«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى مۇرات جەتپىسباەۆ باستاپ كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە جازۋشى مارحابات بايعۇت «تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان» اتتى كىتابىن سىيعا تارتتى.
سان عاسىرلىق ساۋران
تۇركىستان – كيە قونعان مەكەن. ارينە تۇركىستان دەسە, الدىمەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ەسكە تۇسەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن بۇل كيەلى مەكەندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا دا قاستەرلى ورىندار كوپ-اق. قازىرگى تاڭدا ازىرەت سۇلتان تاريحي-مادەني قورىق مۋزەيىنىڭ قۇرامىندا تۇركىستان جانە كەنتاۋ قالالارى اۋماعىندا 100-گە جۋىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ تاريحي-مəدەني جəنە تۋريستىك əلەۋەتىن كەڭىنەن كورسەتىپ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جولعا شىققان «Egemen Qazaqstan» جəنە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى قىزمەتكەرلەرى, وبلىس əكىمدىگى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى ماماندارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ساپارى الدىمەن ساۋران اۋدانىنان باستالدى. «اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسيانىڭ ءمانى اتا-بابالار اماناتى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا وتە ماڭىزدى. قۇدايعا شۇكىر قازاقستانعا وسىنشاما كەڭ بايتاق جەر بەرگەن, اللا تاعالا. اتا بابالارىمىزدىڭ اماناتى – ەلدىك پەن ەرلىك, بىرلىك پەن ىنتىماق. سول امانات, سول يدەيانى, سول مۇرات-ماقساتتاردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن, قازىرگى ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسىنداي ەكسپەديتسيالاردىڭ ءمانى وتە ۇلكەن», دەي كەلە جازۋشى مارحابات بايعۇت ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە اق جول تىلەپ, اق باتاسىن بەردى.
ەكسپەديتسيانىڭ ساۋران اۋدانىنان باستالۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس ەدى. جاڭادان قۇرىلعان اۋدان تاريحي جادىگەرلەرگە باي. ەلىمىزدەگى ەڭ كونە قالاشىقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ساۋراننىڭ ءالى اشىلماعان سىرلارى مول. ءبىراز ۋاقىتتان بەرى مۇندا عالىمدار ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
ساۋران اۋدانىندا قارت قاراتاۋ مەن سىرداريا وزەنىنىڭ اراسىندا تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن تاريحي ورىندار, تابيعاتى جانعا جايلىلىق سىيلايتىن سايالى جەرلەر از ەمەس. تۇركىستان قالاسىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 30-40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ساۋران تۋرالى دەرەكتەر ح عاسىرداعى ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى. ول كەزدە ساۋران سىرداريا الابىنداعى ماڭىزدى ستراتەگيالىق جانە ساۋدا ورتالىعى رەتىندە بەلگىلى بولعان. ءحىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ساۋران اق وردانىڭ استاناسى بولدى. XIV عاسىردىڭ اياعىندا قالانى ءامىر تەمىر اسكەري قامالعا اينالدىرعان. ۇلكەن مەشىتى بولىپ, يسلام ءدىنىنىڭ قازاقستانعا تاراۋىنا ىقپال ەتكەن. XVI عاسىردا ساۋران مۇنارالى بيىك دۋالدارمەن قورشالعان ۇلكەن قالا بولعان. ساۋران XVII عاسىردىڭ اياعى مەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا السىرەپ, XIX عاسىردىڭ باسىندا ءبىرجولاتا كۇيرەگەن. قازىرگى كەزدە ساۋران قابىرعالارى مەن مۇنارالارىنىڭ قالدىقتارى بار, اۋدانى 550-800 مەتر دوڭگەلەك الاڭ. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى قالانىڭ VII–XVIII عاسىرلارعا جاتاتىنىن دالەلدەيدى. ارابتىڭ گەوگرافى ءال-ماگديسي: «ساۋران (ساۆران) – ۇلكەن شاھار, ول بىرىنەن سوڭ ءبىرى سالىنعان جەتى قابىرعامەن قورشالعان. راباتى بار, مەشىتى ىشكى شاھاردا ورنالاسقان. ول وعىزدار مەن قىپشاقتاردان قورعاۋعا ارنالعان شەكارالىق شاھار» دەپ جازعان. ۇزاق ۋاقىت ارالىعىندا شاھار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ساۋدا مەن قولونەرىنىڭ ءىرى ورتالىعى بولىپ, مادەني دامۋدىڭ بەسىگىنە اينالدى. شىڭعىسحاننىڭ شاپقىنشىلىعى جايلى جازىلعان دەرەكتەردە ساۋراننىڭ اتى اتالمايدى. بىراق ءحىىى عاسىردا سىرداريا ارقىلى وتكەن ارميان پاتشاسى گەتۋم قالانى ساۆران دەپ, سىعاناق (سگناح), قاراشىق (حاراچۋك), ياسى (اسون) قالالارىمەن بىرگە اتاپ جازعان. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن قالا ورنىن اۋىستىرىپ, باسقا جەردەن سالىنعان. قازبا ماتەريالدارى جاڭا قالانىڭ ورنى قاراتوبەدەن سولتۇستىككە قاراي ءۇش شاقىرىم جەردەگى كەڭ جازىقتان بوي كوتەرگەنىن بىلدىرەدى. 1320 جىلى قايتىس بولعان اق وردانىڭ بيلەۋشىسى ساسى بۇقا وسى قالادا جەرلەندى. ونىڭ ۇلى ەرزەن ساۋران, وتىرار, جەنت جانە بارشىنكەنت قالالارىندا مەدرەسە, مەشىت, حاناكا سەكىلدى قايىرىمدىلىق مەكەمەلەرىن سالدىردى. شاھار ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىق رەتىندە ءوزىنىڭ ماڭىزىن كەيىنگى جۇزجىلدىقتا دا جوعالتقان جوق. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا شاھار تولىعىمەن ءحVى عاسىردىڭ سوڭىندا ءوتىپ, ونىڭ باستى قالالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. اشىق دالاداعى جازىق جەرگە سالىنعان شاھاردىڭ تاماشا تابيعاتى مەن جانىڭدى جادىراتار تۇنىق اۋاسى, ونى اينالا قورشاي سالىنعان الىپ قورعانىس قابىرعالارى جايلى كوپتەگەن جىلناماشىلار جازعان. سول كەزدەگى جاۋگەرشىلىك جاعدايعا لايىقتاپ تۇرعىزىلعان قالىڭ قورعانىس دۋالدارى وسى كۇنگە دەيىن جاقسى ساقتالعان. شاھار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا تولىقتاي وتكەننەن كەيىن ەرەكشە كوركەيىپ, ءىرى رۋحاني ورتالىققا اينالادى. سول كەزدە مەشىت, مەدرەسەلەر سالىندى. سونداي كەرەمەت قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى قوس مۇنارالى مەدرەسە مەن جۇما مەشىتى جايلى ءحVى عاسىردا ءبىر جىلعا جۋىق ساۋراندا تۇرعان اقىن-جازۋشى ءۋاسيفي قىزىعا جازعان. شاھاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن سۋلاندىرۋ ءتاسىلى «كارىزدەر» ارقىلى جۇرگىزىلگەن. ءۋاسيفيدىڭ ايتۋىنشا, وسى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن شاھارعا مۇسىلمان اۋليەلەرىنىڭ ءبىرى ءمىر اراب سىيعا تارتقان. باسىن شاھاردان 7 شاقىرىم جەردەن الاتىن وسى كارىزدى كانالدى سالۋعا 200 ءۇندى قۇلدارى پايدالانىلعان. سول اۋليەنىڭ ەسىمى وسى كۇنگى ساۋراننان سولتۇستىككە قاراي 6-7 شاقىرىم جەردەگى مىرتوبە بەكىنىسىنىڭ قيراعان ورنىندا قالعان. كارىزدەردىڭ باسى دا سول ماڭنان باستالادى.
ەكسپەديتسيا كەزىندە ۇسىنىلعان دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, شامامەن ءحىV عاسىردا سالىنعان ەكىنشى ساۋراننىڭ ورنى تۇركىستان قالاسىنان قىزىلورداعا قاراي وتەتىن تەمىر جولدىڭ بويىمەن 45 شاقىرىم جەردە ساقتالعان. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كەزىندە ءۋاسيفي جازعان مەدرەسە مەن كارىز قۇبىرلارىنىڭ ورىندارى تابىلدى. سونداي-اق شاھاردا بولعان جۇما جانە ايت مەشىتتەرىنىڭ قالدىقتارى قازىلىپ, ولاردىڭ ساقتالعان بولىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازبا كەزىندە شاھاردىڭ باس قاقپاسى مەن ونىڭ سىرتىنان قازىلعان ورعا سالىنعان اسپالى كوپىردىڭ تۇعىرلارى تابىلعان. قورعانىس قابىرعاسىن قورشاي قازىلعان تەرەڭ وردىڭ ىشىنە كەزىندە سۋ جىبەرىلگەن. ارنايى سالىنعان قازبا 48 قاتار قالانعان كىرپىشپەن نىعايتىلعان تەرەڭ وردىڭ تەرەڭدىگى ءۇش مەتردەن استام ەكەندىگىن كورسەتتى. قالانى قورشاعان جاۋدىڭ تالاي جاۋىنگەرلەرى وسى ورمەن قابىرعانى الا الماي جەر قۇشقان. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قابىرعاعا قادالعان جانە وردىڭ ىشىنە قۇلاعان جەبەنىڭ تەمىر ۇشتارى كوپ. قابىرعا بۇزعىش قوندىرعىلاردىڭ دومالاق تاس وقتارى مەن ورعا قۇلاپ ولگەن جاۋ اسكەرىنىڭ قۋراعان قاڭقالارى دا كەزدەسكەن. قازىرگى تاڭدا تاريحي قالا قورعان قامالمەن قورشالعان. قالانىڭ قاقپالارى مەن بۇرىشتارىنا 7 قورعانىس مۇناراسى تۇرعىزىلعان, قامالىنىڭ ۇزىندىعى –
2 360 مەتردى قۇرايدى. قامالدىڭ سىرتىندا تەرەڭدىگى 1-3 مەتر, ەنى 15-20 مەتر بولاتىن ور ىزدەرى ساقتالعان. قازىرگى كەزدە شاھاردىڭ ورنىنداعى كونە عيماراتتاردى قالپىنا كەلتىرىپ, تۋريستەر كورەتىن مۋزەي ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ساۋران قالاشىعىنىڭ تاريحىنا قانىققان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جاڭا اۋداندا قولعا الىنعان جانە جوسپارلانعان جۇمىستار جونىندە دە مالىمەتتەر الدى.
اۋدان اكىمى عاني رىسبەكوۆ تۇرعىندارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەمحانا, اۋرۋحانا عيماراتتارى كەرەكتىگىن ايتادى. سول سەكىلدى بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, ءبىلىم سالاسىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا كەشەندى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرەتىن بولادى.
تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان
«اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ وكىلدەرى ساۋران اۋدانىنا ساپارىنان سوڭ كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق قاسيەتتى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنە زيارات ەتتى. تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى – تۇركىستان جەرىندە تامىرى تاريح بولىپ تارالعان تۇلعالار رۋحىنا قۇران باعىشتاعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى.
يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن, حIV عاسىردا ايگىلى ءامىرشى ءامىر-تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن تۇرعىزىلعان, تاريحي جادىگەر ۋاقىتتىڭ تالاي سىنىنا توتەپ بەرىپ, قازىرگە دەيىن ساقتالدى. 1723 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە, كەيىننەن ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قوقان حاندىعى مەن ورىس پاتشاسى اسكەرىنىڭ شابۋىلدارى تۇسىندا زاقىمدانعان بولاتىن. قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ايتقان دەرەك بويىنشا, كەسەنەدە 300-دەن اسا تاريحي تۇلعا, ولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ 21 حانى ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ, ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە ارتىپ كەلەدى. بۇل ورايدا 2025 جىلعا قاراي تاريحي كەشەنگە جىل سايىن 2,5-3 ميلليونعا جۋىق تۋريست كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنەن قول سوزىم جەردەگى كۇلتوبەگە كەلگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى كونە قالاشىق تاريحىنا قانىقتى. تۇركىستان اۋماعىنداعى العاشقى قالالىق قونىستاردىڭ ءبىرى – 27 گەكتار جەردى الىپ جاتقان كۇلتوبە قالاشىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى 2018 جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانى بەلگىلى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قوقان جانە قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ۇيلەردىڭ ورىندارى, ءحVىى-ءحىح عاسىرلارعا ءتان قىش-قۇمىرالار, باسقا دا ءتۇرلى قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان بولاتىن. بيىل «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە قاراستى كۇلتوبە قالا جۇرتىنا كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق قازبا, كونسەرۆاتسيا جانە رەستاۆراتسيا, جارتىلاي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ءالى دە اشىلماعان تاريحي سىرلاردى زەرتتەپ, انىقتاۋ, يۋنەسكو جانە يكوموس حالىقارالىق ساراپتامالىق قوعامداستىعى ۇسىنعان كۇلتوبە قالا جۇرتىنداعى ماڭىزدى تاريحي ورىنداردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ باستى نازاردا. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىردان باستاۋ الاتىن قازاقستانداعى العاشقى ساۋلەت قۇرىلىستارى بار كۇلتوبە قالاشىعى بىرقاتار دەرەكتەردە كۇلتوبە ياسى (اسون) دەپ اتالادى. العاش رەت ياسى اتاۋى موڭعولداردىڭ ۇلى حانى مەنگۋدىڭ ورداسىنا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعى ارقىلى ساپار شەككەن ارميان پاتشاسى ءى گەتۋمنىڭ جولجازباسىندا كەزدەسەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, كۇلتوبە قالاشىعىنان ەكى مىڭجىلدىقتاعى تاريح پەن مادەني ساباقتاستىقتىعىنىڭ بولعانىن كورۋگە بولادى. قالاشىق ەجەلگى ياسى قالاسىنىڭ ءبىر بولىگى بولعاندىقتان, يۋنەسكو ساراپشىلارى كونسەرۆاتسياعا جانە ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋگە جاتاتىن نىساندارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ولاردىڭ ىشىندە بىرنەشە ءارتۇرلى كەزەڭ نىساندارىنىڭ ەسكيزدەرى – قولونەرشىلەردىڭ تۇرعىن ۇيلەرى, جەر يەلەنۋشىلەر, ەجەلگى ساۋدا كوشەلەرى, شەبەرحانالار, ىشكى اۋلالار جانە XII-XIX عع. بەكىنىس قابىرعالارىنىڭ ەلەمەنتتەرى بار. كۇلتوبە قالاشىعىنداعى العاشقى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر 2010 جىلى بەلگىلى قازاقستاندىق عالىم ەربولات سماعۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ەكەن. كەيىن ارحەولوگتەر بۇل قالاشىقتىڭ ەجەلگى ياسى قالاسىنىڭ ەڭ كونە بولىگى ەكەنىن دالەلدەدى. ايماقتان تابىلعان «كرەست ءتارىزدى» عيباداتحانا جانە ب.ز. ءبىرىنشى عاسىرلارمەن بەلگىلەنگەن بىرقاتار ساۋلەت قۇرىلىستارىن انىقتاۋ ياسى قالاسىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتىن جارتى مىڭجىلعا جىلجىتۋعا جانە ۇلى دالانىڭ تاريحي-مادەني لاندشافتىن قالىپتاستىراتىن كوپتەگەن اسپەكتىلەردى قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇگىنگى تاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇركىستاندا تۋريستەرگە, زيارات ەتۋشىلەرگە «بىزدەردە مىناداي بار» دەپ ماقتان ەتە كورسەتەر نىساندار كوپ. «اتامەكەن» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سوڭعى وزگەرىس, ياعني كەسەنە ماڭىن جارىقتاندىرۋ جوباسىن كورۋدى قالادى. ياعني تۇنگى تۇركىستاننىڭ تىنىس-
تىرشىلىگىن تاماشالادى.
