ەكولوگيا • 20 قىركۇيەك، 2021

اققۋ ۇشىپ، قوقيقاز قونعان تالدىكول تاعدىرى قالاي شەشىلەدى؟

45 رەت كورسەتىلدى

البەتتە، قالا اۋماعىنداعى قارىس جەر، اسىرەسە، ورتالىق بولىگىنە جاقىن اۋماقتا التىننان قىمبات باعالاناتىنى بەلگىلى. تالاي كومپانيانىڭ كوزقۇرتىنا اينالعان سونداي اۋماقتىڭ ءبىرى – ەلورداداعى تالدىكول كولدەر جۇيەسى. ىلكىدەگى جىلدارى قالدىق سۋلاردى اعىزعان قالانىڭ باتىس بولىگىندەگى تالدىكولدەن ەسكەن جاعىمسىز يىستەن زارداپ شەككەن استانالىق تۇرعىندار سوڭعى جىلدارى وسى سۋ قويماسىمەن جاپسارلاس كىشى تالدىكولدىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.

اسىرەسە، بيىل اتالعان كولدىڭ تابانىنا قۇرعاتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ اۋىر تەحنيكالارى قوعامدىق ەكولوگيا بەلسەندىلەرى تاراپىنان قاتتى قارسىلىققا تاپ بولدى. بىلتىر كىشى تالدىكولدى قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان SOS Taldykol نەمەسە «كىشى تالدىكولدى ساقتايىق» قوعامدىق قوزعالىسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل تابيعي سۋلى-باتپاقتى كول – ەڭ اۋەلى جانۋارلار مەن قۇستار دۇنيەسىنىڭ مەكەنى. ال تابيعات الەمىنىڭ تىرشىلىك ورتاسىن قالپىن بۇزباي ساقتاۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. قالا تۇرعىندارى ماڭايىنا قۇرىلىس تۇسە باستاعان العاشقى جىلدارى كىشى تالدىكولدە ونداتر مەن قۇندىز دا بولعانىن ايتادى. قازىر 130-داي قۇس ءتۇرى كەزدەسەدى. بالىق تا بار. ءتىپتى تابي­­عات-انانىڭ ءوزى اراشا تۇسكىسى كەلگەن­­دەي، قيقۋلاعان كوپ قۇستى بىلاي قوي­عان­دا، اققۋ­لاردىڭ ءجۇزۋى، جىلى جاققا بەت العان قوقيقازداردىڭ ايالداۋى شاھار ىشىندەگى كىشىگىرىم كول­دىڭ كوركىن ارتتىرا ءتۇستى. سۇڭقىلداق اققۋ، قىزىل­جەم­ساۋلى قۇم­داۋىق سياقتى سيرەك كەز­دە­سەتىن قۇس­تاردى دا وسى ايدىننان كەز­دەست­ىرەسىز.

