رۋحانيات • 03 قازان، 2021

«اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى تۇركىستان وبلىسىندا جالعاستى

132 رەت كورسەتىلدى

تۇركىستان مەن قىزىلوردا وبلىستارى­نىڭ شەكاراسىندا ەكسپەديتسيانىڭ قىزىل­وردالىق مۇشەلەرىن تانىمال جازۋشى، «الاش» جانە «تۇركى الەمىنە قىزمەت» حالىقارالىق سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت، ك.سيمونوۆ اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نارماحان بەگاليەۆ، تۇركىستان وبلىسىنىڭ ۇزدىك جازۋشىسى نوميناتسياسىنىڭ يەگەرى ابىلاي ەسىمباي، سونىمەن قاتار ساۋران اۋدانىنىڭ اكىمى عاني رىسبەكوۆ پەن تۇركىستان وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دىنمۇحامەد جاقىپبەكوۆ باستاعان، قۇرامىنا بىرقاتار اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كىرگەن توپ ءدام-تۇز ۇسىنىپ، قۇشاق جايا قارسى الدى.

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىل­وردا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى مۇرات جەتپىس­باەۆ باستاپ كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە جازۋشى مارحابات بايعۇت «تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان» اتتى كىتابىن سىيعا تارتتى.

سان عاسىرلىق ساۋران

تۇركىستان – كيە قونعان مەكەن. اري­نە تۇركىستان دەسە، الدىمەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ەسكە تۇسەتىنى بەل­گىلى. دەگەنمەن بۇل كيەلى مەكەندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا دا قاس­تەرلى ورىندار كوپ-اق. قازىرگى تاڭدا ازى­رەت سۇلتان تاريحي-مادەني قورىق مۋزەيى­نىڭ قۇرامىندا تۇركىستان جانە كەنتاۋ قالالارى اۋماعىندا 100-گە جۋىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ تاريحي-مəدەني جəنە تۋريستىك əلەۋەتىن كەڭىنەن كورسەتىپ، ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جولعا شىققان «Egemen Qazaqstan» جəنە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى قىزمەتكەرلەرى، وبلىس əكىمدىگى، «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى ماماندارى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ساپارى الدىمەن ساۋران اۋدانىنان باستالدى. «اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسيانىڭ ءمانى اتا-بابالار اماناتى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن « ۇلى دالا­نىڭ جەتى قىرى» باعدارى تۇر­عىسىنان قاراعاندا دا وتە ماڭىزدى. قۇدايعا شۇكىر قازاقستانعا وسىنشاما كەڭ بايتاق جەر بەرگەن، اللا تاعالا. اتا بابالارىمىزدىڭ اماناتى – ەلدىك پەن ەرلىك، بىرلىك پەن ىنتىماق. سول امانات، سول يدەيانى، سول مۇرات-ماقساتتاردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن، قازىرگى ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسىنداي ەكسپەديتسيالاردىڭ ءمانى وتە ۇلكەن»، دەي كەلە جازۋشى مارحابات بايعۇت ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە اق جول تىلەپ، اق باتاسىن بەردى.

ەكسپەديتسيانىڭ ساۋران اۋدانىنان باس­تالۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس ەدى. جاڭادان قۇرىلعان اۋدان تاريحي جادىگەرلەرگە باي. ەلىمىزدەگى ەڭ كونە قا­لاشىقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ساۋران­نىڭ ءالى اشىلماعان سىرلارى مول. ءبىراز ۋاقىتتان بەرى مۇندا عالىمدار ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. 

