇلت­تىق كورپوراتسيالار مەن كور­­پوراتيۆتىك ۋني­ۆەرسيتەت كاسىپ­ورىندارىنىڭ ءبىرىنشى باس­شىلارىنان 20-دان اس­تام شەتەلدىك مۇشە كىردى. حالىق­ارالىق قامقورشىلىق كەڭەسى مۇ­شەلەرىنىڭ كومەگىمەن ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسى, عىلىمي-ون­دىرىستىك بايلانىستارى مەن ءيميد­جى نىعايتىلدى. ا.عا­زا­ليەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قارمتۋ-دا قۇرامىنا 7 عزي, 35 عزز, 3 عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىق, ستۋدەنتتىك يننوۆاتسيا­لار ورتالىعى, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا بىرەگەي ينجە­نەر­لىك بەيىندەگى زەرتحانا جانە «پوليتەح» تەحنوپاركى كىرە­تىن ينتەگراتسيالانعان ۋنيۆەر­سيتەتتىك يننوۆاتسيالىق عى­لى­مي-تەحنيكالىق كەشەن ۇيىم­داستىرىلدى, ونىڭ قۇرامىندا 6 عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى جانە 4 يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. كەشەندى ىقشام ورنالاستىرۋ ءۇشىن قارمتۋ-دا جالپى اۋدانى 4 مىڭ شارشى مەتر «حاي تەك» جوعارى تەح­نو­لو­گيالار ايماعى قۇرىلدى. ۋني­ۆەرسيتەتتە «مينەرالدىق شيكىزات رەسۋرستارىن كەشەندى يگەرۋ» ينجەنەرلىك بەيىندەگى سىناق زەرتحاناسى اشىلىپ, تابىستى دامىپ كەلەدى. قارمتۋ جانىنداعى ينجەنەرلىك بەيىندەگى سىناق زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتى عزج ناتيجەلىلىگى جانە ونى ون­دىرىسكە ەنگىزۋ بويىنشا رەسپۋبليكادا ۇزدىك دەپ تانىلدى. 2013 جىلعى 20 ماۋسىمدا ينجەنەرلىك بەيىندەگى سىناق زەرتحاناسىنىڭ جوباسى عىلىم جانە كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەستىڭ رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىندا جەڭىمپاز اتاندى جانە حالىقارالىق بانكتىڭ 2 ملن دوللار مولشەرىندەگى گرانتىن الدى. ناتيجەسىندە قارمتۋ نەگىزىندە حا­لىقارالىق ماتەريالتانۋ ور­­تالىعى قۇرىلدى. قارمتۋ عىلىمي-تەحنيكالىق كەشەنىنىڭ قۇرامىندا ونەركاسىپتەگى يننوۆاتسيالار مەن ينجينيرينگكە باعىتتالعان عزي تابىستى جۇ­مىس ىستەيدى. ونەركاسىپتىك ەكو­لوگيا عزي ونەركاسىپتىك گاز­داردى كادەگە جاراتۋدىڭ بىرە­گەي تەحنولوگيالارىن جاساۋ جانە باعالى حيميالىق شيكى­زاتتى الۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر ءۇشىن كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەت مۇشەسى – Absalut Eسوlogy جشس-مەن بىرلەسىپ قۇ­رىلدى. قارمتۋ نەگىزىندە دانەكەرلەۋ ينس­تيتۋتى اشىلدى, ول حا­لىق­ارالىق اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتتى جانە 2012 جىلدىڭ قازان ايى­نان باستاپ كاسىپورىنداردىڭ (ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ, قا­­را­­شىعاناق پەترولەۋم, ەر­ساي, بو­گاتىر كومىر جانە ت.ب.) تاپ­­سىرىستارى بويىنشا دا­نە­­كەر­لەۋ جۇمىسشىلارىنىڭ, تەح­نيك­تەرى مەن ينجەنەرلەرىنىڭ ءبى­رىنشى لەگىن دايىنداۋدى باستادى. جوبا ەل­باسى ن.نازارباەۆ­تىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس فران­­­­تسۋزدىق TOTAL مۇناي-گاز كوم­پانياسىنىڭ باس­تاما­سى­مەن جۇزەگە اسىرىلدى. 2016 جىلى اشىلعان «مەتان ەنەر­گە­تي­كاسىنىڭ زەرتحاناسى» كومىر قاباتتارىنداعى مەتاندى بار­لاۋ جانە ءوندىرۋ بويىنشا عى­لىمي نەگىزدەردى ازىرلەۋ جانە ۇسىنىستار بەرۋ ءۇشىن نەگىز بولدى. سونىمەن بىرگە قارمتۋ-دا جاڭا قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر قۇرىلدى: زاماناۋي كومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالعان ەلەكتروندى وقۋ زالدارى, ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنىڭ مۇراجايى تو­لىعىمەن جاڭارتىلدى, «ش.قۇ­دايبەرديەۆ اتىنداعى تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى» ورتالىعى جانە اكادەميك ا.س.ساعىنوۆ اتىنداعى ء«بىلىم مەن عىلىمداعى يننوۆاتسيالار» كورمەسى اشىلدى. بو­لون دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى قا­عيداتتارىن ستۋدەنتتەردىڭ پان­دەردى ەركىن تاڭداۋى, ىشكى جانە سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىر­­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ بو­لىگىن­دە تولىققاندى ەنگىزۋدى جۇ­زەگە اسىراتىن بولون پروتسەسى دەپار­تامەنتى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار 16 يننوۆاتسيالىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ەكونوميكانىڭ ناق­­تى سەكتورىندا تالاپ ەتىلە­تىن وزەكتى باعىتتار بويىنشا عى­­­لىمي زەرتتەۋلەر, ينجيني­رينگ جانە مامانداردىڭ بىلىكتى­لىگىن ارتتىرۋ سالاسىندا يننو­ۆا­تسيالىق ورتالىقتار قۇرۋ ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە عى­لىمي قىزمەتىن دامىتۋدىڭ جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپا­رىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى.

2009 جىلدان باستاپ ارستان ماۋلەن ۇلىنىڭ باستاما­سىمەن قارمتۋ-دا جىل سايىنعى حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ابىلقاس ساعى­نوۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ, «ساعىنوۆ وقۋلارى» دەپ اتالادى.

قارمتۋ-دىڭ حالىقارالىق قىزمەتى اقش, كانادا, ۇلىبري­تانيا, گەرمانيا, اۋستراليا, قىتاي, ءباا, پاكىستان, ۋكراينا, رەسەي جانە باسقا ەلدەردىڭ جە­تەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى 160-تان استام مەموراندۋمدار اياسىندا بەلسەندى جۇرگىزىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە اقش, كانادا, گەرمانيا, جاپونيا, فرانتسيا, شۆەيتساريا جانە ت.ب. الەمنىڭ 250-دەن استام جەتەكشى عالىمدارى, ونىڭ ىشىندە الەمدىك رەيتينگتىڭ توپ-10, توپ-30 جانە توپ-500 (گارۆارد, گونكونگ جانە كليۆلەند ۋنيۆەرسيتەتتەرى) قۇ­را­مىنا كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر وكىلدەرى زاماناۋي عىلىمي زەرت­­تەۋ­­لەر بويىنشا دارىستەر, سەمي­­نار­لار مەن پرەزەنتاتسيالار وتكىزدى.

جوو TEMPUS, Erasmus Mundus, سينەرگيا, شىۇ ۋني­ۆەرسيتەتى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنا قاتىسادى. بۇل رەتتە قارمتۋ Festo گەر­مان-اۋس­تريا­لىق كونتسەرنىنىڭ قام­قور­لىعىمەن ىسكە اسىرىلا­تىن بىرە­گەي حا­لىقارالىق سينەرگيا جوبا­سىنىڭ (قازاقستان, اۋستريا, رەسەي) جانە «ەنەرگەتيكا» مەن «ەكو­لوگيا» وزەكتى باعىتتارى بو­يىنشا شىۇ نەگىزگى جوو-نىڭ قازاق­ستانداعى جالعىز قاتى­سۋشى­سى سانالادى.

كونفۋتسي ينستيتۋتىندا 2011 جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەر مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇ­را­­­مى ءۇشىن قىتاي ءتىلى مەن مادە­­نيەتىن زەرتتەۋ بويىنشا سا­باق­تار وتكىزىلەدى. سونداي-اق ۋني­­ۆەر­سيتەتتە ليتسەنزيالانعان باعدار­لامالىق جاساقتامانى, 69 كوم­پيۋتەرلىك سىنىپتى, سوڭ­عى بۋىن­داعى 3500-دەن استام كوم­پيۋتەردى, 52 ينتەراكتيۆتى تاق­تانى, 88 بەينەپروەكتوردى قام­تيتىن زاماناۋي اقپا­رات­تىق-ءبىلىم بەرۋ ورتاسى قۇرىل­دى. جوعارى وقۋ ورىندارى ارا­سىنداعى رەسپۋبليكالىق ەلەك­تروندىق كىتاپحانانىڭ رەسۋرس­تارىنا قارمتۋ پروفەسسور-وقى­­­تۋ­شىلار قۇرامى ازىرلەگەن 8 300-دەن استام ەلەكتروندى وقۋ با­سى­لىمدارى ەنگىزىلگەن. وسى كور­سەتكىش بويىنشا قارمتۋ قازاق­­ستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءبىرىنشى ورىن الادى. «EPAM Systems» امەريكا-بەلورۋس فيرماسىمەن بىرگە باع­دار­­لاماشىلاردى ماقساتتى دايار­لاۋ جانە IT-تەحنولوگيالار سالا­­سىندا باعدارلامالىق ونىم­دەردى ازىرلەۋ بويىنشا مامان­دان­دىرىلعان R&D-زەرتحاناسى اشىل­دى.

ارستان ماۋلەن ۇلى ستۋدەنت­تەردىڭ پاتريوتتىق جانە مادەني تاربيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. اي­تالىق, ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا, «قازاق مەملەكەتتىلىگىن قا­لىپ­تاستىرۋداعى قازىبەك ءبي­دىڭ ءرولى», «تولە بي – قازاق حال­قىنىڭ دانا ءبيى», « ۇلى دالا ءدىلمارى – ايتەكە بي», «بۇقار جىراۋ – دالانىڭ داناگويى, بىر­لىكتىڭ باتا­گويى», « ۇلى وتان سوعى­سى XXI عاسىر جاستارىنىڭ كوزى­مەن» تاقىرىپتارىندا جىل سايىنعى كونفەرەنتسيا جانە ت.ب. ءوتتى. 2016 جىلى بەلگىلى اقىن جانە قوعام قايراتكەرى, «نە­ۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيا­درو­لىق قوزعا­لىسىنىڭ پرە­زيدەن­تى ولجاس سۇلەي­مەنوۆتىڭ قاتىسۋى­مەن «بەيبىت­شىلىك ەستافەتاسى – جاس­تار­عا» رەسپۋبليكالىق ان­تيادرو­لىق ونلاين-فورۋمى ءوتتى. فورۋمعا قازاقستاننىڭ 17 جوعارى وقۋ ورنى قاتىستى. 2012 جىلدان باستاپ رەكتور بالىن وتكىزۋ جاقسى داستۇرگە اينالدى.

ا.عازاليەۆتىڭ باسشىلىعى­مەن ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسى تۇ­بەگەيلى وزگەردى, بارلىق ينفرا­قۇ­رىلىمدى كۇردەلى جاڭ­عىرتۋ جۇر­گىزىلدى. 2014 جىلى «ستۋ­دەنت­تىك تۇرعىن ءۇي» پرە­زي­دەنت­تىك باعدارلاماسى ايا­سىن­دا سالىنعان, 822 ورىنعا ار­نال­عان «ارمانداستار ورداسى» جاڭا ستۋدەنتتىك جاتاقحانا اشىل­­دى. 2015 جىلى №6 كورپۋس «ماڭ­گىلىك ەل جاستارى – ين­دۋس­­ترياعا!» الەۋمەتتىك جوباسى («سەرپىن-2050») بويىنشا وقي­­تىن ستۋدەنتتەرگە ارنال­عان «سەر­پىندەستەر ورداسى» ستۋدەنت­تىك جاتاقحاناسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 2010 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قارمتۋ باس عيماراتىنىڭ الدىندا جارىق-مۋزىكالىق سۋ­بۇرقاق اشىلدى. سۋبۇرقاق قۇرى­­­لىسى قاراعاندى وبلىسى اكى­مى­نىڭ قالانى اباتتاندىرۋ باع­دار­لاماسى اياسىندا قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلدى.

ا.عازاليەۆ ءبىلىم بەرۋ, عىلى­مي جانە تاربيە باعىتىنداعى 200-دەن استام كورنەكى ستەندتەردى ازىر­لەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇ­مىس اتقاردى.

2012 جىلعى 1 جەلتوقساندا مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزىندە ينجەنەرلىك ءبىلىم نەگىزدەرىن العان قاراعاندى مەم­لەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىندە ساپارمەن بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جوو-نىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالا­سىنداعى جەتىستىكتەرىمەن تانىستى, سونداي-اق وقىتۋشىلار ۇجىمىمەن جانە ستۋدەنتتىك بەل­سەندىلەرمەن, ءوزىنىڭ كۋرستاس­تارى­مەن جانە سەرىكتەستەرىمەن كەز­دەس­تى. قۇرمەتتى قوناقتار كى­تا­بىنا ول: «مەن وسى وقۋ ورنىندا – بۇكىل قازاقستانعا ارنال­عان ينجەنەرلىك كادرلار ۇس­تاحا­نا­سىندا وقىعانىمدى ماق­تان تۇتا­مىن», دەپ جازدى.

الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستى­گىندە لايىقتى ورنى بار ۋنيۆەرسيتەت 2013 جىلى «Ranking Web of World universities: Top 20000 world ranking» جاھاندىق رەيتينگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قارمتۋ لايىقتى 2 385-ورىندى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان بويىنشا 2-ورىندى يەلەندى. «ەۋرورەيتينگ-2013» رەيتينگىندە قازاقستاندىق جوو اراسىندا لايىقتى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ رەيتينگىندە ءىرى ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەن كەيىن عانا قازاقستاندىق ۇز­دىك جوو-لاردىڭ توپ-30 جوعارعى قاتارىنا ەندى. تاۋەلسىز قازاق­ستاندىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قام­تاماسىز ەتۋ اگەنتتىگىنىڭ باس رەي­تينگىندە ەلىمىزدىڭ تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى. 2010-2014 جىل­دارى ۇلتتىق رەيتينگ ناتيجەسى بويىنشا قارمتۋ-دىڭ 14-17 ما­ماندىعى جىل سايىن جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. 2013 جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىندا ۋني­­ۆەرسيتەت 5 جىل مەرزىمگە ينس­تيتۋت­تىق اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتتى.

وسىلايشا, قارمتۋ-دىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى مەن جاڭا جەتىس­­تىكتەرى اكادەميك ارستان عا­زا­ليەۆ جۇزەگە اسىرعان كرەا­تيۆ­­تى يدەيالار مەن باستامالار نە­گى­زىندە قۇرىلادى. ارستان ماۋ­­­­­لەن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزىلگەن جاڭا ۋاقىتتاعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەتىستىكتەرىن ونىڭ العاشقى رەكتورى, اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆ باسقارعان ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ دامۋ اۋقىمىمەن عانا سالىستىرۋعا بولا­دى.

ۇعا اكادەميگى ا.عازاليەۆ جاس كادرلاردى دايارلاۋعا كوپ ۋا­قىت پەن كۇش جۇمسادى. ونىڭ عىلى­مي جەتەكشىلىگىمەن 2 ۇعا اكادەميگى, 12 حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى مەن 46 كانديداتى دا­يىندالدى, ونىڭ ىشىندە 1 مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, 2 ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, 1 تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, 1 تمد ەلدەرىنىڭ جاس عالىمدارىنا ارنالعان «دەبيۋتتەر دوستاستىعى» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەا­تى دايىندالدى.

«ەڭبەگى جوق عالىم – ىستىعى جوق جالىن» دەيدى. ا.عازاليەۆتىڭ كوپجىلدىق شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرى (حيرش يندەكسى 6) 900-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتە (ونىڭ ىشىندە 18 مونوگرافيادا), ماقالالار مەن باياندامالار تە­زيستەرىندە, 25 اۆتورلىق كۋالىك­تەر مەن پاتەنتتەردە جانە قا­زاقستاننىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقۋ پروتسە­سىندە تابىستى پايدالاناتىن قر بعم گريفى بار 11 وقۋلىقتا كور­سەتىلگەن.

ەسەلى ەڭبەك ناتيجەسىن دە كور­سەتتى. A.M.عازاليەۆكە 2000, 2006, 2008 جانە 2010 جىلدارى عى­لىم مەن تەحنيكاعا اسا كور­نەكتى ۇلەس قوسقان عالىمدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك عىلىمي ستي­پەن­­ديا تاعايىندالدى. «قۇر­مەت» (2009) جانە «پاراسات» (2015) وردەندەرىمەن, «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇز­دىگى» (2000), «قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ عىلىمىن دامى­تۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» (2001), ء«بىلىم بەرۋ ءىسى­نىڭ قۇر­مەت­تى قىز­مەت­كەرى» (2003), «ى.ال­تىن­سارين» (2007), «كومىر ونەر­كاسى­بىنىڭ قۇرمەت­تى قىز­مەتكەرى» (2010) توسبەلگىلەرىمەن مارا­پات­­تالعان. سونداي-اق كوپتە­گەن سالا­لىق جانە مەرەكەلىك مە­دال­دار­مەن قوسا «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» (2013), «ەڭبەك ارداگەرى» (2018) مەدال­دارىنىڭ, اكادەميك ا.سكو­چينسكي اتىنداعى تاۋ-كەن ءىسى سالا­سىنداعى حالىقارالىق سىي­لىق (2010) يەگەرى. قاراعاندى قالاسى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى (2020) جانە پاۆلودار وبلىسى بايان­­اۋىل اۋدانىنىڭ, قاراعاندى وبلى­سىنىڭ بۇقار جىراۋ جانە وسا­كاروۆ اۋداندارىنىڭ قۇر­مەتتى ازا­ماتى اتاندى.

2021 جىلى ا.عازاليەۆ ۇلى عالىم, اكادەميك ق.ي. ساتباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن جاساۋعا جانە نۇر-سۇلتان قالاسىندا مەملەكەت قاي­راتكەرى ج.تاشەنەۆتىڭ ەسكەرت­كىشىن اشۋعا بەلسەندى قاتىستى.

 

بوراش تولەۋوۆ,

ۇعا اكادەميگى,

حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار