جەڭىس – 65

قاھارمان جانە تۇڭعىش مينيستر ۇلى وتان سوعى­سىنداعى جە­ڭىس­تىڭ 65 جىل­­دىق مەرەيتويى قار­ساڭىن­دا كەڭەس وداعى ات­تى ور­تاق وتاندى جاۋدان ازات ەتۋ جو­لىندا قانى مەن تەرىن اياماي توككەن قازاق باتىرلارى­نىڭ ءبىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر ءبولىسۋدى ءوز مىندەتىم سانادىم. ساعادات قوجاحمەت ۇلى 1942 جىلى مەك­تەپ­تە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق قىزىل ارميا قا­تارىنا شاقىرىلعان ەكەن. ءتۇر­كى­­ستان اسكەري پۋلەمەت ۋچيليششە­سىن بىتىرگەن سوڭ 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قاپ تاۋىندا باتىر ۇلدىڭ داڭقتى جاۋىنگەرلىك جولى باستالدى. كراسنودار ولكەسى, ۋكراينا, مولداۆيا, باتىس بەلورۋسسيا, پولشا ەلدەرىن ازات ەتۋگە قا­تىس­قان قازاق ساردارىنىڭ بۇل ساپارى 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا بەرليندە اياقتالدى. سول جىلى ناۋرىزدا جاۋدىڭ پولشا تەرريتورياسىنداعى مىق­تى بەكىنىسىن بۇزۋدا ەرلىكپەن كۇرەسكەنى ءۇشىن 20 جاسار ەرجۇرەك جىگىت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى, وڭىرىنە لەنين ور­دەنى مەن “التىن جۇلدىز” مەدا­لىن تاقتى. ول باسقارعان ات­قىش­تار باتالونى بەرليندى ال­عان بولىمشەلەردىڭ ءبىرى بولدى. سول شايقاستارداعى ەرلىگى ءۇشىن باتالون كومانديرى “التىن جۇلدىز” مەدالىن الۋعا ەكىنشى رەت ۇسىنىلعانى دا بەلگىلى. سوعىستان كەيىنگى ءۇش جىل سا­عا­دات قوجاحمەت ۇلى م.فرۋنزە اتىن­د­اعى اسكەري اكادەميادا ءبىلىم الدى, كەيىننەن كسرو قارۋ­لى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اكادەميا­سىندا كۋرس­تاردان ءوتتى. تەرەڭ ءبىلى­مىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ قورعانىس سا­لا­سىنداعى باسقارۋ لاۋازىم­دارىندا مول تاجىريبەگە ۇشتاس­تىر­­دى. ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشى­سىنىڭ ورىن­باسارى, وڭ­تۇستىك اسكەرلەر توبى قولباس­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى بولدى. باتىر اعا كوپتەگەن جىلدار بويى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى رەتىندە ەل ءومىرى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىستى. 1989 جىلى رەسپۋبليكالىق اردا­گەرلەر كەڭەسىنە توراعا بو­لىپ سايلاندى, قازاق كسر جو­عار­عى كەڭەسىنىڭ ارداگەرلەر ءىسى بويىن­شا كوميتەتىن باسقاردى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا بىردەن-ءبىر لايىق ادام ساعادات قوجاحمەت ۇلى ەدى. بۇل 1991 جىلدىڭ قازان ايى بولاتىن. ال كە­لەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا رەس­پۋب­ليكا باسشى­سى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ­تىڭ جارلىعى­مەن ەلىمىزدىڭ قور­عانىس مينيسترلىگىن باسقارۋ ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە جۇكتەلدى. بۇل دۇرىس شەشىم ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. مەن ول كىسىنىڭ قاراما­عىندا قىزمەت ەتكەندەردىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان ساعادات قوجاحمەت ۇلى­نىڭ ءوزىم بىلەتىن قىرلارىنا توقتالا كەتپەكپىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى بولعان قيىندىقتارعا, قارا­جات جوعىنا قاراماستان س.نۇر­ماعام­­بەتوۆ ەلىمىزدىڭ اسكەري سالا­سىن دامىتۋعا جاعداي جاسادى. كوپ­تەگەن وقۋ-جاتتىعۋلار, ديۆيزيا كومان­­ديرلەرىنىڭ, اسكەري وقۋ ورىن­دارى باسشىلارىنىڭ جيىندارىن وتكىزدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش اسكەري دوكتريناسىن ازىرلەۋگە قورعانىس مي­نيسترى رەتىندە عانا ەمەس, ءتاجىري­بەلى, سوعىس كورگەن ساردار, تەرەڭ ءبىلىم­دى مامان رەتىندە بىلىكتى باس­شىلىق ەتتى. ەلدەگى نەگىزگى اسكەري وقۋ ورنى ي.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچي­لي­ششە­سىندە ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ساعادات قوجاحمەت ۇلى وراسان زور ۇلەسىن قوس­تى. مەملەكەتتىك قورعا­نىس كومي­تەتى­نىڭ توراعاسى بولعان كەزى. ءماس­كەۋ­دەگى باسشىلىق الدىن­دا 39 جاستا­عى مەنى ي.س.كونەۆ اتىن­­داعى الما­تى جوعارى جالپى­اسكە­ري كوماندا­لىق ۋچيليششە­نىڭ (قازىرگى قۇرلىق ءاس­كەرلەرى ينستي­تۋتى) باستىعى لاۋا­زى­مىنا تاعا­يىن­داۋعا ۇسىنىس جاسادى. وسى شەشىمىن ايتقاندا, مەن: ء“مۇم­كىن, الدىمەن باس­تىق­تىڭ ورىن­با­سارى بولىپ, جۇمىس رەتىن دە, ءوز مۇمكىن­دىكتەرىمدى دە بايقايىن”, – دەدىم. گە­نە­­رال نۇرماعام­بەتوۆ سون­دا: “باسقا ادام بول­­سا, قۋا­نا-قۋانا كەلى­سىپ, “بۇي­رى­­عى­ڭىز­دى ورىن­داي­مىن” دەر ەدى. جاسقا­نا­تىن ەشتەڭە جوق, قولىڭ­­نان كە­­لەدى”, ­– دەپ جاۋاپ بەردى. ەل تاعدىرىمەن بىرگە قارۋلى كۇشتەردىڭ دە بولا­شاعى شەشىلىپ جات­قان سول اۋمالى-توكپەلى كۇندەرى اعا­مىز قازىرگى ارميا گەنە­رالى م.ق.التىنباەۆ, گەنە­رالدار ب.ە.ەر­تاەۆ, ءا.ب.جار­­بو­لوۆ, ۋ.ب.ەلا­مانوۆ سەكىلدى شاكىرت­تەرىنە سەنىم ارتتى. ماي­داندا شىڭدالعان جاۋىنگەر-مينيستر­دىڭ تەرەڭ ساناسى مەن كورەگەندىگى ونى جاڭىلدىرعان ەمەس, شىنداپ كەلگەندە, پولك, ديۆيزيا, ۋچيلي­ششەنى باسقارۋدى جاس وفيتسەر­لەرگە تاپسىرعاندا ول ۇلكەن تاۋەكەلگە بەل بۋعان ەكەن. ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ قولداۋىمەن كوپ سالالى وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. قازاقستانداعى اسكەري وقۋ ورىندارى الدىمەن 4, كەيىننەن 9 ماماندىق بويىن­شا ما­­مان­دار دايارلادى. قورعا­نىس مي­نيسترى بۇل ماماندىقتار سانىن 11-گە جەتكىزۋگە قولداۋ جاسادى. ءناتي­­جەسىندە, قازاق­ستان­نىڭ اسكەري سالا­­لارىنا قاجەت­تى بارل­ىق مامان­دارمەن قام­تاماسىز ەتەتىن جۇيە قالىپتاستى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ءوز اسكەرلەرىن قۇرعان ەل­دەر اسكەري قىزمەتشىلەرىنە قاي­تادان انت بەرگىزدى. ال س.نۇر­ماعامبەتوۆ ءبىزدىڭ اسكەري قىز­مەت­شىلەرگە ولاي جاسات­قان جوق. ول اسكەري انتتىڭ ءبىر-اق رەت بەرىلەتى­نىن ايتىپ, قايتالاتۋعا جول بەرمەدى. 1980 جىلداردىڭ اياعى, 1990 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانداعى اسكەري وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كەڭەس وداعى تاراعاننان كە­يىن, تاۋەلسىز ەلدە وقۋلارىن اياق­تا­عان جاس اسكەري مامانداردى كۇش­تەپ ۇستاعان جوق. ارقايسىسى­نىڭ ءوز وتانىنا, ەلىنە ورالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, باسقا ەلدەر­دىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن­دەر اسكەري كيىممەن دە قام­­تا­ماسىز ەتىلمەي, ەلدەرىنە ازامات­تىق كيىم­مەن ورالىپ جاتقاندا, بىزدە وقىعان باسقا ەل ازاماتتارىن ءمينيستردىڭ شەشىمىنە سايكەس, اسكە­ري وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنە ساي فور­ما­دا, لايىقتى تۇردە شىعارىپ سالدىق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىنە ۇنەمى ءتانتى بولاتىن ەدىك. مەملەكەتتىلىگىمىز قالىپتاسىپ جات­قان قيىن كەزدەردىڭ وزىندە, قارۋلى كۇشتەردىڭ كوماندالىق قۇرامى مەن اسكەري وقۋ ورىندارى­­نىڭ باستىق­تارى­نىڭ قاتىسۋىمەن توقسان سايىن كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋ­لار وتكىزىلىپ وتىراتىن. مينيستر وفيتسەرلەر مەن گەنەرال­دار الدىندا ساباقتار وتكىزىپ, ءبىزدى, كوماندير­لەردى سوعىس جاعدايىندا جانە بەيبىت كۇندە اسكەر باسقارۋعا باۋليتىن. قارۋلى كۇشتەر ءۇشىن ما­مان­­دار دايار­­لاۋ­دىڭ بۇگىنگى جۇيە­لى قۇرىلى­مى, اسكەري وقۋ ورىن­دارىنىڭ جۇيەسى – ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش قورعانىس ءمينيسترى س.ق.نۇر­ماعامبەتوۆتىڭ ساقتاپ, دامىت­قانى­نىڭ ارقاسى. ساعادات اعامىزدىڭ حالىق­ارا­لىق ارەناداعى بەدەلى دە جوعارى. حالىق­ارالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن كوپ­تەگەن اسكەري ماسەلەلەردە قا­زاق­­ستان اتىنان قاتىسىپ, ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتتى. شەتەلدەرگە, ماسكەۋگە بارعاندا “قازاق­ستاننانمىن” دە­سەك, ونداعى قۇرمەتتى, بەدەلدى ادام­دار ءبىرىنشى ەل­باسىنى, سودان سوڭ ساعادات قوجاح­مەت ۇلىن ايتىپ, حالىن سۇراپ, سالەم جولداپ جاتادى. ول كىسىنىڭ بەدەلىن وسىدان دا بايقاۋعا بولادى. 1994 جىلعى 23 مامىردا ساعادات اعامىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش “حالىق قاھارمانى” اتاندى. 1995 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتستاۆكاعا شىقتى, ءبىراز جىل ەلباسىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى. قاي ۋاقىتتا دا قورعانىس سالاسىنىڭ ارداگەرى ساعادات قوجاحمەت ۇلى – بارشامىز ءۇشىن ارقا سۇيەر اقىلمان اعا بولۋدان جاڭىلماي كەلەدى. ارميا گەنەرالىنىڭ قازاقستان قورعانىس سالاسىنا قوسقان وراسان زور ۇلەسى تۋرالى ەلباسىمىز بىلاي دەپ ەدى: “1992-1995 جىلدار ارالى­عىن­دا قورعانىس مينيسترلىگىن باس­قار­عان ساعادات قوجاحمەت ۇلى ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىز­دى ءرول اتقاردى. قازاقستان قارۋ­لى كۇشتەرى قالىپتاسا باستا­عان سوناۋ كۇردەلى كەزەڭدە ونىڭ تاجىريبەسى, اسكەريلەر ورتاسىنداعى بيىك بەدەلى جانە وتان الدىنداعى ادال قىزمەتى اۋاداي قاجەت بولاتىن”. كەز كەلگەن دارەجەدەگى باسشى مىنەز-قۇلقىنداعى ماڭىزدى نارسە – تالاپ قويعىشتىعىمەن بىرگە ادامگەر­شىلىكتى بولۋى, قاراماعىن­داعىلارعا تەرەڭ نازار سالۋى, جاق­سىنى ەستە ۇستاپ, جاماندى ۇمىتا ءبىلۋ. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى س.نۇرماعام­بەتوۆتىڭ بويىنان تابىلادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گە­نەرالى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى ساعادات قوجاح­مەت ۇلى نۇر­ماعامبەتوۆتى ۇلى جە­ڭىس­كە 65 جىل تولعان مەرەيلى مەرە­كەمەن قۇتتىق­تايمىن. باتىر اعاعا مۇقالماس مىقتى دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر تىلەيمىن. ارقا سۇيەر اسقار تاۋىمىز بولىپ, ورتامىزدا ءجۇرىڭىز, ارداقتى اعا! اباي تاسبولاتوۆ, رەسپۋبليكالىق ۇلان قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت. باتىر مەنىڭ الدىمدا وسىدان بەس جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالىپ جا­رىق كورگەن “تاڭعا­جايىپ اياگوز” اتتى كىتاپ جاتىر. سول ءبىر وتتى جىلداردا وق-ءدارى ساسىعان مايدان دالا­سىندا جاۋمەن شايقاسقان جاۋىنگەرلەر مەن تىلدا تاڭ­مەن تالاسا تۇرىپ تىن­باي ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىن ەرلىگىنە ارنالعان وسى كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە كەزىندە ءوزىم دە ارالاسقان بولاتىنمىن. پاراقتاپ وتىرىپ, سول كەزدە كەزدەسكەن, ءجۇز­دەسكەن ارداگەرلەردىڭ ءبىرازى­نىڭ ماڭگىلىك ساپارعا اتتانىپ كەتكەنىن كورىپ كوڭىلىم بوسادى. سولاردىڭ ءبىرى “داڭق” وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى فازىل ادىلباەۆ بولاتىن. مەنىڭ بۇل كىسىنىڭ ەرلىگىمەن تانىسۋىم ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى جاريالانىمداردان باستالعان-دى. “گەرويام – سلاۆا” (لەنينگراد. پوليتيزدات, 1974 ج.), “دوبلەست سولداتسكايا” (الماتى, “قازاق­ستان”, 1974 ج.,) “سەمەي” (قازاق­ستان قالالارىنىڭ تاريحى, ال­ماتى. “عىلىم”), “وگونەك” جۋر­نا­لى ( №19, 1970 ج.), فوتوپوۆەست “پودۆيگۋ جيت ۆ ۆەكاح” (الماتى, 1975 ج.) سىندى دۇنيەلەر ارقىلى مەن ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا باتىر جۇرگەنىنەن حاباردار ەدىم. ارتىنشا ماعان دا فازىل اعا ەڭبەك ەتكەن كوكپەكتى, جارما اۋداندارىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ەندى بۇرىنعى بىلگەنىمە ول كىسى جايلى ەستىگەن كوپتەگەن ىزگى اڭگىمەلەر قوسىلىپ, قۇرمەتىمدى ارتتىرا ءتۇستى. ول سول جارما اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن. سوندا تۋمالاستارى, دوستارى ارىپتەستەرى كوپ بولعان­دىعىنان مەن فازىل اعا تۋرالى نەبىر اڭگىمەلەر, قىزىقتى وقيعا­لارعا ابدەن قانىقتىم. مەنىڭ قيالىمدا ەندى ول كىسىنىڭ پورترەتى ورنىقتى. ونان قاراپايىم دا قايىرىمدى, بۇلتالاعى مەن بۇقپاسى جوق اشىق تا ادال ازامات, ادىلدىگى مول زاڭگەر, دوس, تۋىسقا, ارىپتەسكە قوڭ ەتىن كەسىپ بەرەتىن, قاي ءۇيدىڭ دە قادىرلى قوناعى فازەكەڭدى تانىدىم. ال فازىل اعانىڭ وزىمەن جۇزدەسۋىم كوكپەكتى اۋدانىندا بولدى. بىردە, كۇزدىڭ باسىندا اۋدان­دىق تولقۇجاتتار (پاسپورت) بەرۋ ۇستەلىنىڭ باستىعى, ەلدىڭ قادىرلى ازاماتى شاقىرىپ الىپ, اياگوز قالاسىنان فازىل ادىلبەكوۆ كەلە جاتقانىن ايتتى. فازەكەڭ قارا­باستاۋداعى تۋىسقانىنىڭ ۇيىنە توقتاپتى. شىنىمدى ايتسام, جەكە جۇمىستارىمەن جۇرگەن فازىل اعامەن امانداسۋعا كەلگەن كوكپەكتىنىڭ بارلىق باسشىلارىن كورىپ, تاڭعالدىم. كەزدەسۋدىڭ مىس­قالداي رەسميلىگى جوق, ءبىرىڭ­عاي قيماس سەزىمدەگى دوس كوڭىلدى ادامداردىڭ ساعىنىسقان قاۋى­شۋى. ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ول كىسى­گە جاقىنداپ, ءبىرى قۇشاقتاسىپ, ءبىرى قولداسىپ امانداسىپ, ءبىرى ارقادان قاعىپ ءماز-مەيرام. ۇيلەرىنەن فازەكەڭنىڭ سىباعا جەپ كەتۋىن سۇراپ, بالا-شاعالارىنىڭ باتىر اعالارىنا قىزمەت كورسەتۋگە اسىق ەكەندىگىن ايتۋدا. فازىل اعا جينالعانداردى كوزىمەن شولىپ تۇرىپ, “وۋ, كىم قايدا, كورىنبەيدى عوي, ارالارىڭدى نەگە جوق”؟–دەپ سۇرادى. جينالعاندار تومەن قارادى, بىرەۋ اۋىر كۇرسىندى. جاڭا عانا جايناپ تۇرعان اعانىڭ ءجۇزى سولعىن تارتتى, باس كيىمىن الىپ, “جاتقان جەرى جارىق بولسىن, مەن ءبىر كۇنگە عانا سۇرانعانمىن, سوندىقتان ءبارىمىز بىرگە ءبىر جەرگە جينالىپ, الدىمەن ومىردەن وتكەن دوسىمىزدى ەسكە تۇسىرەيىك”, دەگەن. از عانا ەڭبەك ەتكەن جەرىندە وسىنشاما قۇرمەتكە بولەنگەن اعاعا قاتتى قىزىقتىم. شىركىن, مەن دە وسىنداي بولسام عوي, دەگەن وي جىلت ەتتى. مەنىڭ وندا وردا بۇزار كەزىم. مەنى كورگەندە دە وسىلايشا بارلىق تانيتىن ادامدارىم قۋانىپ تۇرسا, كوپ قۇرمەتتەر ەڭبەگىم بولسا دەپ ارماندادىم. ال فازىل اعا بولسا ەل اۋزىنداعى ەرلىگىن 18 بەن 20 اراسىندا جاساپ ۇلگەرىپ, بەيبىت كۇندە دە ەڭبەگىمەن ەرەكشەلەنگەن. سول كۇنى فازىل اعا كوپ ادام­دارمەن كەزدەستى. اڭىزداي تۇلعا­مەن امانداسۋعا جاس تا, كارى دە اسىق. ورتا بويلى, ەرگە ءتان كەسەك كەلبەتى, جاراسىمدى ءازىلى, كىسىنى وزىنە ەرىكسىز تارتار قالىبى جارا­سىم تاۋىپ, ءبىر ادامنىڭ تۇلعا­سىنان تابىلىپتى. قايران قال­دىم, ءسۇيسىندىم. بۇل نە, تەك پە, مىنەز بە؟ الدە ىشتەگى مىقتى ءتىن بە؟ نەگىزىندە وسىلاردىڭ بارلىعى بولسا كەرەك دەدىم ىشتەي. كەيىنىرەك ماعان فازىل اعا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعان اياگوز­دە ەڭبەك ەتۋ بۇيىردى. سول ۋاقىتتا وتباسىمىزبەن جاقسى ارالاس­تىق. ال اعا ۇيدە قانداي ەدى؟ ناعىز سۇيەنەتىن اسقار تاۋ دەرسىڭ. جارىنا, بالالارىنا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىگى, ول ءۇيدىڭ مىرزا داستار­قانى, وتباسىن­داعى جاراسىمدى­لىق – بارلىعى كەرەمەت ۇيلەسىپ جاتا­تىن. بىردە كەلگەن مەيماندار فاري­دا اپايدىڭ ءان ايتۋىن سۇرادى. مەن بىلمەيدى ەكەنمىن, فاريدا اپاي ءان سالدى. بەينەبىر وپەرا ءانشىسىن­دەي, سازىنا كەلتىرىپ تامىلجىتقاندا جەڭە­شەم سونشا­ما اجارلانىپ كەتكەن. اشەيىندە اڭگىمەشىل فازىل اعا ءوزى تۋرالى ايتقاندى ۇناتپايتىن. ول كىسىگە وزىنەن گورى وزگەلەردىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ وڭاي. مايدان­داعى ەرلىكتەرىن سۋىرتپاقتاپ سۇراپ, ازەر بىلەتىنسىڭ. قاسىندا كوپ ءجۇر­گەندە مىقتاپ بايقاعانىم, ول كىسى ەشكىمدى بولمەيتىن. مان­سابى جو­عارى لاۋازىم يەسى دە, قاراپا­يىم ەڭبەك ادامى دا فازە­كەڭ ءۇشىن قۇر­مەتتەۋگە لايىق. ونىڭ بويىندا بابالاردان قالعان ورلىك پەن كىسى­لىك, قاراپايىم­دى­­لىق پەن قايى­رىم­دىلىق استاسىپ جاتاتىن. ول تۋعاننان-اق قىران بولىپ قالقىپ ۇشۋعا, ەرلىك جاساۋ­عا جاراتىل­عان­داي كورىنە­تىن. باۋىرىمەن جور­عالاعان ادامنان قانداي ەر­لىك, باتىر­لىق شىقسىن, ول ءادىل­دىك ءۇشىن كۇرەسۋگە بار, جا­نىن دا, ءتانىن دە سول جولدا سارپ ەتۋ­گە ءازىر نا­عىز باتىر ەدى. ءاري­نە, ول سونداي بولعان­دىق­تان, ماي­دان­­دا ەرلىك جاساپ, “داڭق” ور­دە­نى­­نىڭ تولىق كاۆا­لەرى اتاندى. 1945 جىلدىڭ قاڭتارى. روتا تاپسىرما الدى. سيلنا-نورۆا دەرەۆنياسى تۇسىنداعى فاشيس­­تەردىڭ مىقتى قورعانىسىن بۇزۋ قاجەت. شابۋىل كەزىندە ءىرى كالي­­بەرلى نەمىس پۋلەمەتىنەن جاۋعان وق باس كوتەرتپەيدى. مىنە, پۋلە­مەت­شى فازىل ءادىل­بەكوۆ قارسى اتقان وق نىساناعا ءدوپ ءتيدى. جاڭا عانا جاۋىن­گەرلەردى جاپى­راقتاي قاعىپ ءتۇسىرىپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ ءۇنى ءوشتى. روتا العا ۇمتىلدى. سول ساتتە كورشى ءۇيدىڭ شاتىرىنان تاعى ءبىر جاۋ پۋلە­مەتى سارناپ قويا بەردى. روتا قايتادان جاتا قالدى. شابۋىل باسىلىپ قا­لىپ, نەمىستەر بەل الىپ كەتۋى ءمۇم­­كىن. ادىلباەۆ تاعى دا نىسانانى ءمۇلت جىبەرمەدى. روتا الدىنا قويعان مىندەتتى ورىن­داپ شىقتى. وسى ۇرىستا ءادىل­باەۆ ءبىر ءوزى ونداعان ءفاشيستى جەر قاپتىردى. ءىىى دارەجەلى “داڭق” وردەنى وسى ەرلىك ءۇشىن بەرىلدى. 6 اقپان. ديۆيزيانىڭ ءبىر بولەگى ودەردەن ءوتىپ, جاۋ پلاتس­دارمىن باسىپ الدى. العاشقى لەكتە بولعان ادىلباەۆ پۋلەمەتى تاعى دا 7 رەت قايتا شابۋىلدىڭ بەتىن قايتارىپ, ءۇش نىسانانىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ, ون ءفاشيستى و دۇنيەگە اتتاندىرىپ, جاۋدىڭ 3 سولداتىن فازىلدىڭ ءوزى جەكە تۇتقىنعا الدى. وسى جولى ونىڭ كەۋدەسىنە ءىى دارەجەلى “داڭق” وردەنى تاعىلدى. 16 ساۋىردە بەرلينگە شابۋىل باستالدى. سەرجانت ادىلباەۆ ەكى نىسانانى جانە 27 جاۋدىڭ كوزىن جويدى. كەلەسى ۇرىستا ءادىل­باەۆ راسچەتى ءبىرىنشى بولىپ كۋپەرس­دورف ەلدى مەكەنىنە كىر­دى. وسى جولى ادىلباەۆ گراناتا لاقتى­رىپ, سايراپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ ءۇنىن ءوشىردى. كەلەسى كۇنى دە ءادىل­باەۆ راسچەتى جاۋ­دىڭ بىرنەشە شابۋىلىنىڭ بەتىن قايتارعان. جارالانعان كوز­دەۋشى جاۋىن­گەرىن الماس­تىرعان ادىلباەۆ تاعى دا 15 جاۋدىڭ جەلكەسىن قيدى. ءوزى دە جاراقات الدى, بىراق مايدان دالاسىن تاستاپ كەتكەن جوق. وق تيگەن قولىن بايلاي سالىپ, جان­تالاسا ۇمتىلعان فاشيستەر شابۋى­لىن كەرى قايتاردى. وسى جولعى جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن ادىلباەۆ وڭىرىنە ءى دارەجەلى “داڭق” وردەنى تاعىلدى. فازىل ادىلباەۆ ەرلىكتەرى ول تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردا وسىلاي سۋرەتتەلەدى. سوعىس اياقتال­عاندا ول نەبارى 21 جاستا عانا بولاتىن. ول – فاشيست ورداسىن تالقانداپ, بەرلينگە جەتكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى. ونى “بەرليندى العانى ءۇشىن” مەدالى ايعاقتايدى. “ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن” مەدالى دە ونىڭ كەۋدەسىندە جارقى­راپ تۇراتىن. باتىرعا لايىقتى عۇمىر كەش­كەن فازىل اعا ارامىزدا جوق. ارتىندا ونىڭ ەسىمىن ماق­تانىشپەن الىپ جۇرگەن ۇل-قىز­دارى بار. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن­دە ونىڭ جارقىن ديدارى قالدى. جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قار­ساڭىن­دا مايدانگەر قارت­تارعا قۇرمەتتەر كورسەتىلۋدە. ولار ءبىز ءۇشىن قان توكتى, ال ءبىزدىڭ ءمىن­دەتىمىز – ولاردىڭ ەرلىكتەرىن جادىمىزدان وشىرمەۋ. مۇرات تولەباەۆ, كسرو جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ەڭبەگى ءسىڭدى ولاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار كەڭىنەن ۇيىمداستىرىلۋدا. ارداگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتىلىپ, ولار بارىنشا ارداقتالۋدا. بۇل جونىندە باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سۇلەيمەن اڭگىمەلەيدى. –بيىلعى باستى مەرەكەنىڭ ءبىرى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى ەكەندىگى داۋسىز. وسى ورايدا وتان قورعاعان اعا ۇرپاق وكىلدەرى ەشقاشان ەستەن شىقپاق ەمەس. قازىرگى كەزدە وڭىردە 699 مايدانگەر قالسا, سونىڭ 475-ءى – قالادا, 224-ءى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. 2009 جىلى ورال قالاسىندا 89 مايدانگەرگە پاتەر بەرىلسە, قازىرگى تاڭدا قالادا 38 جانە اۋدانداردا 24-ءى كەزەكتە تۇر. 2009 جىلى اقجايىق اۋدانىندا – 3, قازتالوۆتا ەكى ارداگەرگە ءۇي بەرىلدى. بيىل ورالدا – 38, وبلىس اۋداندارىندا 24 سوعىسقا قاتىسۋشىعا ( ءار اۋداننان ەكى ادامنان ) پاتەر بەرىلمەك. زەلەنوۆ اۋدانىندا 360 مىڭ تەڭگەگە ءۇش مايدانگەرگە سۋ قۇبىرى وتكىزىلسە, دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن 11-ءىنىڭ تۇرعىنجايى جوندەل­مەك. تاسقالادا ساۋىردە بۇل ماقساتقا 400 مىڭ تەڭگە قارالدى, – دەيدى س.سۇلەيمەن. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 53 مايدان­گەرگە ساۋىقتىرۋ-كۋرورتتىق شيپاجايلارعا جولداما بەرىلسە, بيىل 15-ءى وسىنداي جاعدايدا ەمدەلىپ ۇلگەرىپتى. سونداي-اق, قارۋلاستارىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن تمد ەلدەرىنە ارداگەرلەر تەمىر جول نەمەسە اۋە كولىگى ارقىلى ءبىر رەت تەگىن بارىپ كەلە الادى ەكەن. قازىرگى كەزدە وڭىردە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدى­عىنا ازىرلىك قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. وبلىس ورتالىعى – ورال قالاسىندا جەڭىس الاڭى, گ.جۋكوۆ, م.مامەتوۆا ەسكەرتكىشتەرى جوندەلىپ, اۋعاندىقتار اللەياسى اشىلادى. بوكەي ورداسىنىڭ حان ورداسى اۋىلىندا جاڭا مەموريال بوي كوتەرسە, تاسقالادا ازالى انا ەسكەرتكىشى كۇردەلى جوندەۋدەن كەيىن قايتا ەڭسە تىكتەيدى. مۇنداي جۇمىستار بارلىق اۋدانداردا جۇرگىزىلۋدە. سوعىس ارداگەرلەرى مەن جەسىرلەرىن, تىل ەڭ­بەك­­كەرلەرىن, كونتسلاگەر تۇتقىندارىن جانە باسقالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ءۇشىن رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتتەن 263,41 ملن., جەرگىلىكتى قازىنا­دان 93 ملن. تەڭگە بولىنگەن. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە 10 441 تىل ەڭبەككەرى تۇرادى دەگەن مالىمەت بار. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى تىلداعى ەڭبەكپەن شىڭدالىپ وستىك سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى بەكەن مۇساەۆ وسىلاي دەيدى 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسىمىز كەڭەس وداعى حا­لىق­­تارىنىڭ جاڭقيارلىق ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ, ىنتىماقتى اۋىز ءبىرشى­لىگى­نىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانى بارشاعا ءمالىم. قان مايداندا, وق پەن وتتىڭ ورتا­سىندا ءجۇرىپ, جانىن پيدا ەتۋگە دايىن جاۋىنگەر اعالارىمىزدىڭ كۇرەس­كەر قاي­سارلىعى بۇكىل الەمدى فاشيزم قۇرساۋى­نان بوساتىپ, جەڭىس تۋىن جەلبىرەتتى. وسى ۇلى جەڭىستىڭ باياندى بولۋىنا, ءسوز جوق, ۋاقىتپەن ساناسپاي قاجىرلى ەڭ­بەك ەتكەن تىل ەڭبەككەرلەرى دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. سىر ايماعىنداعى وسىنداي ات­پال ارداگەرلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ەلىمىزگە ەڭ­بەك سىڭىرگەن دەربەس زەينەتكەر بەكەن مۇساەۆ. ومىردەن توقىعانى كوپ, ۇشقىر ويلى, پايىمى سەرگەك, سالماقتى دا ساۋات­تى بەكەڭ قازىر قادىرمەندى وبلىس ارداگەر­لەرىنىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ ءومىر بەلەس­تەرى جايلى جازعان دەرەكتى “پارىز بەن قارىز” اتتى عۇمىرناما كىتابىندا ول دۇنيەگە قىزىق­پايتىنىن, التىن, كۇمىس جيناما­عانىن, قوس قاباتتاپ كوتتەدج سالماعانىن, ءماشي­نە مىنبەگەنىن, ونىڭ ورنىنا حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, ءوزىنىڭ ۇرپاعىنا ۇلاعاتتى تاربيە بەرۋگە بار كۇشىن سارپ ەتكەنىن ءسوز ەتەدى. شىنىندا دا ءدال سولاي. ەندىگى ءسوز كەزەگىن بەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزگە بەرەلىك. – بەكە, اڭگىمەمىزدى ەندىگى جەردە سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارىنداعى ۇيقىسىز وتكىزگەن ءتۇن, كۇلكىسىز وتكىزگەن كۇندەرىڭىزدەن باستاساق. – قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ باۋرايىنا قونىستانعان شيەلى اۋدانىنىڭ “ەڭبەك­شى” كولحوزىندا سۇراپىل سوعىس جىل­دارىن­­دا ەڭبەك مايدانىندا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى قاناعات سەزىم­مەن ءاردايىم ەسكە الامىن. جوقشى­لىق­تىڭ زاردابىن تارتقان ءبىز بالالىق شاق­تىڭ قىزىعىن كورە الماي وستىك. ءومىر سوقپاق­تارى ءبىزدى ەرتە ەسەيتتى. قارشاداي كەزىمىز­دەن ەڭبەككە ارالاسىپ, بولاتتاي شىڭدالىپ وستىك. ءبىر وقيعا وسى كەزگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. 1944 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نىڭ ورتا كەزى ەدى. ءبىر توپ جاسوسپىرىمدەر اتىز­داردا تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان كۇرىش باۋلارىن وگىز اربامەن قىرمانعا تاسىپ, مولوتيلكامەن باستىرۋعا اكەلىپ جيناي­­مىز. اربامدى كۇرىشتىڭ باۋلارى­نا تول­تىرىپ, اتىزدىڭ سۋى كەپپەگەن باتپاعى­نان شىعارا المادىم. وگىزدەردى قامشى­لاپ ءارى-بەرى ايداسام دا اربا ورنى­نان قوزعالمادى. ءۇستى-باسىن مال­مان­داي بات­پاق. وزىمنەن-ءوزىم ىزالانىپ جىلاپ ءجۇر­مىن. امالداپ كۇرىش باۋلارىن اربا دوڭگە­لەگىنىڭ استىنا قايتا-قايتا ەڭكەيىپ سالىپ جۇرگەنىمدە وگىزدەر بىرىمەن-ءبىرى ءسۇزىسىپ, اربا ءجۇرىپ كەتكەندە مەنىڭ ءبىر اياعىم دوڭگەلەكتىڭ استىندا قالىپ, باسىپ ءوتتى. جانداۋسىم شىعىپ جىلاپ جات­قانىمدا ۇلبالا التايباەۆا مەن پال يساەۆا باتپاقتا جاتقان جەرىمنەن تاۋىپ الىپ, امان قالدىم. سول اسىل انالاردىڭ ەكەۋى دە بۇل دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. ەكىنشى ءبىر وقيعا دا ەسىمدە قالىپتى. مولوتيلكادان شىققان سالىنى قاپتاپ 12 شاقىرىم جەردەگى شيەلى استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە وگىز اربامەن, ات اربامەن, ەسەك­پەن تاسيمىز. ءبىر ەسەككە 2 قاپتان سالىنى تەڭدەپ, 5-10 ەسەكتىڭ باس جىپتەرىمەن ءبىر-بىرىنە قوساقتاپ بايلاپ, الدىما سالىپ بەرەدى. ءبىر كۇنى ورتا جولداعى, قازىرگى نار­تاي بەكەجانوۆ اۋىلىنا جاقىنداي بەرگەن­دە ەسەكتەر ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ, ۇستەرىن­دەگى قاپ­تار اۋدارىلىپ قالدى. كۇن باتىپ بارادى. كۇرىشتى ەسەكتىڭ ۇستىنە كوتەرىپ سالۋعا شامام كەلمەيدى. ونى تاستاپ كەتۋگە تاعى بولمايدى. سونىمەن ايدالادا نە ىستەرىمدى بىلمەي تۇرعانىمدا, قاراڭعى ءتۇن ورتاسىندا سىقىرلاعان اربانىڭ داۋىسى ەستىلدى. ارباشى ارىستانوۆ بازار جانە كۇرىشتىڭ زۆەنو جەتەكشىسى, قازىردە كوزى ءتىرى 90 جاسقا كەلىپ وتىرعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىرىنكۇل قازانتاەۆا اپاي بار ەكەن. شىرىنكۇل اپا: “اينالايىن, بەكەنجان-اي, ابدەن شارشادىڭ با, قارنىڭ اشتى ما؟”- دەپ ءبىر جاپىراق نان ۇسىنىپ, شىر-پىر بولىپ جاتىر. قاپتاردى جابىلا ارباعا سالىپ قابىلداۋ پۋنكتىنە اپارىپ تاپسىردىق. شىرىنكۇل اپانىڭ “قاراڭ قالعىر, قۇرىپ كەتكىر قىرعىن سوعىس, سەندەردىڭ جاستىق شاقتارىڭدى ازاپقا سالىپ قويدى-اۋ” دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرەگىم­دە جازۋلى تۇر. – قانشاما اۋىرتپالىقتى ارقالاپ جۇرسە­ڭىز­دەر دە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداۋدان قاعىس قالماعان كورىنەسىزدەر. سول ءبىر كۇندەردى ەسكە الساڭىز... – الا جازداي جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن تىل ەڭبەككەرلەرى مەكتەپتەگى وقۋلارى­نان دا قول ۇزبەي, بىلىمدەرىن كوتەرۋمەن دە اي­نا­لىستى. قانداي قيىن كەزەڭدەر بولعانى­نا قاراماستان, مەكتەپتەردەگى وقۋ توقتاتىل­ما­دى. مەنىمەن بىرگە وقىعان وقۋ­شى-دوس­تارىم – قورعانباەۆ ءابۋ, جىلقاي­داروۆ ءنارزىلدا, قور­­عانباەۆ ءابىلاسان, تىلەۋباەۆا ءبيبى­قاتشا, ابدرەەۆا كۇلان, باي­مولدين ءماجيت, تاعى باسقالار سول كۇندەردىڭ كۋاگەر­لەرى. ول كەزدە ء“بارى مايدان ءۇشىن, ءبارى ماي­دان­عا” دەگەن ۇران حالقىمىزدى بىرىكتىرۋدى تۋ ەتكەن قاناتتى باس­تاماعا اينال­عان. مەك­ت­ەپ­تەرگە ول كەزدە از كوڭىل بولىنگەندىگى ءوزى­نەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بىزدە جازۋ-سىزۋ داپتەر­لەرى بولمادى. ەسەپ شىعارۋ, شى­عارما جازۋ جۇ­مىستارى ەسكى كىتاپتاردىڭ پا­راقتارىنا جازى­لاتىن. سيا قالامدى ۇگىتىپ, سۋ قوسىپ, قالام­ۇش­تى سوعان مالىپ جازاتىن­بىز. ءشۇ­بەرەك­تەن تىگىلگەن قالتاعا كىتاپتاردى سا­لىپ, باۋ تاعىپ موينىمىزعا ءىلىپ جۇرەتىن ەدىك. سول كەزدەردە ۇستازدىق ەتكەن قادىرلى ازا­ماتت­اردى ۇنەمى جادىمدا ۇستايمىن. ولار: جاقسىباەۆ بازاربەك, ورازاەۆ ماحامبەت­قالي, تىلەۋباەۆا شاريپا, دوستياروۆ ايدار, قۇربانوۆ مۇحانبەتجان, تاعى باسقا كىسىلەر ءوز مىندەتتەرىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ات­قاردى. ءبىز ولاردى قاتتى قۇرمەتتەپ, الدى­نان كەسە وتپەيتىن ەدىك. مۇعالىمدەردىڭ كوپ­شى­لىگى مايدانعا كەتۋىنە بايلانىستى بىزگە كوبىنەسە ايەلدەر, مۇگەدەكتەر, قارتتار ساباق بەردى. وقىتۋشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن 10-كلاستى بىتىرگەندەر نەمەسە وقىتۋشىلىق قىسقا كۋرستى بىتىرۋشىلەر دە ساباق بەرەتىن. وسى مۇعالىمدەردىڭ باسشىلىعىمەن ساباقتان كەيىن 4-5 ساعاتقا كولحوزدىڭ ءتۇرلى جۇمىس­تارىنا – مال قورالارىن تازارتۋعا, استىق تۇقىمدارىن دايارلاۋعا, سۋ جۇيەلەرىن, ارىق, كانالداردى تازارتۋعا, ەگىس تەحنيكالارىن جوندەۋگە جۇمىس ىستەتەتىن. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى تەگىن اتقارىلاتىن. – ايتقانداي, سوعىس جىلدارى قارشا بورا­عان “قارا قاعاز” اكەلگەن قايعى-قاسى­رەت, جەسىر قالعان انا, جەتىم قالعان بالا... – دۇرىس ايتاسىز. سۇراپىل سوعىستىڭ اۋىر قاسىرەتتەرىنىڭ ءبىرى – مايداننان كەلەتىن “قارا قاعاز” ەدى. سوعىس مايدانىن­دا جۇرگەن باۋىرلارىنان, سۇيىكتى جارلارى­نان كەلەتىن سۋىق حابارلار اۋىلدى كۇڭىرەن­تىپ جىبەرەتىن. مەنىڭ تۋعان اعامنان جانە انامنىڭ تۋعان ىنىسىنەن كەلگەن “قارا قاعاز­دىڭ” قايعى-قاسىرەتى ءبىزدىڭ دە قابىرعا­مىزدى قايىستىرىپ كەتتى.شيەلى جاقتان سۇر ەسەگىمەن حات تاسيتىن ءابىلحايىر كەلە جات­قاندا جۇرت ۇرەيلەنىپ, قوبالجىپ, قان­­داي حابار اكەلە جاتىر دەپ دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ تۇراتىن. سول قارالى كۇندەردىڭ كۋاسى بولعانىمىز ساي سۇيەگىمىزدى سىرقىراتاتىن. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن ۇلى وتان سوعىسى جىل­دارى قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ وسى كەزگە دەيىن كۇيەۋگە تيمەي, جارلارىن كۇتىپ وتىرعان جەسىرلەرىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەڭىستىڭ 65 – جىلدىق مەرەكە­سىنە بايلانىستى قوماقتى قارجى ءبولىنۋى تەگىننەن - تەگىن ەمەس. ومىرلەرى وكسىپ, ماي­دان­داعى سۇيگەن جارىن كۇتىپ, تىلدا قاجىر­لى ەڭبەك ەتىپ ءومىرىن وتكىزگەن وسى ارۋلارعا قانداي قۇرمەت كورسەتسە دە ارتىق ەمەس. ولار سوعىس بىتسە دە ءۇمىت وتىن سوندىرمەي, بىرنەشە جىل بويى ءومىرى وكسىپ, سۇيىكتىلەرىن كۇتۋمەن ومىرلەرىن وتكىزدى. ءوزىم كۋاگەر بولعان ءبىر قايعىلى جاعداي ءالى ەسىمدە. “ەڭبەكشى” كولحوزىندا قۇربانوۆ ءسادۋ ەسىمدى تۋىس اعام 20 جاسىندا كارىباەۆا رايحان اتتى 18 جاسار ۋىزداي قىزعا ۇيلەندى. ەكەۋى دە مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاردى. ءسادۋ اعامىز 5-6 ايدان كەيىن, 1939 جىلى باستالعان فينليانديا سوعىسىنا شاقىرىلىپ, سودان حابارسىز كەتتى. “قارا قاعاز” دا كەلمەدى. رايحان جەڭەشەم اعامدى 1976 جىلعا دەيىن ساعىنىپ, سارعايىپ كۇتتى. بىراق, سۇيگەن جارىنان حابار بولمادى. سول 1976 جىلى جەڭەشەم قىزىلوردا قالاسىندا باقيلىق بولدى. مىنە, ادال جار ەشقانداي قىزىق كورە الماي 56 جاسىندا ۇرپاقسىز دۇنيەدەن ءوتتى. مۇنداي قايعىلى عۇمىر كوپتەگەن وتباسى­لارىندا بولعانى ۇر­پاق­­تاردىڭ ءالى ەسىندە. ەندىگى جەردە بالا­لارىمىزعا, نەمەرە- شوبەرەلەرىمىزگە وسىنداي باقىتسىزدىق دۋشار ەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. – ءسوز سوڭىندا ومىردەرەگىڭىزگە ءسال-ءپال شەگىنىس جاساساق... – ءوز باسىم 7 جاسىمدا اكەدەن ايىرى­لىپ, جەسىر اتانعان انامنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستىم. بارلىق قيىندىقتاردى موينىمەن كوتەرگەن انام ءبىزدىڭ ءبىلىمدى ازامات بولىپ وسۋىمىزگە بار مۇمكىندىگىن اياعان جوق. شيەلى­دەگى №45 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, پەد­اگو­گي­كالىق ينستيتۋتقا ءتۇسىپ ۇستازدىق مامان­دىقتى يەلەندىم. شيەلىدەگى ءوزىم وقىعان №45 قازاق ورتا مەكتەبىندە جانە لومونوسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە 1960 جىلعا دەيىن ۇستازدىق ەتتىم. شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا, ودان كەيىن قىزىل­وردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرۋى­مەن 1963 جىلى اپپاراتتا نۇسقاۋشى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشى­سىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. 1979 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن 12 جىل بويى قىزىلوردا وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ ساي­لان­­دىم. ارال جانە شيەلى اۋداندارى­نان بىرنەشە دۇركىن حالىق سەنىمىنە لايىق وب­لىس­تىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ ساي­لان­دىم. وبلىسىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جانە مادەني سالالارىن ودان ءارى دامىتۋعا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى قاناعات تۇتامىن. قوعام ومىرىندە ازدى-كوپتى اتقارعان ەڭبەگىمە لايىق قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اردا­گەر­لەر كەڭەسى­نىڭ جانە قازاق كسسر جو­عار­عى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدىم. سسسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1945 جىلعى 6 يۋندەگى قاۋلىسىمەن “1941 -1945 – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپات­تال­دىم. قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن دەربەس زەينەتكەرمىن. 10 نەمەرەم, 3 شوبەرەم ءوسىپ كەلە جاتىر. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا تىلدا ەڭبەك ەتكەن ارداگەر قارتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قازىرگى جاس ۇرپاقتارعا قىزىقتى ءومىر, زور باقىت تىلەي­مىن. تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­دا, بەيبىت زاماندا ءومىر ءسۇرۋ – جاستارى­مىزعا بۇيىرعان زور قۋانىش, باقىت. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ, وركەنىن ءوسىرۋ- جاستاردىڭ ەنشىسىندە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەركىن ءابىل. قىزىلوردا وبلىسى.