ساۋران اۋدانىندا قارت قاراتاۋ مەن سىرداريا وزەنىنىڭ اراسىندا تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن تاريحي ورىندار، تابيعاتى جانعا جايلىلىق سىيلايتىن سايالى جەرلەر از ەمەس. تۇركىستان قالاسىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 30-40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ساۋران تۋرالى دەرەكتەر ح عاسىرداعى ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى. ول كەزدە ساۋران سىرداريا الابىنداعى ماڭىزدى ستراتەگيالىق جانە ساۋدا ورتالىعى رەتىندە بەلگىلى بولعان. ءحىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ساۋران اق وردانىڭ استاناسى بولدى. XIV عاسىردىڭ اياعىندا قالانى ءامىر تەمىر اسكەري قامالعا اينالدىرعان. ۇلكەن مەشىتى بولىپ، يسلام ءدىنىنىڭ قازاقستانعا تاراۋىنا ىقپال ەتكەن. XVI عاسىردا ساۋران مۇنارالى بيىك دۋالدارمەن قورشالعان ۇلكەن قالا بولعان. ساۋران XVII عاسىردىڭ اياعى مەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا السىرەپ، XIX عاسىردىڭ باسىندا ءبىرجولاتا كۇيرەگەن. قازىرگى كەزدە ساۋران قابىرعالارى مەن مۇنا­رالارىنىڭ قالدىقتارى بار، اۋدانى 550-800 مەتر دوڭگەلەك الاڭ. جۇر­گىزىل­گەن زەرتتەۋ جۇ­مىستارى قالانىڭ VII–XVIII عاسىرلارعا جاتاتىنىن دا­لەلدەي­دى. ارابتىڭ گەوگرافى ءال-ماگ­ديسي: «ساۋران (ساۆران) – ۇل­كەن شاھار، ول بىرىنەن سوڭ ءبىرى سالىنعان جە­تى قابىرعامەن قورشالعان. راباتى بار، مەشىتى ىشكى شاھاردا ورنالاسقان. ول وعىزدار مەن قىپشاقتاردان قورعاۋعا ارنالعان شەكارالىق شاھار» دەپ جازعان. ۇزاق ۋاقىت ارالىعىندا شاھار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ساۋدا مەن قولونەرىنىڭ ءىرى ور­تا­لىعى بولىپ، مادەني دامۋدىڭ بەسى­گىنە اينالدى. شىڭعىسحاننىڭ شاپقىن­شىلىعى جايلى جازىلعان دەرەكتەردە ساۋراننىڭ اتى اتالمايدى. بىراق ءحىىى عاسىردا سىرداريا ارقىلى وتكەن ارميان پاتشاسى گەتۋم قالانى ساۆران دەپ، سىعاناق (سگناح)، قاراشىق (حاراچۋك)، ياسى (اسون) قالالارىمەن بىرگە اتاپ جازعان. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن قالا ­ورنىن اۋىستىرىپ، باسقا جەردەن سالىن­عان. قازبا ماتەريالدارى جاڭا قالا­نىڭ ورنى قاراتوبەدەن سولتۇستىككە قاراي ءۇش شاقىرىم جەردەگى كەڭ جازىقتان بوي كوتەرگەنىن بىلدىرەدى. 1320 جىلى قايتىس بولعان اق وردانىڭ بيلەۋشىسى ساسى بۇقا وسى قالادا جەرلەندى. ونىڭ ۇلى ەرزەن ساۋران، وتىرار، جەنت جانە بارشىنكەنت قالالارىندا مەدرەسە، مەشىت، حاناكا سە­كىلدى قايىرىمدىلىق مەكەمەلەرىن سالدىردى. شاھار ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىق رەتىندە ءوزىنىڭ ماڭىزىن كەيىنگى جۇزجىلدىقتا دا جوعالتقان جوق. قا­زاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا شاھار تولى­عىمەن ءحVى عاسىردىڭ سوڭىندا ءوتىپ، ونىڭ باستى قالالارىنىڭ بىرىنە اينال­دى. اشىق دالاداعى جازىق جەرگە سا­لىنعان شاھاردىڭ تاماشا تابيعاتى مەن جانىڭدى جادىراتار تۇنىق اۋاسى، ونى اينالا قورشاي سالىنعان الىپ قورعانىس قابىرعالارى جايلى كوپتەگەن جىلناماشىلار جازعان. سول كەزدەگى جاۋگەرشىلىك جاعدايعا لايىقتاپ تۇرعىزىلعان قالىڭ قورعانىس دۋالدارى وسى كۇنگە دەيىن جاقسى ساقتالعان. شاھار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا تولىقتاي وتكەننەن كەيىن ەرەكشە كوركەيىپ، ءىرى رۋحاني ورتالىققا اينالادى. سول كەزدە مەشىت، مەدرەسەلەر سالىندى. سونداي كەرەمەت قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى قوس مۇنارالى مەدرەسە مەن جۇما مەشىتى جايلى ءحVى عاسىردا ءبىر جىلعا جۋىق ساۋراندا تۇرعان اقىن-جازۋشى ءۋاسيفي قىزىعا جازعان. شاھاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن سۋلاندىرۋ ءتاسىلى «كارىزدەر» ارقىلى جۇرگىزىلگەن. ءۋاسيفيدىڭ ايتۋىنشا، وسى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن شاھارعا مۇسىلمان اۋليەلەرىنىڭ ءبىرى ءمىر اراب سىيعا تارتقان. باسىن شاھاردان 7 شاقىرىم جەردەن الاتىن وسى كارىزدى كانالدى سالۋعا 200 ءۇندى قۇلدارى پايدالانىلعان. سول اۋليەنىڭ ەسىمى وسى كۇنگى ساۋراننان سولتۇستىككە قاراي 6-7 شاقىرىم جەردەگى مىرتوبە بەكىنىسىنىڭ قيراعان ورنىندا قالعان. كارىزدەردىڭ باسى دا سول ماڭنان باستالادى.

ەكسپەديتسيا كەزىندە ۇسىنىلعان دەرەك­تەرگە جۇگىنسەك، شامامەن ءحىV عاسىردا سا­لىنعان ەكىنشى ساۋراننىڭ ورنى تۇركىستان قالا­سىنان قىزىلورداعا قاراي وتەتىن تەمىر جولدىڭ بويىمەن 45 شاقىرىم جەردە ساقتالعان. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كەزىندە ءۋاسيفي جازعان مەدرەسە مەن كارىز قۇبىرلارىنىڭ ورىندارى تابىلدى. سونداي-اق شاھاردا بولعان جۇما جانە ايت مەشىتتەرىنىڭ قالدىقتارى قازىلىپ، ولاردىڭ ساقتالعان بولىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازبا كەزىندە شاھاردىڭ باس قاقپاسى مەن ونىڭ سىرتىنان قازىلعان ورعا سالىنعان اسپالى كوپىردىڭ تۇعىرلارى تابىلعان. قورعانىس قابىرعاسىن قورشاي قازىلعان تەرەڭ وردىڭ ىشىنە كەزىندە سۋ جىبەرىلگەن. ارنايى سالىنعان قازبا 48 قاتار قالان­عان كىرپىشپەن نىعايتىلعان تەرەڭ وردىڭ تەرەڭدىگى ءۇش مەتردەن استام ەكەندىگىن كورسەتتى. قالانى قورشاعان جاۋدىڭ تالاي جاۋىنگەرلەرى وسى ورمەن قابىرعانى الا الماي جەر قۇشقان. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قابىرعاعا قادالعان جانە وردىڭ ىشىنە قۇلاعان جەبەنىڭ تەمىر ۇشتارى كوپ. قابىرعا بۇزعىش قوندىرعىلاردىڭ دومالاق تاس وقتارى مەن ورعا قۇلاپ ولگەن جاۋ اسكەرىنىڭ قۋراعان قاڭقالارى دا كەزدەسكەن. قازىرگى تاڭدا تاريحي قالا قورعان قامالمەن قورشالعان. قالانىڭ قاقپالا­رى مەن بۇرىشتارىنا 7 قورعانىس مۇنارا­سى تۇرعىزىلعان، قامالىنىڭ ۇزىندىعى –
2 360 مەتردى قۇرايدى. قامالدىڭ سىرتىندا تەرەڭدىگى 1-3 مەتر، ەنى 15-20 مەتر بولاتىن ور ىزدەرى ساقتالعان. قازىرگى كەزدە شا­ھاردىڭ ورنىنداعى كونە عيماراتتاردى قال­پىنا كەلتىرىپ، تۋريستەر كورەتىن مۋزەي ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ساۋران قالا­شىعىنىڭ تاريحىنا قانىققان ەكسپەديتسيا مۇ­شەلەرى جاڭا اۋداندا قولعا الىنعان جانە جوس­پارلانعان جۇمىستار جونىندە دە مالى­مەتتەر الدى.

اۋدان اكىمى عاني رىسبەكوۆ تۇرعىندار­عا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەمحانا، اۋرۋحانا عيماراتتارى كەرەكتىگىن ايتادى. سول سەكىلدى بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ، ءبىلىم سالاسىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا كەشەندى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرەتىن بولادى.

تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان

«اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ وكىلدەرى ساۋران اۋدانىنا ساپارىنان سوڭ كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق قاسيەتتى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنە زيارات ەتتى. تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى – تۇركىستان جەرىندە تامىرى تاريح بولىپ تارالعان تۇلعالار رۋحىنا قۇران باعىش­تاعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى «ازىرەت سۇل­تان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قو­رىق-مۋزەيىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى.

يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن، حIV عاسىردا ايگىلى ءامىرشى ءامىر-تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن تۇرعىزىلعان، تاريحي جادىگەر ۋاقىتتىڭ تالاي سىنىنا توتەپ بەرىپ، قازىرگە دەيىن ساقتالدى. 1723 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە، كەيىننەن ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قوقان حان­دىعى مەن ورىس پاتشاسى اسكەرىنىڭ شابۋىلدارى تۇسىندا زاقىمدانعان بولاتىن. قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ايتقان دەرەك بويىنشا، كەسەنەدە 300-دەن اسا تاريحي تۇلعا، ولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ 21 حانى ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ، ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە ارتىپ كەلەدى. بۇل ورايدا 2025 جىلعا قاراي تاريحي كەشەنگە جىل سايىن 2،5-3 ميلليونعا جۋىق تۋريست كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنەن قول سوزىم جەردەگى كۇلتوبەگە كەلگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى كونە قالاشىق تاريحىنا قانىقتى. تۇركىستان اۋماعىنداعى العاشقى قالالىق قونىستاردىڭ ءبىرى – 27 گەكتار جەردى الىپ جاتقان كۇ­لتوبە قالاشىعىن قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگىنە قاراستى قازاق عى­لى­مي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى 2018 جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانى بەلگىلى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قوقان جانە قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ۇيلەردىڭ ورىندارى، ءحVىى-ءحىح عاسىرلارعا ءتان قىش-قۇمىرالار، باسقا دا ءتۇرلى قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان بولاتىن. بيىل «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە قاراستى كۇلتوبە قالا جۇرتىنا كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق قازبا، كونسەرۆاتسيا جانە رەستاۆراتسيا، جارتىلاي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ءالى دە اشىلماعان تاريحي سىرلاردى زەرتتەپ، انىقتاۋ، يۋنەسكو جانە يكوموس حالىقارالىق ساراپتامالىق قوعامداستىعى ۇسىنعان كۇلتوبە قالا جۇرتىنداعى ماڭىزدى تاريحي ورىنداردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەل­تى­رۋ باستى نازاردا. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن­­­گى ءىى عاسىردان باستاۋ الاتىن قازاق­ستان­دا­عى العاشقى ساۋلەت قۇرىلىستارى بار كۇلتوبە قالاشىعى بىرقاتار دەرەك­تەردە كۇلتوبە ياسى (اسون) دەپ اتالادى. العاش رەت ياسى اتاۋى موڭعولداردىڭ ۇلى حانى مەنگۋدىڭ ورداسىنا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعى ارقىلى ساپار شەككەن ارميان پاتشاسى ءى گەتۋمنىڭ جولجازباسىندا كەزدەسەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر­دىڭ پىكىرىنشە، كۇلتوبە قالاشىعىنان ەكى مىڭجىلدىقتاعى تاريح پەن مادەني ساباقتاستىقتىعىنىڭ بولعانىن كورۋگە بولادى. قالاشىق ەجەلگى ياسى قالاسىنىڭ ءبىر بولىگى بولعاندىقتان، يۋنەسكو ساراپشىلارى كونسەرۆاتسياعا جانە ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋگە جاتاتىن نىساندارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ساراپشىلار­دىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، ولاردىڭ ىشىن­دە بىرنەشە ءارتۇرلى كەزەڭ نىساندارى­نىڭ ەسكيزدەرى – قولونەرشىلەردىڭ تۇر­عىن ۇيلەرى، جەر يەلەنۋشىلەر، ەجەلگى ساۋ­دا كوشەلەرى، شەبەرحانالار، ىشكى اۋلالار جانە XII-XIX عع. بەكىنىس قابىرعالارىنىڭ ەلەمەنتتەرى بار. كۇلتوبە قالاشىعىندا­عى العاشقى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر 2010 جىلى بەلگىلى قازاقستاندىق عالىم ەربولات سماعۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ەكەن. كەيىن ارحەولوگتەر بۇل قالاشىقتىڭ ەجەلگى ياسى قالاسىنىڭ ەڭ كونە بولىگى ەكەنىن دالەلدەدى. ايماقتان تابىلعان «كرەست ءتارىزدى» عيباداتحانا جانە ب.ز. ءبىرىنشى عاسىرلارمەن بەلگىلەن­گەن بىرقاتار ساۋلەت قۇرىلىستارىن انىقتاۋ ياسى قالاسىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتىن جارتى مىڭجىلعا جىل­جىتۋعا جانە ۇلى دالانىڭ تاريحي-مادەني لاندشاف­تىن قالىپتاستىراتىن كوپتەگەن اسپەكتىلەر­دى قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بۇگىنگى تاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇركىستان­دا تۋريستەرگە، زيارات ەتۋشىلەرگە «بىز­دەردە مىناداي بار» دەپ ماقتان ەتە كور­سەتەر نىساندار كوپ. «اتامەكەن» اق­پا­راتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسيا مۇ­شە­لەرى سوڭعى وزگەرىس، ياعني كەسەنە ما­ڭىن جارىقتاندىرۋ جوباسىن كورۋ­دى قالادى. ياعني تۇنگى تۇر­كىستاننىڭ تى­نىس-
تىرشىلىگىن تاماشالادى.

1

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار