ۇلى وتان سوعىسىندا ەكى مارتە باتىر اتاعىن العان تالعات بيگەلدينوۆ, رەيحستاگقا تۋ تىككەن حالىق قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ەسىل-نۇرا بويىنىڭ ارداقتىلارى.
قايدار وسپانوۆ اقمولاعا ىرگەلەس جاتقان استراحان اۋدانىنىڭ تۋماسى. بۇل كىسىنىڭ تاعدىرى اۋمالى-توكپەلى زامانمەن تۇستاس كەلگەسىن كوپشىلىكتىڭ ويىندا بولعانىمەن, تاريحتا تاڭبالانباي قالدى.
ولكەتانۋشى-جازۋشى, مارقۇم سەيىتجان ساداۋوۆ ءوزىنىڭ «قايدار بالۋان» تۋرالى جازعان كىتابىندا «... اتتەڭ زامانى ونى تانىمادى, قۇرمەتتەمەدى. بۇل ومىردەن ول قاسىرەتپەن ءوتتى» دەۋى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدىڭ ايقىن دالەلى ىسپەتتى.
قاجىمۇقاننىڭ تالانتتى شاكىرتى قايدار بالۋاندى اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى جاقسى بىلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىر عىپ ايتقان كىسىلەردى كوزىمىز كوردى. ونىڭ ارعى تەگى ورتا ءجۇزدىڭ بەلدى رۋى قىپشاق, ونىڭ ىشىندە التىباس ەلى. اتاقتى بۇلعاق باتىردىڭ ۇرپاقتارى.
قايدار وسپانوۆ تۋرالى قازاقتىڭ بەلگىلى ەلتانۋشى قالامگەرلەرى جايىق بەكتۇروۆ, بايانعالي ءالىمجانوۆ تىڭ مالىمەتتەر قالدىرعانى بەلگىلى. قاجىمۇقانمەن ول 24 جاسىندا كەزدەسىپتى. 1919 جىلى قىزىلجاردان اقمولاعا كەلە جاتقان بەتىندە قاجىمۇقان ەسەنباي قاجىنىڭ اۋىلىنا تۇستەنىپ, قول-اياعى بالعاداي سوم دەنەلى قايدارعا كوزى تۇسەدى. سول تانىستىقتىڭ ارقاسىندا ول اتاقتى بالۋانعا ەرىپ, سولتۇستىك ءوڭىردىڭ, سونداي-اق وعان شەكارالاس جاتقان رەسەيدىڭ ءسىبىر قالالارىندا ونەر كورسەتەدى.
مىسالى, 1934 جىلدىڭ كۇز ايىندا قاجىمۇقاننىڭ قاسىنا ەرگەن 11 بالۋاننىڭ ءبىرى رەتىندە قىزىلجار قالاسىندا ەداۋىر ۋاقىت ويىن كورسەتىپتى. سوندا ءدۇيىم جۇرتقا اتى بەلگىلى ميشوبوروۆ, يان-تسىگان, لاۆرەنتەۆ, اۆگۋست سەكىلدى الىپ بالۋاندار تسيرك ونەرىن, سونداي-اق فرانتسۋز كۇرەسىنەن جەكپە-جەكتەر جاساپ, وعان كۇرەسكە ەبى بار ءالدى قازاق جاستارىن تارتىپ وتىرعان.
اقمولالىق قايدار وسپانوۆ قاجىمۇقان اتامىزدىڭ مەيلىنشە تالانتتى ءىزباسارى بولعانىن سوندا قازاق جۇرتى بايقاعانعا ۇقسايدى. ونكۇندىك ايقاستا قايدار وسپانوۆقا بىردە-ءبىر بالۋان تەڭ كەلمەگەن. ولاردىڭ ىشىندە گرۋزين, پولياك, قىرعىز تاعى باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلاندارى بولعان.
بوزكىلەمگە شىققان 8 بالۋاندى باسىمدىقپەن جەڭگەنى ءۇشىن قايدارعا ءى دارەجەلى جۇلدە بەرىلەدى. بىراق اقشا سالىنعان كونۆەرتتى سول كەزدە قازاقتىڭ ءمارت جىگىتى قىزىلجار قالاسىنداعى جەتىم بالالار ۇيىنە بەرگىزىپتى.
بۇدان كەيىن قاجىمۇقان ونى 1926-1927 جىلدارى تاشكەنتتە وتكەن ويىن-ساۋىققا الىپ بارادى. قايدار – شەتەلدىك بالۋاندار ءتارىزدى كورەرمەندەرىن قىزىقتىرىپ, بەتىنە ءتۇرلى ماسكا تارتقان سيرەك قازاقتاردىڭ ءبىرى. ول تسيرك ونەرىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە جەتىك مەڭگەرە بىلگەن.
تۋرا قاجىمۇقانداي ۇستىنەن كولىك جۇرگىزىپ, كەۋدەسىنە تەمىر ءتوس قويعىزىپ, سوم بالعامەن تاس جارعىزعان.
جۇگەن كورمەگەن ارقانداۋلى ەكى اساۋ ات ەكى جاققا تارتقاندا ونىڭ ءتاستۇيىن جۇدىرىعىن جازا الماي قارعىپ بۇلقىنعاندارىنا جۇرت اڭ-تاڭ بولاتىن-دى.
تاعى ءبىر ونەرى: جۋان بەلتەمىردى موينىنا وپ-وڭاي وراپ, سونداي شاپشاڭدىقپەن جازىپ جىبەرەتىنى – ونىڭ ەرەكشە قارا كۇش يەسى بولعانىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. بۇل قاجىمۇقان ۇيرەتكەن تسيركتىڭ جۇرت قىزىعارلىق ويىنى كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلمەگەنى انىق. تۋرا وسى اسىل اعاسى سياقتى ول ءبىر كىسىنى يىعىنا وتىرعىزىپ, ەرلەر تولى اربانى جۇگىرە سۇيرەگەنى تالاي رەت قايداردىڭ باعىن اسپانداتىپ ەدى. ايتا بەرسە, اقمولا وڭىرىنەن شىققان اتپال ازاماتتىڭ ەل كوڭىلىن كوتەرگەن قىزىقتى ويىن تاسىلدەرى از بولماعان.
20 مم ۇزىن شەگەلەردى قالىڭدىعى 5 سم تاقتايعا جالاڭاش الاقانىمەن ءبىر ۇرعاننان ار جاعىنان ءبىر-اق شىعارعان كىسى.
قايدار جۋاندىعى ساۋساقتاي ۇزىن تەمىر شەگەلەردى جاس قىزدىڭ شاشىنداي جىلدام ورەتىنىن كورگەن كوزدەر از تاڭدانىستا بولماعانىن ءبىز دە ەستىگەنبىز. سول بۇرالعان شەگەلەردى ءبىزدىڭ اعايىندارىمىز قالاپ سۇراپ الىپ, بەرتىنگە دەيىن ساندىق تۇبىندە ساقتادى.
كەيبىرىن بالۋان اتامىز جاڭا بوسانعان كەلىنشەكتەردىڭ ەر بالالارىنا سىيعا تارتقان دەسەدى.
قايدار وسپانوۆ عۇمىرىندا قيىنشىلىقتى كوپ كورگەن. مىسالى, ايەلى قاديشا ماساق تەرىپ كىنالى بولىپ, كەڭەس جۇيەسىنىڭ كارىنە اياۋسىز ۇشىرايدى. سوتتان قۇتقارماق بولعان قايداردىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەندەر از بولمادى.
قاجىمۇقاننىڭ مەكتەبىنەن وتكەن كىسى قازاق دالاسىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعان قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرىعىن دا كورگەن.
بىردە كوكشە جاعىندا, ەندى بىردە اقمولا وڭىرىندە ءومىر سۇرسە دە قۋ كەدەيشىلىك ونىڭ سوڭىنان قالمادى.
قايدار تەك قانا قۋاتى بويىنان اسقان قارا كۇشتىڭ يەسى عانا ەمەس, ول جانى نازىك اقىن بولعان.
سۇراساڭ اكەم – وسپان,
اتىم – قايدار,
دۇشپانعا ەرەگەسكەن كوزىم جاينار.
اقىرىپ ارىستانداي ايعا شاپتىم,
ەشنارسە بوگەت بولماي, وزەن-سايلار.
التىباس – رۋىم,
ناعاشىم – قارامەڭدى,
سايرانداپ ارالادىم تالاي جەردى.
قايدارى اقمولانىڭ مۇندا
كەل دەپ,
شاقىرىپ يسپولكومى ناگراد بەردى.
ناعاشىلارى ارعىن اتانىڭ جەتى مومىنىنا جاتاتىن اتىعاي ەلى. بۇل تۋرالى جايىق بەكتۇروۆ تا ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە كەلىستىرىپ جازعان.
قايداردىڭ ۇلكەن اعاسىنىڭ اتى مۇرتازا. كوپتى كورگەن كورەگەن كوزدەردىڭ ايتۋىنشا, ول ۇستالىقپەن كۇن كەشكەن كىسى ەكەن. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ونەرپازدىڭ ەل اراسىندا قۇرمەتى زور بولعان.
ال قايداردىڭ كىشى ءىنىسى كەنجەتاي ۇلى وتان سوعىسىنان ورالماپتى.
بالۋاننىڭ وزىنەن تۋعان ۇرپاقتارى اقمولا ءوڭىرىنىڭ ءار جەرىندە, سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. ونىڭ ۇلكەن بالاسىنا قاجىمۇقان ءوزىنىڭ اتىن بەرگەن. ەكىنشى ۇلىن قازاقتىڭ دارابوز وقىمىستىسى شوقاننىڭ ەسىمىمەن اتاعان.
وسى ماقالانى ازىرلەۋدە بىزگە اتاقتى بالۋاننىڭ نەمەرەسى جاسقايرات قايداروۆ ءبىراز كومەك بەردى. اسىرەسە باتىردىڭ سۋرەتىن تاپقانى ءۇشىن ول ازاماتقا شەكسىز ريزالىعىمىزدى ايتامىز.
ۇرپاقتارىنا ۇلى ادامداردىڭ اتىن قويعان قايدار بالۋان 1950 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. ونىڭ زيراتى اقمولا وبلىسىنىڭ بۇگىنگى اقكول اۋدانىنىڭ ەنشىسىندەگى مەرەكە اۋىلىنىڭ جانىندا تۇر.
جاسىنان سەرىلىك جولىن ۇستانعان ارقانىڭ ابزال ازاماتى اڭشىلىق پەن قۇسبەگىلىكتى دە جەتىك مەڭگەرگەن. ونىڭ قارۋلىعىنا قازاقپەن قاتار باسقا ۇلتتار وكىلدەرى دە تاڭداي قاعىسقان. باتىپ قالعان كولىكتى, ساز-باتپاققا بەلشەسىنەن باتىپ كەتكەن تۇيە مەن جىلقىنى ءوزىنىڭ قارا كۇشىمەن الىپ شىققانىن, بىلەكتى قازاقتىڭ وسى ءبىر الىپ ازاماتى جايلى اڭگىمەنى جۇرت ءجيى اڭىز قىلىپ ايتاتىن-دى.
سوعىستىڭ قىزعان شاعى 1943 جىلى ول اقمولا قالاسىندا بىرنەشە رەت تسيرك ويىنىنان ونەر كورسەتىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى مايدانعا جونەلتىپ وتىرعان. بىراق وتان الدىنداعى مىندەتىن ادال ورىنداعان وسى ءبىر دارابوز ازاماتتىڭ ومىرىندە قۋانىشتان گورى قايعى-قاسىرەت كوپ بولعان. بىراق ول جاسىمادى. سوندىقتان اقمولا ءوڭىرىنىڭ ۇلاندارى, باتىردىڭ اعايىندارى مەن ۇرپاقتارى ونىڭ ەسىمىن ەرەكشە قاستەر تۇتادى.
جانات تۇگەلباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
