ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

29 رەت كورسەتىلدى

بەيجىڭ. جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسى تۇراقتى ەمەس. ونىڭ قۇنى جىلىنا شامامەن 8 تريلليون دوللاردى قۇراسا، تەرىس اسەرى 12 تريلليون دوللاردان اسىپ كەتتى. بۇل جۇيەنىڭ ءبىر عانا قاراما-قايشىلىعى ەمەس. الەمدە ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەدى (اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋى مەن تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى) جانە وعان ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى (پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمى مەن بيوارتۇرلىلىكتىڭ جويىلۋى). وسى سالاداعى ميلليونداعان جۇمىس ورنىنىڭ كوبى قارا كۇشتى قاجەت ەتەدى ءارى جالاقىسى تومەن. ەڭ ماڭىزدىسى، باس­تى ماقساتى – بارشاعا قولجەتىمدى، پايدالى تاماقپەن قامتۋعا قول جەتكىزە المايدى.

عالامدىق ازىق-ت ۇلىك جۇيە­سىنە ۋاقىت تالابىنا ساي وزگە­رىس قاجەت. بىراق الەم تۇر­عىن­دارى قورەكتەنەتىن ازىق-تۇ­لىك شىعاراتىن ينكليۋزيۆتى، تۇراق­تى سەكتوردى قۇرۋعا قاجەتتى تۇ­بە­گەيلى رەفورمالاردىڭ قىسقا مەرزىمدى زاردابى جويقىن بولۋى مۇمكىن. ەگەر بۇرىس كوز­قا­راس ۇستانساق، ءوندىرىستىڭ ناق­تى شىعىندارىن ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە قوسۋ جاپپاي بان­كروت­تىق­قا، اۋىلدارداعى جۇ­مىس­سىز­دىق­قا، باعانىڭ كوتەرىلۋىنە جانە كەدەيلىكتىڭ تەز تارالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.

بارشاعا قولجەتىمدى، پايدالى تاماقپەن قامتاماسىز ەتە­تىن الەمدىك ازىق-ت ۇلىك جۇيە­سى­نە تەز، ءادىل جانە قاۋىپسىز كوشۋ­دىڭ ءتيىمدى جولى ءالى دە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. وسى ايدا بۇۇ باس اس­سام­بلەياسى اياسىندا وتكەن بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جۇيە­لەرى ءسام­ميتى كەزىندەگى تالقى­لاۋ­لار­دىڭ نا­تيج­ەسىز اياقتالعانى بۇعان دالەل.

وندى­رىستىك تۇرعىدان العاندا، رە­گە­نەراتيۆتى فەرمەرلىكتى جاقتايتىندار زەرتحانادا وسىرى­لەتىن «بالامالى اقۋىز» بەن ۆەر­تيكالدى ەگىنشىلىك سە­كىل­دى توپىراقسىز ازىق-ت ۇلىك وندى­رى­سىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. بىراق رەگەنەراتيۆتى ەگىنشىلىكتەن تەز پايدا تابۋ قيىن. توپىراقسىز جۇيەلەر كومىرقىشقىل گازى مەن سۋدى پايدالانۋدى كۇرت تومەندەتىپ، بيوارتۇرلىلىككە تي­گىز­ەتىن اسەرىن ازايتىپ، ارزان، پايدالى تاعامدى جىلدام جەت­كىزۋگە جول اشادى. وسىنداي وت­پە­لى كەزەڭدەگى قارجىنىڭ رولى­نە ەشكىم تالاسپايدى.

جاپپاي جاھاندىق ازىق-تۇ­لىك جۇيەسىنە اسەر ەتەتىن ساناۋ­لى «ويىنشىنىڭ» شەكتەۋسىز ىقپالىنا نارازىلار كوپ. تاۋە­كەل­دى ەسكەرىپ، پايدانى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن قارجىلاندىرۋ ءتۇرى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇ­يە­سىندە باسىمدىققا يە ءارى نا­رىقتاعى ۇلەسى ءوسىپ كەلەدى. مى­سا­لى، ون كومپانيا الەمدەگى تۇ­­قىم نارىعىنىڭ جارتىسىن با­ق­ى­لايدى، ال 4 اگروكومپانياعا شارتاراپتاعى ءداندى داقىلدار ساۋداسىنىڭ 90 پايىزى تيەسىلى. اۋىل شارۋاشىلىعى فەرما­لا­رى­نىڭ 1 پايىزى عانا قولدانۋعا جارامدى جەردىڭ 65 پايىزىن يەم­دەنگەن.

قارجىلاندىرۋ شاعىن فەرمەرلەر مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ كىرىس­تەرىن قىسقارتىپ، ەكونو­مي­كا­لىق كىرىستەردىڭ تەڭ بولىنبەۋىنە اكەلەدى. پايدالى، ارزان ازىق-ت ۇلىك پەن تۇز، قانت، ماي مەن كومىر­سۋلار سەكىلدى جەتىسپەيتىن ازىق-ت ۇلىك شىعاراتىن بيزنەس-مو­دەلدەردى قولدايدى. سونى­مەن قاتار قارجىلاندىرۋ كور­پو­راتيۆتىك ءلوببيزمدى كۇشەي­تە­دى. ءسويتىپ دەنساۋلىق ساقتاۋ شى­عىنىن كوبەيتىپ، اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا­لا­ردى ساقتايدى جانە كليمات پەن تابيعاتقا كەتكەن قاراجات قار­جى­لىق ناتيجەلەرگە تەرىس اسەر ەتپەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

بىراق جەكە كاپيتال جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنىڭ اۋىسۋىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت. زەينەتاقى قورلارى، بانكتەر جانە جەكەمەنشىكتى كاپيتال باس­قا­راتىن ۇلكەن قارجىلىق رەسۋرس­تارد­ى پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل رەت­تە قارجىلاندىرۋ قاۋپىن ازايتا الامىز.

Finance for Biodiversity باستاماسى «قارجىنى ازىق-ت ۇلىككە جۇمساۋ: تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇ­يە­­سىن قارجىلاندىرۋ» اتتى سوڭعى بايانداماسىندا جاھاندىق قارجىلاندىرۋدىڭ ترانزيتكە تيگىزەتىن ىقپالىن كورسەتتى. Food System Economics Commission-مەن بىرلەسىپ جاسالعان ەسەپ كەلەشەكتە ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن وزگەر­تەتىن 4 قارجىلىق ءادىس كورسە­تىل­گەن.

بىرىنشىدەن، اكتسيونەرلەر مەن قوعامدىق بەلسەندىلىكتى كۇ­شەي­تە­تىن قارجىلىق ساياسات پەن رەتتەۋ ينۆەستورلاردى تابيعات پەن كليمات شىعىنىن ەسەپتەۋگە يتەر­مە­لەۋگە ءتيىس. بۇل وزگەرىس لاس اك­تيۆتەردى جويىپ، جاسىل ەكو­نو­ميكاعا قولايلى ينۆەستيتسيا تار­تادى.

ەكىنشىدەن، قارجىلىق جاڭا­شىل­دىقتار، ونىڭ ىشىندە مەم­لە­كەتتىك جانە جەكە ارالاس شە­شىمدەر، شارۋاشىلىقتىڭ كلي­مات­قا جانە تابيعاتقا قولايلى تۇرلەرىن، وندىرىلەتىن سالاۋاتتى ازىق-ت ۇلىككە سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردى جەدەلدەتۋ ءۇشىن قاجەت. وسىلايشا، شىعىندار ازايتىلادى. مۇنداي جاڭاشىلدىقتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيالاردى كاتاليزدەۋدە ۇلكەن مولشەردە قولدانىلاتىن تاريف­تەرگە تەڭ ەكستەنسيۆتى قۇ­رال­­داردى قامتۋى مۇمكىن.

ۇشىنشىدەن، ترانزيت كەزىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەگەن ادام­داردى قورعاۋ جانە قايتا دايار­لاۋ ءۇشىن ساياسات پەن مەم­لە­كەتتىك قارجى قاجەت. ماقسات – ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ كوم­مەر­تسيا­لىق جارامدى رەگەنەرا­تيۆ­تى جانە توپىراقسىز فورمالارىنا يەلىك ەتۋگە جانە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيانى، بىلىكتىلىكتى جانە كاپيتالدى قامتاماسىز ەتۋ.

سوڭعىسى – ازاماتتارعا مۇم­كىن­دىك بەرۋىمىز كەرەك، اسىرەسە، تسيفر­لاندىرۋ قۋاتىن پايدالانۋ ارقىلى. تۇتىنۋشىلار رەتىندە ولار جاقسارتىلعان، تۇراقتى ديە­تانى قابىلداۋ ارقىلى اسەر ەتە الادى. ينۆەستورلار، زەينەتاقى ءپوليسىن ۇستاۋشىلار جانە سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە ولار ءوز اق­شا­­لارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى جاقتايدى.

ينكليۋزيۆتى جانە تۇراقتى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە كو­شۋدى كەيىنگە قالدىرۋ ازىق-تۇ­لىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تون­دى­رە­دى، ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن بۇزادى جانە ەكولوگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. قازىرگى جۇيەدەن پايدا تاباتىنداردى عانا ەمەس، وسال توپتاردى قورعاۋعا تىرىساتىنداردىڭ دا قارسىلىعىن جەڭۋىمىز كەرەك. جاھاندىق قارجىنى قال­پىنا كەل­تىرۋ جانە ونىڭ ارتىق­شى­لىق­تا­رىن پايدالانۋ تەز، تۇ­راق­تى جانە ءادىل ءوتۋدى قارجى­لان­دىرۋ ءۇشىن قاجەت.

 

سايمون زادەك،

بيوارتۇرلىلىك باستاماسى قارجى ءبولىمىنىڭ توراعاسى

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار