تاريح • 28 قىركۇيەك، 2021

قاجىمۇقاننىڭ تالانتتى شاكىرتى

177 رەت كورسەتىلدى

ارقانىڭ قوس وزەنى ەسىل مەن نۇرانىڭ بويىندا كوپتەگەن حاس باتىر، سونداي-اق جاۋرىنى جەرگە تيمەگەن ايتۋلى بالۋاندار دۇنيەگە كەلگەن. سولاردىڭ اراسىنان ءبىز قانجىعالى قارت بوگەنباي ءباھادۇردى، ءيمانجۇسىپتى، قاجىمۇقان مەن بالۋان شولاقتى بارىنەن دە ەرەكشە اتار ەدىك.

ۇلى وتان سوعىسىندا ەكى مارتە باتىر اتاعىن العان تالعات بيگەلدينوۆ، رەيحستاگقا تۋ تىككەن حالىق قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆ، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ەسىل-نۇرا بويىنىڭ ارداقتىلارى.

قايدار وسپانوۆ اقمولاعا ىرگەلەس جات­قان استراحان اۋدانىنىڭ تۋماسى. بۇل كىسى­نىڭ تاعدىرى اۋمالى-توكپەلى زامانمەن تۇستاس كەلگەسىن كوپشىلىكتىڭ ويىندا بولعانىمەن، تاريحتا تاڭبالانباي قالدى.

ولكەتانۋشى-جازۋشى، مارقۇم سەيىت­جان ساداۋوۆ ءوزىنىڭ «قايدار بالۋان» تۋرالى جازعان كىتابىندا «... اتتەڭ زامانى ونى تانىمادى، قۇرمەتتەمەدى. بۇل ومىردەن ول قاسىرەتپەن ءوتتى» دەۋى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدىڭ ايقىن دالەلى ىسپەتتى.

قاجىمۇقاننىڭ تالانتتى شاكىرتى ­قاي­دار بالۋاندى اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى جاقسى بىلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىر عىپ ايتقان كىسىلەردى كوزىمىز كوردى. ونىڭ ارعى تەگى ورتا ءجۇزدىڭ بەلدى رۋى قىپ­شاق، ونىڭ ىشىندە التىباس ەلى. اتاقتى بۇل­عاق باتىردىڭ ۇرپاقتارى.

قايدار وسپانوۆ تۋرالى قازاقتىڭ بەلگىلى ەلتانۋشى قالامگەرلەرى جايىق بەكتۇروۆ، بايانعالي ءالىمجانوۆ تىڭ مالى­مەتتەر قالدىرعانى بەلگىلى. قاجى­مۇق­ان­مەن ول 24 جاسىندا كەزدەسىپتى. 1919 جى­لى قىزىلجاردان اقمولاعا كەلە جاتقان بەتىندە قاجىمۇقان ەسەنباي قاجى­نىڭ اۋىلىنا تۇستەنىپ، قول-اياعى بالعاداي سوم دەنەلى قايدارعا كوزى تۇسەدى. سول تا­­نىس­­تىقتىڭ ارقاسىندا ول اتاقتى با­­لۋا­­نعا ەرىپ، سولتۇستىك ءوڭىردىڭ، سون­داي-اق وعان شەكارالاس جاتقان رەسەي­دىڭ ءسى­بىر قالالارىندا ونەر كورسەتەدى.

مىسالى، 1934 جىلدىڭ كۇز ايىندا قا­جى­مۇقاننىڭ قاسىنا ەرگەن 11 بالۋاننىڭ ءبىرى رەتىندە قىزىلجار قالاسىندا ەداۋىر ۋاقىت ويىن كورسەتىپتى. سوندا ءدۇيىم جۇرت­قا اتى بەلگىلى ميشوبوروۆ، يان-تسى­گان، لاۆرەنتەۆ، اۆگۋست سەكىلدى الىپ با­لۋان­دار تسيرك ونەرىن، سونداي-اق فرانتسۋز كۇرەسىنەن جەكپە-جەكتەر جاساپ، وعان كۇرەسكە ەبى بار ءالدى قازاق جاستارىن تارتىپ وتىرعان.

اقمولالىق قايدار وسپانوۆ قاجى­مۇ­قان اتامىزدىڭ مەيلىنشە تالانتتى ءىز­باسارى بولعانىن سوندا قازاق جۇرتى باي­قاعانعا ۇقسايدى. ونكۇندىك ايقاستا قايدار وسپانوۆقا بىردە-ءبىر بالۋان تەڭ كەلمەگەن. ولاردىڭ ىشىندە گرۋزين، پولياك، قىرعىز تاعى باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلاندارى بولعان.

