عالامدىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىس قاجەت. بىراق الەم تۇرعىندارى قورەكتەنەتىن ازىق-تۇلىك شىعاراتىن ينكليۋزيۆتى, تۇراقتى سەكتوردى قۇرۋعا قاجەتتى تۇبەگەيلى رەفورمالاردىڭ قىسقا مەرزىمدى زاردابى جويقىن بولۋى مۇمكىن. ەگەر بۇرىس كوزقاراس ۇستانساق, ءوندىرىستىڭ ناقتى شىعىندارىن ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە قوسۋ جاپپاي بانكروتتىققا, اۋىلدارداعى جۇمىسسىزدىققا, باعانىڭ كوتەرىلۋىنە جانە كەدەيلىكتىڭ تەز تارالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
بارشاعا قولجەتىمدى, پايدالى تاماقپەن قامتاماسىز ەتەتىن الەمدىك ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە تەز, ءادىل جانە قاۋىپسىز كوشۋدىڭ ءتيىمدى جولى ءالى دە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. وسى ايدا بۇۇ باس اسسامبلەياسى اياسىندا وتكەن بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى ءسامميتى كەزىندەگى تالقىلاۋلاردىڭ ناتيجەسىز اياقتالعانى بۇعان دالەل.
وندىرىستىك تۇرعىدان العاندا, رەگەنەراتيۆتى فەرمەرلىكتى جاقتايتىندار زەرتحانادا وسىرىلەتىن «بالامالى اقۋىز» بەن ۆەرتيكالدى ەگىنشىلىك سەكىلدى توپىراقسىز ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. بىراق رەگەنەراتيۆتى ەگىنشىلىكتەن تەز پايدا تابۋ قيىن. توپىراقسىز جۇيەلەر كومىرقىشقىل گازى مەن سۋدى پايدالانۋدى كۇرت تومەندەتىپ, بيوارتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەرىن ازايتىپ, ارزان, پايدالى تاعامدى جىلدام جەتكىزۋگە جول اشادى. وسىنداي وتپەلى كەزەڭدەگى قارجىنىڭ رولىنە ەشكىم تالاسپايدى.
جاپپاي جاھاندىق ازىق-تۇلىك جۇيەسىنە اسەر ەتەتىن ساناۋلى «ويىنشىنىڭ» شەكتەۋسىز ىقپالىنا نارازىلار كوپ. تاۋەكەلدى ەسكەرىپ, پايدانى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن قارجىلاندىرۋ ءتۇرى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىندە باسىمدىققا يە ءارى نارىقتاعى ۇلەسى ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, ون كومپانيا الەمدەگى تۇقىم نارىعىنىڭ جارتىسىن باقىلايدى, ال 4 اگروكومپانياعا شارتاراپتاعى ءداندى داقىلدار ساۋداسىنىڭ 90 پايىزى تيەسىلى. اۋىل شارۋاشىلىعى فەرمالارىنىڭ 1 پايىزى عانا قولدانۋعا جارامدى جەردىڭ 65 پايىزىن يەمدەنگەن.
قارجىلاندىرۋ شاعىن فەرمەرلەر مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ كىرىستەرىن قىسقارتىپ, ەكونوميكالىق كىرىستەردىڭ تەڭ بولىنبەۋىنە اكەلەدى. پايدالى, ارزان ازىق-ت ۇلىك پەن تۇز, قانت, ماي مەن كومىرسۋلار سەكىلدى جەتىسپەيتىن ازىق-ت ۇلىك شىعاراتىن بيزنەس-مودەلدەردى قولدايدى. سونىمەن قاتار قارجىلاندىرۋ كورپوراتيۆتىك ءلوببيزمدى كۇشەيتەدى. ءسويتىپ دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىنىن كوبەيتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالاردى ساقتايدى جانە كليمات پەن تابيعاتقا كەتكەن قاراجات قارجىلىق ناتيجەلەرگە تەرىس اسەر ەتپەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
بىراق جەكە كاپيتال جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنىڭ اۋىسۋىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت. زەينەتاقى قورلارى, بانكتەر جانە جەكەمەنشىكتى كاپيتال باسقاراتىن ۇلكەن قارجىلىق رەسۋرستاردى پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە قارجىلاندىرۋ قاۋپىن ازايتا الامىز.
Finance for Biodiversity باستاماسى «قارجىنى ازىق-ت ۇلىككە جۇمساۋ: تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ» اتتى سوڭعى بايانداماسىندا جاھاندىق قارجىلاندىرۋدىڭ ترانزيتكە تيگىزەتىن ىقپالىن كورسەتتى. Food System Economics Commission-مەن بىرلەسىپ جاسالعان ەسەپ كەلەشەكتە ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن وزگەرتەتىن 4 قارجىلىق ءادىس كورسەتىلگەن.
بىرىنشىدەن, اكتسيونەرلەر مەن قوعامدىق بەلسەندىلىكتى كۇشەيتەتىن قارجىلىق ساياسات پەن رەتتەۋ ينۆەستورلاردى تابيعات پەن كليمات شىعىنىن ەسەپتەۋگە يتەرمەلەۋگە ءتيىس. بۇل وزگەرىس لاس اكتيۆتەردى جويىپ, جاسىل ەكونوميكاعا قولايلى ينۆەستيتسيا تارتادى.
ەكىنشىدەن, قارجىلىق جاڭاشىلدىقتار, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك جانە جەكە ارالاس شەشىمدەر, شارۋاشىلىقتىڭ كليماتقا جانە تابيعاتقا قولايلى تۇرلەرىن, وندىرىلەتىن سالاۋاتتى ازىق-ت ۇلىككە سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردى جەدەلدەتۋ ءۇشىن قاجەت. وسىلايشا, شىعىندار ازايتىلادى. مۇنداي جاڭاشىلدىقتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيالاردى كاتاليزدەۋدە ۇلكەن مولشەردە قولدانىلاتىن تاريفتەرگە تەڭ ەكستەنسيۆتى قۇرالداردى قامتۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن, ترانزيت كەزىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەگەن ادامداردى قورعاۋ جانە قايتا دايارلاۋ ءۇشىن ساياسات پەن مەملەكەتتىك قارجى قاجەت. ماقسات – ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ كوممەرتسيالىق جارامدى رەگەنەراتيۆتى جانە توپىراقسىز فورمالارىنا يەلىك ەتۋگە جانە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيانى, بىلىكتىلىكتى جانە كاپيتالدى قامتاماسىز ەتۋ.
سوڭعىسى – ازاماتتارعا مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك, اسىرەسە, تسيفرلاندىرۋ قۋاتىن پايدالانۋ ارقىلى. تۇتىنۋشىلار رەتىندە ولار جاقسارتىلعان, تۇراقتى ديەتانى قابىلداۋ ارقىلى اسەر ەتە الادى. ينۆەستورلار, زەينەتاقى ءپوليسىن ۇستاۋشىلار جانە سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە ولار ءوز اقشالارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى جاقتايدى.
ينكليۋزيۆتى جانە تۇراقتى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە كوشۋدى كەيىنگە قالدىرۋ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن بۇزادى جانە ەكولوگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. قازىرگى جۇيەدەن پايدا تاباتىنداردى عانا ەمەس, وسال توپتاردى قورعاۋعا تىرىساتىنداردىڭ دا قارسىلىعىن جەڭۋىمىز كەرەك. جاھاندىق قارجىنى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ونىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋ تەز, تۇراقتى جانە ءادىل ءوتۋدى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قاجەت.
سايمون زادەك,
بيوارتۇرلىلىك باستاماسى قارجى ءبولىمىنىڭ توراعاسى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