ەكىنشىدەن، بۇل – قالا ىشىن­دەگى تاماشا تابيعات ءمۇيىسى رەتىن­دە دەما­لىس اۋماعىن قالىپتاستىرۋعا تاپ­تىر­ماس ورىن. مۇندا بۇگىنگە دەيىن اۋەس­قوي با­لىقشىلار، ورنيتولوگتەر قاۋىم­داس­تىعى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن. ياعني قالانىڭ قىم-قۋىت تىرشىلىگىنەن شارشاعاندا ءبىر ءسات تابيعاتپەن تىلدەسۋگە، جاس ۇرپاق­تى تا­­بي­­عات اياسىمەن تانىستىرۋعا وتە قو­لاي­­لى. ۇشىنشىدەن، ءبىر-بىرىنە جاقىن ور­­نا­­لاسقان كولدەر ءوزارا سۋاستى اعىن­دارى ارقىلى بايلانىسىپ تۇتاس ەكو­جۇ­يە­نى قۇراعاندىقتان، ءبىر سۋ قويماسى­نىڭ قۇر­عاتىلۋى ەكىنشىسىنىڭ دە جويى­لۋىنا ىقپال ەتپەك. ياعني كەلەشەكتە ەلوردالىقتار استانانىڭ ءىرى تابيعي ساياباعىن سالۋدى كوزدەپ وتىرعان ۇلكەن تالدىكولسىز دە قالۋى ىقتيمال. تورتىنشىدەن، ەكولوگ لاۋرا مالىكوۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل سۋلى-باتپاقتى كولدەر – كومىرتەكتىڭ كوزى. جىل­دان-جىلعا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعا­رىلاپ كەلە جات­قانىن ەسكەرسەك، كلي­ماتتىڭ جەدەل وزگەرىسى كەزەڭىندە بۇل كولدەردىڭ قالا­نى سالقىنداتاتىن تابيعي ورتا ەكەنىن استە ۇمى­تۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى مۇن­داي كولدەردى ساقتاپ قانا قويماي، جا­ع­ا­لاۋىنداعى جاسىل جەلەگىن كوبەيتە تۇسۋ­گە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سونىمەن قا­تار كىشى تالدىكولدىڭ جا­عا­سىندا ەسكى قو­رىم­دار دا بار. ارحەو­لوگ­تەر قازاق حالقى بات­پاقتى جەرگە بەيىت قوي­ما­عان­دىقتان بۇل ارا­دان ەجەلگى جەرلەۋ ورىن­دارى تابىلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتىپ ءجۇر. ياعني ەكولو­گيالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، تاريحي ماڭىزى دا جوعارى ورىن بولۋى ابدەن مۇمكىن.

تالدىكول كولدەرى جۇيەسىنىڭ قۇر­عاتىلۋى جالعىز بۇل ەمەس. قالالىقتار وسى ۋاقىتقا دەيىن سىعاناق (ە-10) كوشەسى ءبولىپ تاستاعان «مەچتا» ساۋدا ءۇيىنىڭ جانىنداعى شاعىن كولشىكتىڭ دە تابانىنا توپىراق توسەلىپ، قۇرىلىس اۋماعىنا اينالىپ كەتكەنىن كورىپ ءجۇر. استانانىڭ باس جوسپارى بويىنشا بۇل ارادا دا سۋ قويماسىن ساقتاي وتىرىپ، ماڭايىنا كىشىگىرىم ساياباق سالۋ كوزدەلگەن بولاتىن. بىراق «كۇشتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادىنىڭ» كەرى مە، قالا ورتالىعىنا جاقىن اۋماقتان جەر تەلىمىن الۋدى كوزدەگەن قۇرىلىس كومپانيالارى ونى مىسە تۇتپاي، كىشى تالدىكولدىڭ اۋماعىنا اۋىز سالدى. مىنە، وسى جوسىقسىز ارەكەتكە اشىنعان تابيعات جاناشىرلارى ءتۇرلى اكتسيالار وتكىزىپ، قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋشىلەردەن كولدى تاباندى تۇردە قورعاۋدا. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى SOS Taldykol پاراقشالارىنا ءۇن قوسقان تۇرعىندار قاتارى دا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. ايتالىق، جۋىردا ەلوردالىق سۋرەتشىلەر، KADMII QYZYL شىعارماشىلىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ءاليا قانىبەكوۆا، گۇلمارال تاتتىباەۆا، ناتاليا ليگاي Artcom قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىمەن كىشى تالدىكول كولىن قورعاۋ ماقساتىندا Şalqyma پەرفورمانسىن وتكىزدى. ماحاببات پەن سۇلۋلىقتىڭ سيم­ۆولى، قازاق حالقى ءۇشىن كيەلى قۇس اققۋ كەيپىندە كيىنگەن سۋرەتشىلەر كىشى تالدىكول كولىنە قۇم توسەۋدى دەرەۋ توق­تاتىپ، كولدىڭ بيوالۋاندىلىعى مەن ەكوجۇيەسىن قورعاۋعا شاقىردى. ولار ورتاق شاڭىراقتىڭ سيمۆولىنداي اق ماتادان ۇيا جاساپ، تابيعي كولدەر – حالىقتىڭ باي­لىعى مەن يگىلىگى ەكەنىن، ورتاق ءۇي مەن بو­لاشاقتى قورعاۋ ءۇشىن بىرىگۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى. ءتىپتى سۋرەتشى ايگەرىم وسپان قوبىزىمەن اققۋدىڭ سۇڭقىلداعان ءۇنىن جەتكىزگەن كۇي تارتىپ، شاماندىق داس­تۇرگە ساي تابيعاتقا قول سۇقپاۋعا شا­قىردى.

«باسقا ەلدەردە مۇنداي ورىنداردى جاساۋعا كوپ قارجى بولىنەدى. ءوزىمىز تۇرىپ جاتقان قالاداعى ەكوجۇيەنى ساقتاي وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ تابيعاتپەن ەتەنە ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز، قورشاعان ورتامەن قوڭسى وتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. بۇل ءداستۇردى كەلەشەك ۇرپاققا دا جەتكىزە ءبىلۋىمىز قاجەت» – دەيدى قوعامدىق بەلسەندىلەر.

راسىندا، تابيعي ساياباقتار كەز كەلگەن قالادا تارتىمدى ورتاعا اينالادى. ماسەلەن، ميگراتسيالىق قۇستاردىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى از-كەم ايالداپ ۇشىپ كەتەتىن مۇنداي سۋلى-باتپاقتى كولدەر قىتايدىڭ حاربين قالاسىندا، Weili ساياباعىندا، گونكونگتا بار، سونداي-اق اقش-تىڭ وكالا ۋەتلەند رەچاردج ساياباعى، ەۆەر­گلەيدس ۇلتتىق ساياباعى، لوندون زەرتتەۋ ورتالىعى، پولشانىڭ ۋستە ۆارتى ۇلتتىق ساياباعى، سينگاپۋردىڭ حەمپستەد، ۇلىبريتانيانىڭ رەينحەم-مارشەس قورىعى، لاتۆيانىڭ كەمەري ۇلتتىق ساياباعىندا دا تابيعي لاندشافت مەيلىنشە ساقتالعان. ادامدار جۇرەتىن سوقپاقتار مەن جولدار قورشاعان ورتاعا ەش زيان كەلمەيتىندەي جاسالىپ، وتباسىمەن بىرگە سەيىلدەيتىن سايالى مەكەندەرگە اينالعان وسى پاركتەردىڭ ۇلگىسىن پايدالانۋ ارقىلى كىشى تالدىكولدى دە قۇرىلىستىڭ زياندى سالدارىنان قورعاۋعا بولادى.

جۋىردا قالا اۋماعىنداعى كول­دىڭ قۇرعاتىلۋىنا قارسىلىق تانىت­قان ەرىكتىلەر مەن بەلسەندىلەر، قالا تۇر­­عىندارى كىشى تالدىكولدىڭ ما­ڭايىن­دا «كولدى ايالا» اتتى سەنبىلىك وتكىزىپ، قوقىستان تازالادى. تۇرعىندار سەنبىلىكتى ەشقانداي تاپسىرماسىز، ازاماتتىق ۇستانىممەن، تازا تابيعاتقا تىلەكتەستىكپەن اتقارعاندارىن ايتادى. ەكوبەلسەندىلەر وسى شارالار اياسىندا 12 مىڭنان استام داۋىس جيناعاندارىن، ازاماتتاردىڭ قۋاتتاپ قول قويعان وي-پىكىرلەرى جيناقتالعان 1 583 بەتتەن تۇراتىن پەتيتسيا-كىتاپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تاپسىرعاندارىن جەتكىزدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ولار ءوز ۇسىنىستارىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنا جەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. بۇل قوزعالىستان بلوگەرلەر دە سىرت قالمادى. بەلگىلى بلوگەر الىشەر ەلىكباەۆ ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا كولدىڭ قۇرعاتىلۋىنا قارسى ەكەنىن جەتكىزىپ، قالا بيلىگىن دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا شاقىردى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق سۋلى-باتپاقتى اۋماقتاردى ساقتاۋ جونىندەگى رامسار كونۆەنتسياسى جانە بۇۇ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ال­عانىنا قاراماستان نۇر-سۇلتان قا­لاسى اكىمدىگىنىڭ كولدىڭ كەيبىر بولىك­تەرىن قۇرعاتۋ جونىندەگى باستاماسىنا نا­را­زىلىق تانىتقان بەلسەندىلەرگە ەكو­لوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مي­­نيسترلىگى دە قولداۋ ءبىلدىرىپ، قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قىزمەتى زاڭسىز ەكەنىن راستادى.

ال «تۇيىق سۋدىڭ ءتۇبى قۇرت» دەگەندەي، قالا اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىس ج­ۇمىس­تارىن توقتاتپاۋعا بايلانىس­تى ءوز ءۋاجى بار. ەلوردا بيلىگى كىشى تال­دىكول سۋى­نىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇ­مىستارى جۇر­گىزىلمەسە، بىرەر جىلدىڭ ىشىندە قۇر­عاپ قالۋ مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى كولدە قۇرعاۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان كو­رىنەدى. وتكەن اپتادا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.سولتامبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ەكولوگيالىق كەڭەستە اتالعان رەكرەاتسيالىق اۋماقتى ساقتاۋ جانە قۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلگەنى حابارلانعان بولاتىن. وندا سۋ اۋماعى كەمىندە 20 گەكتار بولاتىنى ايتىلعان. وسىلايشا، سۋ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى لاي جانە باسقا دا زياندى شوگىندىلەردەن تازارتۋعا، ورتاشا تەرەڭدىكتى ارتتىرۋعا، سۋ بالانسىن ساقتاۋعا جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك، قازىر سۋلى-بات­پاقتى نىسانداعى نەگىزگى يونداردىڭ، اۋىر مە­تالداردىڭ، بيوگەندىك زاتتاردىڭ قۇرامى نورمادان بىرنەشە ەسە اسادى. تيىسىنشە، كىشى تالدىكولدى زياندى زاتتاردان تازارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى. تەرەڭدىگى 20 سم-دەن كەم ءارى قاۋىپتى، باتپاقتى كىشى تالدىكول ماڭى قالپىنا كەلتىرىلىپ، اباتتاندىرىلادى. وندا الەۋمەتتىك نىساندار، ياعني تۇرعىن ۇيلەر، مەكتەپتەر، مەديتسينا ورتالىقتارى سالىنادى. كىشى تالدىكولدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اكۆاتوريا قۇرا وتىرىپ، جاعالاۋ سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: بولاشاقتا ەكى جاعالاۋدى جالعايتىن كوپىر سالۋ، قالا تۇرعىندارى ءۇشىن سۋ كولىگىن ىسكە قوسۋ، سونداي-اق فلورا مەن فاۋناسى بار ەكوكليماتتى ساقتاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. كىشى تالدىكول سۋلى-باتپاقتى نىسانى اعىن سۋلار جينالعان ورىن بولعانىن، ۇلكەن تالدىكول سۋىمەن تابيعي بايلانىسى جوق ءارى جەرۇستى اعىنى مەن جەراستى سۋلارى ارقىلى ءوزارا بايلانىسپايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تالدىكولدىڭ ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى بولادى. تالدىكول كولىنىڭ جانىندا قورىق، ورمان-ساياباق ايماعى بار ەلىمىزدەگى العاشقى تابيعي پارك اشىلادى. ال ەكىنشى ەكوپارك – مايبالىق كولىنىڭ ماڭى (اۋەجاي باعىتى بويىنشا وڭتۇستىك-شىعىس جاعى) تارتىمدى ورىنداردىڭ ءبىرى بولماق، دەلىنگەن اكىمدىكتىڭ تۇسىندىرمەسىندە.

سونداي-اق قالا بيلىگى «تەحنوپوليس» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ زەرت­­تەۋلەرىنە سايكەس ماماندار كىشى تال­دى­كولدىڭ كول ەمەس، باتپاق ەكەنىن انىق­تاعانىن ايتادى. ال قالالىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.ۇرانحاەۆ 1976 جىلعى عارىشتىق فوتوتۇسىرىلىمدەر دە تالدىكولدىڭ ما­­ڭايىن­دا ەشتەڭە بولماعانىن دالەل­دەيتىنىن جەتكىزدى.

ءبىر قۋانارلىعى، اتالعان ماسەلە Nur Otan پارتياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ەكولوگيالىق كەڭەسىندە قارالىپ، بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا قوعام بەلسەندىلەرى اتقارۋشى ورگاننىڭ ۋادەسىن الدى. اتالعان جي­ىنعا رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ەكو­لوگيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.ابا­قانوۆ، ەكولوگيا ۆيتسە-ءمينيسترى س.قو­جانيازوۆ، قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.نۇركەنوۆ قاتىستى. قالا اكىمىنىڭ ورىن­باسارى جاعدايدىڭ انىقتالعانىنشا كولگە توپىراق توگۋ جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلاتىنىن جەتكىزدى. قالا اكىمدىگى رەسمي سۇراۋ سالۋ ارقىلى جارتى اي ىشىندە بارلىق سۇراتىلعان قۇجاتتاردى ۇسىناتىنىنا ۋادە بەردى. ەكولوگيا مي­نيسترلىگى كىشى تالدىكولدى ساقتاۋ بويىن­شا توپتىڭ ۇستانىمدارىن قولدايدى. قاتىسۋشىلار بۇرىنعى «بيوسفەرا» جشس-ءى جاساعان جوبانىڭ ەسكىرگەنىنە، جاڭادان كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قا­جەتتىگىنە كوز جەتكىزدى. ەكولوگيا مي­نيسترلىگىنە كىشى تالدىكولدى سۋ رەسۋرس­تارى رەەسترىنە قوسۋ جانە تالدىكول كولدەر جۇيەسىنە رەسپۋبليكالىق دارە­جەدەگى سۋلى-باتپاقتى جەرلەر مارتەبەسىن بەرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ ۇسىنىلدى. ەلوردا اكىمدىگى باس جوسپارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ تۇراتىنىن، وسى جۇمىستار اياسىندا تالدىكولدى ساقتاي وتىرىپ بالاما نۇسقالار ۇسىنىلعانىن ەسكەرۋ كەرەگىن جەتكىزدى. كەڭەس شەشىمىنىڭ حاتتاماسى ەكوبەلسەندىلەرمەن كەلىسىلدى. تالدىكول كولدەرىندەگى قۇرىلىسقا قا­تىستى اكىمدىكتىڭ جاڭارتىلعان جۇمىس توپتارىنا باستاماشىل توپ ساراپشىلارى مىندەتتى تۇردە ەنبەك. اتالعان ماسەلە پارتيانىڭ وڭىرلىك قوعامدىق ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ الاڭىندا تۇراقتى باقىلاۋدا بولادى.

ءتۇيىن: قازاقتا «كولدىڭ قۇتى كەتسە، كوكقۇتان ءبىر جىل بۇرىن كەتەدى» دەگەن ءتامسىل بار. ال كىشى تالدىكولگە كەرىسىنشە اققۋلار، سىرديعان سۇلۋ قوقيقازدار قونىپ جاتىر. بالكىم، الداعى جىلدارى كىشى تالدىكول ەلوردانىڭ ەڭ ءبىر كوركەم تابيعي مۇيىسىنە اينالار...

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:20

ۇقساس جاڭالىقتار