بوزكىلەمگە شىققان 8 بالۋاندى با­سىم­دىقپەن جەڭگەنى ءۇشىن قايدارعا ءى دارەجە­لى جۇلدە بەرىلەدى. بىراق اقشا سالىنعان كونۆەرتتى سول كەزدە قازاقتىڭ ءمارت جىگىتى قىزىلجار قالاسىنداعى جەتىم بالالار ۇيىنە بەرگىزىپتى.

بۇدان كەيىن قاجىمۇقان ونى 1926-1927 جىلدارى تاشكەنتتە وتكەن ويىن-ساۋىققا الىپ بارادى. قايدار – شەتەلدىك بالۋان­دار ءتارىزدى كورەرمەندەرىن قىزىقتىرىپ، بەتى­نە ءتۇرلى ماسكا تارتقان سيرەك قازاقتار­دىڭ ءبىرى. ول تسيرك ونەرىن قىسقا ۋاقىت ىشىن­د­ە جەتىك مەڭگەرە بىلگەن.

تۋرا قاجىمۇقانداي ۇستىنەن كولىك جۇر­گىزىپ، كەۋدەسىنە تەمىر ءتوس قويعىزىپ، سوم بالعامەن تاس جارعىزعان.

جۇگەن كورمەگەن ارقانداۋلى ەكى اساۋ ات ەكى جاققا تارتقاندا ونىڭ ءتاستۇ­يىن جۇدىرىعىن جازا الماي قارعىپ بۇلقىن­عاندارىنا جۇرت اڭ-تاڭ بولاتىن-دى.

تاعى ءبىر ونەرى: جۋان بەلتەمىردى موينىنا وپ-وڭاي وراپ، سونداي شاپشاڭدىقپەن جازىپ جىبەرەتىنى – ونىڭ ەرەكشە قارا كۇش يەسى بولعانىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. بۇل قاجىمۇقان ۇيرەتكەن تسيركتىڭ جۇرت قىزىعارلىق ويىنى كىم كورىنگەننىڭ قو­لىنان كەلمەگەنى انىق. تۋرا وسى اسىل اعاسى سياقتى ول ءبىر كىسىنى يىعىنا وتىر­عىزىپ، ەرلەر تولى اربانى جۇگىرە سۇيرەگەنى تالاي رەت قايداردىڭ باعىن اسپانداتىپ ەدى. ايتا بەرسە، اقمولا وڭىرىنەن شىققان اتپال ازاماتتىڭ ەل كوڭىلىن كوتەرگەن قى­زىقتى ويىن تاسىلدەرى از بولماعان.

20 مم ۇزىن شەگەلەردى قالىڭدىعى 5 سم تاقتايعا جالاڭاش الاقانىمەن ءبىر ۇر­عاننان ار جاعىنان ءبىر-اق شىعارعان كىسى.

قايدار جۋاندىعى ساۋساقتاي ۇزىن تەمىر شەگەلەردى جاس قىزدىڭ شاشىنداي جىلدام ورەتىنىن كورگەن كوزدەر از تاڭدانىستا بول­ماعانىن ءبىز دە ەستىگەنبىز. سول بۇرالعان شەگەلەردى ءبىزدىڭ اعايىندارىمىز قالاپ سۇراپ الىپ، بەرتىنگە دەيىن ساندىق تۇبىندە ساقتادى.

كەيبىرىن بالۋان اتامىز جاڭا بوسانعان كەلىنشەكتەردىڭ ەر بالالارىنا سىيعا تارت­قان دەسەدى.

قايدار وسپانوۆ عۇمىرىندا قيىن­شىلىقتى كوپ كورگەن. مىسالى، ايەلى قا­ديشا ماساق تەرىپ كىنالى بولىپ، كەڭەس جۇيە­سىنىڭ كارىنە اياۋسىز ۇشىرايدى. سوت­تان قۇت­قارماق بولعان قايداردىڭ سو­ڭىنا شام الىپ تۇسكەندەر از بولمادى.

قاجىمۇقاننىڭ مەكتەبىنەن وتكەن كىسى قازاق دالاسىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعان قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرىعىن دا كورگەن.

بىردە كوكشە جاعىندا، ەندى بىردە اق­مولا وڭىرىندە ءومىر سۇرسە دە قۋ كەدەيشىلىك ونىڭ سوڭىنان قالمادى.

قايدار تەك قانا قۋاتى بويىنان اسقان قارا كۇشتىڭ يەسى عانا ەمەس، ول جانى نازىك اقىن بولعان.

سۇراساڭ اكەم – وسپان،

اتىم – قايدار،

دۇشپانعا ەرەگەسكەن كوزىم جاينار.

اقىرىپ ارىستانداي ايعا شاپتىم،

ەشنارسە بوگەت بولماي، وزەن-سايلار.

التىباس – رۋىم،

ناعاشىم – قارامەڭدى،

سايرانداپ ارالادىم تالاي جەردى.

قايدارى اقمولانىڭ مۇندا

كەل دەپ،

شاقىرىپ يسپولكومى ناگراد بەردى.

ناعاشىلارى ارعىن اتانىڭ جەتى مو­مىنىنا جاتاتىن اتىعاي ەلى. بۇل تۋرالى جايىق بەكتۇروۆ تا ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە كەلىستىرىپ جازعان.

قايداردىڭ ۇلكەن اعاسىنىڭ اتى مۇر­تازا. كوپتى كورگەن كورەگەن كوزدەردىڭ ايتۋىنشا، ول ۇستالىقپەن كۇن كەشكەن كىسى ەكەن. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ونەرپازدىڭ ەل اراسىندا قۇرمەتى زور بولعان.

ال قايداردىڭ كىشى ءىنىسى كەنجەتاي ۇلى وتان سوعىسىنان ورالماپتى.

بالۋاننىڭ وزىنەن تۋعان ۇرپاقتارى اقمولا ءوڭىرىنىڭ ءار جەرىندە، سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. ونىڭ ۇلكەن بالاسىنا قاجىمۇقان ءوزىنىڭ اتىن بەرگەن. ەكىنشى ۇلىن قازاقتىڭ دارابوز وقىمىستىسى شوقاننىڭ ەسىمىمەن اتاعان.

وسى ماقالانى ازىرلەۋدە بىزگە اتاقتى بالۋاننىڭ نەمەرەسى جاسقايرات قايداروۆ ءبىراز كومەك بەردى. اسىرەسە باتىردىڭ سۋ­رەتىن تاپقانى ءۇشىن ول ازاماتقا شەكسىز ريزا­لىعىمىزدى ايتامىز.

ۇرپاقتارىنا ۇلى ادامداردىڭ اتىن قويعان قايدار بالۋان 1950 جىلى دۇ­نيە­­دەن وتكەن. ونىڭ زيراتى اقمولا وبلىسىنىڭ بۇگىنگى اقكول اۋدانىنىڭ ەنشىسىندەگى مەرەكە اۋىلىنىڭ جانىندا تۇر.

جاسىنان سەرىلىك جولىن ۇستانعان ار­قانىڭ ابزال ازاماتى اڭشىلىق پەن قۇس­بەگىلىكتى دە جەتىك مەڭگەرگەن. ونىڭ قارۋ­لىعىنا قازاقپەن قاتار باسقا ۇلت­تار وكىلدەرى دە تاڭداي قاعىسقان. باتىپ قال­عان كولىكتى، ساز-باتپاققا بەلشەسىنەن باتىپ كەتكەن تۇيە مەن جىلقىنى ءوزىنىڭ قا­را كۇشىمەن الىپ شىققانىن، بىلەكتى قازاق­تىڭ وسى ءبىر الىپ ازاماتى جايلى اڭگىمەنى جۇرت ءجيى اڭىز قىلىپ ايتاتىن-دى.

سوعىستىڭ قىزعان شاعى 1943 جىلى ول اقمولا قالاسىندا بىرنەشە رەت تسيرك ويىنىنان ونەر كورسەتىپ، ودان تۇسكەن قارجى­نى مايدانعا جونەلتىپ وتىرعان. بىراق وتان الدىنداعى مىندەتىن ادال ورىندا­عان وسى ءبىر دارابوز ازاماتتىڭ ومىرىندە قۋانىشتان گورى قايعى-قاسىرەت كوپ بولعان. بىراق ول جاسىمادى. سوندىقتان اقمولا ءوڭىرىنىڭ ۇلاندارى، باتىردىڭ اعايىندارى مەن ۇرپاقتارى ونىڭ ەسىمىن ەرەكشە قاستەر تۇتادى.

 

جانات تۇگەلباەۆ،

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى

سوڭعى جاڭالىقتار

قارسىلاسىن 7 راۋند بويى سابادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:32

يندونەزيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 09:32

ءۇشىنشى جەڭىلىس

جەكپە-جەك • بۇگىن، 09:02

جوسپارىن جوققا شىعاردى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇزدىك وندىقتا گولوۆكين جوق

كاسىپقوي بوكس • كەشە

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار