تاريح • 19 قىركۇيەك، 2021

ءداۋىر ءۇنىنىڭ ءدۇلد ۇلى

113 رەت كورسەتىلدى

100 جىل. اتقان تاڭنىڭ ارايلى شاپاعىمەن تالاسا تۇرىپ، كۇن سا­يىن ەلىمىزدىڭ، الەمنىڭ ءتۇرلى سالاداعى سوڭعى جاڭالىقتارىن ءاربىر وتباسىنا جەتكىزگەن قايسار جانداردىڭ كەشەگى، بۇگىنگى بەل شەشپەي، تىزە بۇكپەي، ۇكىلى ۇنىمەن، قازاعىنىڭ باي تىلىمەن جاساعان ەڭبەكتەرىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ! وتكەن عاسىر حالقىمىزعا قاي سالادا بولسىن ماڭدايى جارقىراعان، ايتۋلى تۇلعالارعا كەندە بولمادى.

بالا كەزىمىز سوعىستان كەيىنگى اۋىر كەزەڭدەرگە تاپ كەلدى. سول شاقتا كۇن قۇرعاتپاي اۋىلدا باعانا باسىنا ىلىنگەن  «رەپرودۋكتوردان» ەل اۋماعىنداعى جاڭالىقتار حابارلانىپ، اسەم مۋزىكا بەرىلىپ جاتاتىن. «سويلەپ تۇرعان قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – الماتى! الماتىدان سويلەپ تۇرمىز! سوڭعى جاڭالىقتاردى وقىعان انۋاربەك بايجانباەۆ» دەگەن جۇرەككە جىلى تيەر، قوڭىر ءۇن مەن اۋەزدى داۋىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمىزدە. ەسەيە كەلە مەكتەپتەگى ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ، كىشىگىرىم سكەتچتەردەن قويىلعان كورىنىستەردى ايتۋلى مەرەكەلەردە ورتالىقتان الىستاعى اۋىل حالقىنا ساحنالاعانىمىز، كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىق-اۋىق ەسكە ورالادى. سوندا داۋىستى رولدەگى قاريا نە كەمپىر كەيپىندە جەتكىزۋگە بويىمىزداعى بار تالانتىمىزدى سالاتىنبىز. سول ارمان جەتەگىندە ارۋ الماتىعا تابان تىرەگەن جىلدارى اناعامەن تەلە-راديو شاڭىراعىندا تابىسامىز دەگەن ويدا بولمادى. سەكسەنىنشى جىلدىڭ باسىندا قازاق تەلەديدارىنا، ونىڭ الدىندا  «قازاقتەلەفيلم» ستۋديا­سىندا ىستەگەن جىلدارى اناعانى سىرتتاي كورىپ، كەلىستى كەلبەتى مەن بىرتوعا، ماڭعاز، جۇزىنەن جىلىلىق ەسىپ تۇراتىن، اققۇبا ءوڭى، بۇگىن دە كوز الدىمدا.

اناعا اباي وسكەن ورتانىڭ تۋماسى. اكەسى ۇلى اقىنمەن زامانداس، جاقىن سىر­لاس-سىيلاس بولعان، اناسى انشىلىك ونەرى بار جان ەكەن. وتىزىنشى جىلدارى ەل اۋزىنان، قۇيما قۇلاق قاريالاردان ەستىگەن «قوبىلاندى جىرىن» جاتقا سو­عىپ، ۇلكەندەردىڭ العىسىنا بولەنگەن بالا ەسەيە كەلە ەلگە تانىمال، ورتاعا سىيلى بولدى. بىردە كەنەن اتا ازىرباەۆتىڭ «كوكشولاعىن» مانەرىنە كەلتىرىپ جەت­كىزگەن ساتىندە اۋىلدىڭ ءبىر اقساقالى «سەن ءتۇبى ءبىر جەردەن جارىپ شىعاسىڭ، وسى كوركەمسوز وقۋىڭدى توقتاتپا، الدىڭنان كۇن، ارتىڭ­نان اي تۋسىن»، دەپ اق باتاسىن بەرىپتى.

كەشەگى قاندى قىرعىن جىلدارى ءۇش جىلداي وق پەن وتتىڭ اراسىنان امان قالىپ، جارالى بولىپ ەلگە ورالعان سوڭ 23 جاستاعى اناعا 1944 جىلى قازاق راديوسىنا جۇمىسقا قابىلدانادى. سول ءبىر شاقتان باستالعان 45 جىلدىق ديكتورلىق عۇمىرى 1958-1962 جىلدارى الماتى تەلەستۋدياسىمەن ءارى قازاق راديوسىمەن، «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى دۋب­لياج ءبولىمى قىزمەتتەرىمەن بىتە قايناسىپ ءوتتى. «التىن قوردا» تالانت يەسىنىڭ وقۋىندا 400-دەن استام جازبالار، وڭ مىڭداي ادەبي-مۋزىكالىق حابارلار ساقتاۋلى. مۇنىڭ سىرتىندا جۇرەككە سالماق، جۇيكەگە اۋىرلىق تۇسىرەتىن كۇن سايىنعى ەسەپسىز «سوڭعى جاڭالىقتاردى» قوسىڭىز. نە دەگەن شىدامدىلىق پەن قايىسپاس قايسارلىق دەمەسكە شارا جوق. ءارى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى شاعىن جاڭالىقتار، ساعاتقا سوزىلاتىن ادەبي-مۋزىكالىق، درامالىق جانە وزگە دە جانرداعى حابارلار لەگىنە قويىلاتىن تەمىردەي قاتاڭ ءتارتىپ، سەنىڭ ابىرويىڭ مەن اتاعىڭا دا قارامايتىن. بىردە مىناداي ءبىر وقيعا بولدى دەپ ەسكە الادى ۇلى ارىس: «تاڭعى ساعات 5-كە جۋىق «قازاقفيلم» ستۋدياسىنان شارشاپ كەلىپ، ماعان تاڭعى ساعات 6-دا وياتۋىمدى قادالا ايتتى. بالا ەمەسپىن بە! ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تۇرسام ساعات 6.15. اكەم ىشكيىمىنىڭ سىرتىنان جەلبەگەي سىرت كيىمىن كيە سالا اپىل-عۇپىل تاكسي ۇستاپ راديوعا جەتكەن ساتتە جولاقىسى 1سوم 37 تيىندى كورسەتكەن. قالتاسىندا 37 تيىنى بولماي قالىپ، اۋپىرىمدەپ ەفيرگە كەلگەن ساتتە  «الماتى ۋاقىتى 6 ساعات 37 تيىن» دەپ حابارلاعان عوي. ول شاقتا اناعا ەلگە تانىمال، قازاق سسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى. سوعان قاراماستان، باسشىلىق ءدۇلدۇل ديكتوردى 3 ايعا وپەراتور كومەكشىلىگىنە تومەندەتەدى. سول ارادا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كەزەكتى بايانداماسى راديودان بەرىلەتىن بولىپ كوميتەت توراعاسى حاميت حاسەنوۆتەن: «الگى گۇرىلدەۋىك قايدا؟» دەپ سۇراپتى. توراعا بولعان جايدى باياندايدى. سودان ديمەكەڭنىڭ ارالاسۋىمەن اناعا قايتادان قىزمەتىنە قابىلدانادى.

اناعاڭنىڭ باقىتىنا راديودا ەسەيىپ وسۋىنە، قالىپتاسۋىنا، جەتىلۋىنە كاسىبي ديكتور مينا سەيىتوۆانىڭ ەڭبەگى زور بولدى. – «سەيىتوۆا مينا اپاي – راديوداعى كەيىنگى بۋىننىڭ عانا ەمەس، مەنىڭ دە ۇستازىم. سوعىستىڭ مۇگەدەگى بولعان ماعان بىردەن ىستىق ىقىلاس ءبىلدىرىپ، داۋسىمدى ۇناتقان دا، ديكتورلىق ماماندىقتىڭ العاشقى الىپپەسىن ۇيرەتكەن دە سول كىسى بولدى». امىرەنىڭ اسقاق ءانىن، كەنەكەڭنىڭ توكپە جىرىن، يسانىڭ تاسقىندى جەلدىرمەسىن، قالىبەك پەن قۇرمانبەكتىڭ تەاترداعى عاجاپ ويىنىن كورىپ، ويىنا توقىپ وسكەن جانعا ديكتورلىقتىڭ قىرى مەن سىرى ەسىگىن ايقارا اشتى. التىنشى سىنىپتا باسپاعا حات تاسۋشى بولىپ ورنالاسقان انۋاربەككە حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى ساكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت مايلين، ءسابيت مۇقانوۆتارمەن ارالاسۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. ول كەزەڭدە گازەتكە باسىلاتىن ماتەريالدار كۇزەلىپ تۇزەتىلگەن سوڭ اۆتورعا قايتا اپارىلاتىن. وسى مىندەت انۋاربەكتىڭ موينىندا. اعالارى انۋاربەكتىڭ داۋىس­ ماقامىنا ءسۇيسىنىپ شىعارمالارىن وقى­تادى. جاس وسكىنگە ودان ارتىق باقىت بار ما! بىردە ساكەن اعا: – «ولەڭدەردى وقى­دىم دەگەن وقۋشىنى بىزدەر، اقىندار، قا­شاندا جاقسى كورەمىز. ال ولەڭدەرىمىزدى جۇرەككە قۇيىپ، جاتتاپ العان جاندى جانىم دەسەڭ بولماي ما! كانە سونىڭ بىرەۋىن تاقپاقتاپ ايتىپ جىبەرشى!»، دەپتى اعىنان جارىلىپ. بياعانىڭ  «مىرقىمبايىن»، مۇحاڭنىڭ  «ابايىن»، ءسابيت مۇقانوۆ، قانىش ساتباەۆتىڭ كەلەر ۇرپاققا امانات ۇلاعاتتى ويلارىن راديودان حالقىنا جەتكىزگەن دە اناعاڭ.

سۇلەيمەن اعا اقتاەۆ جۋرناليستىك ساپارىندا بولعان ءبىر جايتتى بىلاي باياندايدى: – «1963 جىل. باعىتىمىز قازالى اۋدانى. ديقان اڭگىمە اراسىندا: – جىگىتىم، وسى راديولارىڭنىڭ ءبىرىنشى باستىعى كىم؟، – دەدى. شىڭ كوڭىلمەن توراعانىڭ اتى-ءجونىن اتادىم. – سوندا بايجانباەۆ كىم بولىپ ىستەيدى؟ – ديكتورلىق قىزمەت اتقارادى. – قالجىڭداما ىنىشەگىم، راديونىڭ ەڭ دوكەي باستىعى سول عوي». مىنە، اۋىلداعى شارۋا باققان شوپان، جەر ەمگەن ەگىنشىگە دەيىن ديكتورلىقتى قاستەرلەپ وتكەن ونەگەلى ونەردەن بۇگىندە نە قالدى. بىردە تەلەديداردا 35 جىل ديكتور بولعان، بۇگىندە سەڭگىرلى سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنداعى لاسكەر سەيىتوۆ ء«بىر كۇندە تەلە-راديودان 24 ديكتور قىزمەتىنەن كەتكەندەگى قۇلازىعان، جاھان دالادا جالعىز قالعانداي بولعان كوڭىل كۇيىمدى ۇمىتا الار ەمەسپىن»، دەگەن-ءدى. ەلى تانىپ سىيلاعان، ءتىل مەن ءسوز قادىرىن ايالاپ وتكەن كەشەگى ديكتورلار قاۋىمىنىڭ الدىندا باسىڭدى يەسىڭ! ەفيردە ءاربىر ءسوزدى دۇرىس تaۋىپ قaنa قويمaي، ونى وقيعaنىڭ بaر بولمىسىن، نەگىزگى ءمان-مaزمۇنىن شىنaيى ەتىپ سۋرەتتەيتىندەي دارەجەدە قولدaنۋ كەرەك. ەكىنشى مىندەت – ءسوزدىڭ وقۋ مaقaمىن ءدال تaبۋ، كەز كەلگەن ءماتىندى نaقىشىنa كەلتىرىپ وقي ءبىلۋ شەبەرلىگى. بەرنaرد شوۋ aيتقaندaي، ء«يا» نەمەسە «جوق» سوزدەرىن جaزۋدىڭ ءبىر عaنa ءتاسىلى بaر، aل aيتۋدىڭ 50 ءتۇرى بaر. كوپ جaعدaيدa كەرى مaعىنaدa، ياعني aيتىلۋ مaقaمىن تaپپaسaڭىز، كەز كەلگەن ءسوزدىڭ وزىندىك ءمانى، بەرەر مaزمۇنى جويىلaدى. كەز كەلگەن ماتىندەگى ءاربىر ءسوزدى نaقىشىنa كەلتىرىپ aيتىپ، وقۋ مaقaمىنa سaلىپ، جaن-تانىڭمەن تەبىرەنە وتىرىپ وقىسaڭ، بaياندaلعaن وقيعaنىڭ بولمىسىن وزىندىك بوياۋىمەن اسەرلى ەتىپ جەتكىزە بىلسەڭ تىڭدaۋشىعa اسەر ەتپەي قويمaيدى. كەز كەلگەن ءماتىندى – aۋa رaيى بولجaمىنaن بaستaپ قaيعىلى جايتتaر، ەلەڭ ەتكىزەر وقيعaلaرعa دەيىن رەسمي تۇردە نەمەسە سەلقوس بaياندaۋعa بولaدى، سونىمەن قaتaر تىڭدaۋشىنى تولعaندىرىپ، سەلت ەتكىزەردەي ەتىپ جەتكىزۋگە دە بولaدى.

اناعا ءاربىر حاباردى جانرلىق ەرەك­شەلىگىنە وراي قۇبىلتىپ، تۇرلەندىرىپ، ءاربىر سوزگە ءنار بەرىپ وقيتىن. اسىرەسە ادەبي-درامالىق، مۋزىكالىق حابارلاردى وقىعان ساتتەردەگى وقۋ ماقامىنىڭ ينتوناتسيالىق دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ نە تومەندەتۋ، ەكپىندەردىڭ دۇرىس قويىلۋى، تىنىس الۋدىڭ رەتتىلىگىنە دەيىن دەن قويا­تىن. ەفيردەگى كەزەكتى ءبىر اڭگىمە «يتت» دەگەن تەلەفون-تەلەگراف كومپا­نياسى جونىندە ءوربىدى. ءبىز اناعاڭا وسى ارانى «ي،تە،تە» دەپ وقىڭىز دەپ ەس­كەرتپەگەن ەدىك. ءماتىننىڭ سول تۇسىنا كەل­گەندە مايتالمان ديكتور مۇدىرگەن جوق. ينتوناتسيانى گرامماتيكا ەرەجەسىن قا­تاڭ ساقتاي وتىرىپ، ساۋاتتى وقىدى. كەز كەلگەن حاباردى وقىپ وتىرعاندا سوي­لەم ىشىندەگى العى كەزەكتەگى 4-5 جول­دى بايقاپ، سول سوزدەرگە تۇسەتىن ەك­پىن مەن ينتوناتسيانى ەسكەرىپ وتىراتىن»، دەپ ەسكە الادى حابار رەجيسسەرى التىن­بەك حالىقوۆ. وي مەن قيالدى، كوڭىلدە تۇيگەنى مەن بايقاعانىن تىلمەن ايتىپ، تىڭدارمانعا ۇعىنىقتى جەتكىزۋگە شىنايى شەبەرلىك كەرەك. «اينالايىن، جانەلجان، مىناعان كوڭىل اۋدارشى! «الماتىدان سويلەپ تۇرمىز!» دەگەندە ەك­پىندى ۇنەمى الماتى سوزىنە ءتۇسىرۋ كەرەك. سەبەبى سەن الماتىدان، وسكەمەننەن، شىمكەنتتەن سويلەپ تۇرسىڭ» دەۋشى ەدى جارىقتىق. مىنە، ساعان مەكتەپ.

قازاق تەلەديدارىندا كوركەمسوز وقۋ­دىڭ حاس شەبەرى سوۆەت مازعۇتوۆ بولسا، راديودا انۋاربەك بايجانباەۆ بولاتىن. اناعاڭ قاشاندا اسىپ-تاسۋدى، كەۋدە كوتەرىپ كوتەرىلە سويلەۋدى، وزگەگە جوعارىدان قاراۋدى، نە جالتاقتىق تانىتۋ مەن ورىنسىز جارامساقتىق دەگەندى بىلمەيتىن. ون جىلدان استام تەلەديداردا ىستەگەن كەزەڭدە جانى جايساڭ اعا بويىنان ءاردايىم ماڭعاز ءجۇرىسى مەن رياسىز كۇلكىسىنەن، سابىرلى قالپىنان وزگەرگەن ساتتەرىن بايقاماپپىن. ۇنەمى جىميىپ جۇرەتىن. حابار وقىعاندا ەرەكشە ارقالانىپ، قۋاتتانىپ، ارقالانىپ كەتەتىن. جۇرەگىنەن شىققان ءاربىر ءسوزدى تىڭدارمانعا قابىلداۋشىنىڭ ءوز سوزىندەي ەتىپ جەتكىزەتىن. ەرەن داۋىستى تابيعاتتىڭ عاجاپ يەسىنە جاراتىلىستىڭ ءوزى اياماي بەرگەندەي. كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق بار قازاقتىڭ  لەۆيتانى اتانعان ۇلتجاندى ونەر يەسىنىڭ قايتالانباس ءۇنى كۇنى بۇگىن دە كوزىن كورگەن، داۋسىنا قانىق بولعان جانداردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە ساقتاۋلى. اياۋلى، اسىل اعانىڭ 45 جىل عۇمىر جولى راديومەن ەتەنە قابىسىپ، حالقىنىڭ قاس­تەرلى ۇنىنە اينالدى. باقىتتىڭ قۇشا­عىن­دا، شالقاردىڭ شىڭىندا بولعان جارتى عاسىر دا قازاق راديوسىنىڭ «التىن عا­سىرىنا» بالاندى. اناعا راديودا تۇتاس ءبىر ديكتورلار شوعىرىن تاربيەلەپ، قا­ناتتاندىردى. راديو ءۇنىن اسقاقتاتقان مۇقاعالي ماقاتاەۆ، مامبەت سەرجانوۆ، مىرزابەك قۋاتبەكوۆ، زامزاگۇل دوسانوۆا، قاتيرا ازىمباەۆا، اسمان دۇيىمباەۆ، ساۋىق جاقانوۆا، سايلاۋ نۇرعازين، رايا امانباەۆا، بولات بىجىباەۆ، ۇلجان ساعىندىقوۆا، جانەل اسقاروۆا، ءابدىرالى بولەباي، امانجان ەڭسەپوۆ، زيادا بە­كە­توۆا، جانار ورا­زىمبەت. كەشەگى وتكەن ارىس اعا جولىن بۇگىنگە جالعاعان توپ. ءاربىرى جىلدار سىلە­مىندە الدىڭعى تول­قىننان ۇيرەندى، وزدەرى دە ىزدەندى. تولدىق دەپ تاسىمادى، بول­دىق دەپ ارقالانبادى. وزگە­­لەردىڭ وزىق تۇستا­رىنا قاراپ بويلا­رىن تۇزەپ، ويلارىن ورنىق­تىردى. راديو­دا اناعا سالعان جارتى عاسىر­لىق جول بۇگىن دە جالعاسىن تاۋىپ، ەل كوگى­نىن­دە  «ۇل­­تىنىڭ ءۇنجارياسى» بولىپ قا­لىق­تاۋدا.

 قۇدايبەرگەن تۇرسىن،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار