الەم • 19 قىركۇيەك، 2021

فرانتسيا اقش پەن اۋسترالياعا رەنىشتى

62 رەت كورسەتىلدى

فرانتسيا بيلىگى اقش پەن اۋسترا­لياداعى ەلشىلەرىن كە­رى شاقىرتىپ الدى. ساياسي ساح­ناداعى مۇنداي ارەكەتتىڭ اس­تارى ۇلكەن. بۇل مەملە­كەت­­تەر اراسىنداعى قا­تى­ناسقا سەلكەۋ تۇسكەنىن بىل­­دى­رە­دى. باتىس دەموكرا­تيا­سى­نىڭ وتانى  سانالاتىن ەلدىڭ مۇن­داي قادامعا بارۋى­نىڭ سە­بەبى نەدە؟

باتىستى ءدۇر سىلكىنتكەن وقيعاعا باستى سەبەپ – اقش، ۇلىبريتانيا جانە اۋستراليانىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحي­تى ايماعىندا ارىپتەستىك ورناتۋى جو­نىندەگى مالىمدەمەسى. فران­تسيا سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى جان-يۆ لە دريان­نىڭ ايتۋىنشا، ەلشىلەردى كەرى شا­قىرتۋعا ەل پرەزيدەنتى ەمما­نۋەل ماكروننىڭ ءوزى تاپسىرما بەر­گەن.

«بۇل ەرەكشە شەشىم اۋستراليا مەن اقش-تىڭ 15 قىركۇيەكتە جا­سا­­عان مالىمدەمەسىنە بايلانىس­تى قا­بىلداندى»، دەيدى لە دريان.

فرانتسۋزداردىڭ رەنىشىنىڭ سىرى مىنادا. اۋستراليا 2016 جىلى فرانتسيانىڭ Naval Group كوم­پانياسىمەن كەلىسىپ، قۇنى 90 ميل­ليارد دوللارلىق كەلىسىمگە قول قويعان ەدى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس فرانتسۋزدار جاسىل قۇرلىققا يادرو­لىق وتىنمەن جۇرەتىن سۇڭگۋىر قا­يىق­تار قۇراستىرىپ بەرۋگە ءتيىس-تۇعىن. كەلىسىمگە 5 جىل بۇرىن قول قو­يىل­عانىمەن، ءتۇرلى ماسەلەلەرگە باي­لانىستى ونى جۇزەگە اسىرۋ بەر­تىن­گە دەيىن شەگەرىلىپ كەلدى.

ەندى اقش، ۇلىبريتانيا جانە اۋستراليانىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحي­تى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى ساق­تاۋ جونىندەگى پاكتىسى ءبارىن وز­گەرت­­­پەك. كەلىسىم اياسىندا امە­ري­كا­لىقتار كانبەرراعا يادرولىق سۇڭ­­گۋىر قايىقتاردى وزدەرى قۇ­راس­­تىرۋىنا كومەكتەسەدى. وسى­لاي­­شا، فرانتسيانىڭ Naval Group كوم­­پانياسىنىڭ كومەگى قاجەت بول­­ماي قالادى. لە دريان اۋس­ترا­­ليالىقتاردىڭ وسى ارەكەتىنە رەن­جى­­گەنىن جەتكىزىپ، اتالعان پاكتىنى فران­­­تسيانى تۋ سىرتىنان ۇرعان پى­شاق­­قا تەڭەدى.

«اۋستراليا مەن فرانتسيا 2016 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پار­لاپ كەلگەن مۇحيتقا ارنال­عان سۇڭگۋىر قايىقتار جوباسىنان باس تارتىپ، اقش-پەن جاڭا سەرىك­تەستىكتى جاريالاپ، بولاشاقتا يادرو­لىق سۇڭگۋىر قايىقتار سالاسىندا ىن­تىماقتاستىق ورناتۋ ارەكەتىن قا­بىلداۋ مۇمكىن ەمەس. وداقتاستار مەن سەرىكتەستەر مۇندايعا جول بەرمەۋگە ءتيىس. بۇل وداقتاستارىمىزعا، سەرىك­تەستەرىمىزگە جانە ءۇندى-تىنىق مۇ­حيتى ايماعىنداعى ەۋروپانىڭ مۇد­دەسىنە اسەر ەتەدى»، دەدى لە دريان.

بۇل وقيعانىڭ باتىستى ءدۇر سىل­كىنتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، فرانتسيا مەن اقش اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ازاتتىق سوعىسىنان كەيىن ورناعان ەدى. سودان بەرى بىرنەشە عاسىر وتسە دە، ەكى ەل تاتۋ-ءتاتتى بولىپ كەل­گەن. ەندى فرانتسيا تاريحتا ءبى­رىنشى رەت اقش-تاعى ەلشىسىن كونسۋلتاتسيا جاساۋ ماقساتىندا كەرى شاقىرتىپ الدى. سونداي-اق ازات­تىق سوعىسىنداعى ماڭىزدى شاي­­قاس­تاردىڭ ءبىرىن اتاپ وتۋگە ار­نال­­عان مەرەكەلىك ءىس-شارانى دا كە­يىن­گە قالدىردى.

ەكىنشىدەن، اقش تا، فرانتسيا دا  – الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەتتەر. ءارى ەكەۋى دە باتىس دەموكراتياسىن ناسيحاتتايتىن ەلدەر سانالادى. ياعني يلەيتىن تەرىسىنىڭ پۇشپاعى ءبىر. وسىندايدا وداقتاس مەملەكەتتىڭ ءوز ەلشىسىن كەرى شاقىرتىپ الۋى ساياسي تۇرعىدا ۇلكەن رەنىشتى بىلدىرەدى.

ونىڭ ۇستىنە، فرانتسيانىڭ دا ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا قا­تىستى ۇستانعان ستراتەگياسى بار. اتال­عان قۇجاتتى ە. ماكرون 2018 جىلى اۋستراليادا تانىستىرعان ەدى. قازىرگى تاڭدا وسى وڭىردە 1،6 ميلليون فرانتسۋز ازاماتى ءومىر سۇرەدى. الەمدە ۇلكەندىگى جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىن، فرانتسياعا تيەسىلى ەرەكشە ەكونوميكالىق ايماق تا ءۇندى-تىنىق مۇحيتى اۋماعىندا ور­نا­لاسقان. دەمەك، ەليسەي سارايى وڭىر­دە­گى مۇددەسىنەن باس تارتپايدى.

جالپى، بۇل ايماققا ەۋروپالىق وداق تا ەرەكشە نازار سالىپ وتىر. ما­سەلەن، بيىل قارت قۇرلىق پەن ءۇن­دىس­تان ستراتەگيالىق كەلىسىم جاساس­قان ەدى. سول كەزدە ەۋروپالىق وداق­تىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى اي­ما­عى­ن­ا قايتا كوڭىل بولەتىنى ايتىلعان-دى.

ۇشىنشىدەن، فرانتسيا قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداقتا گەرما­نيا­مەن قاتار، ۇلكەن رولگە يە. ەليسەي سا­رايىنان ايتىلعان ءسوزدى قارت قۇرلىق قۇلاق سالىپ تىڭدايدى. سونىمەن قاتار ناتو-دا دا فران­تسۋز­داردىڭ بەدەلى جوعارى. ەندەشە، رەسمي ءپاريجدىڭ اقش-تاعى ەلشىسىن كەرى شاقىرتۋى جاي عانا وكپە ەمەس.

مۇنداي پىكىردى ساراپشىلار دا ايتىپ وتىر. ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇراقتى كەڭەس­شى­سى قىزمەتىن اتقارعان، اعىل­شىن­داردىڭ فرانتسياداعى بۇرىنعى ەلشىسى پيتەر ريكەتتستىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل – ماسەلەنىڭ شەتى عانا.

«فرانتسيا ساتقىندىقتى سەزى­نىپ وتىر. ويتكەنى بۇل قارۋ-جا­راق كەلىسىمشارتى عانا ەمەس ەدى. فرانتسيا اۋستراليامەن سترا­تە­گيالىق سەرىكتەستىك قۇردى. ەندى اۋسترا­ليالىقتار ودان باس تارتىپ، فران­تسيانىڭ سىرتىنان ناتو-دا­عى ەكى وداقتاسىمەن كەلىسسوز جۇر­گىزدى.

فرانتسۋزدار ءۇشىن مۇنداي ارەكەت – وداقتاستار اراسىنداعى سەنىمنىڭ جوعالۋى. ءارى ناتو-عا دا كۇمان تۋىندايدى. ياعني كەلە­شەك­تە ناتو اليانسىنا ىرىتكى ءتۇس­ۋى مۇمكىن. مەنىڭشە، مۇنىڭ فران­تسياعا تيگىزەتىن اسەرىنە كوپ­شى­لىك ءمان بەرمەيدى. كەلەر جىلى ماكرون پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءتۇسىپ، وڭشىلدارمەن باسەكەلەسپەك. وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭدە سات­قىن­دىق سەكىلدى كورىنەتىن ارەكەتتىڭ سالدارى اۋىر بولماق»، دەيدى ريكەتتس.

پيتەر مىرزانىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. كەلەر جىلى فرانتسيادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باس­تى ۇمىتكەر – ەكەۋ. قازىرگى مەملەكەت باسشىسى ەممانۋەل ماكرون جانە وڭشىل «ۇلتتىق الاڭ» پار­تيا­سىنىڭ توراعاسى مارين لە پەن. ارينە، الداعى ساياسي باسەكەدە ولاردان باسقا دا كانديداتتار تىر­كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەن­مەن، ءتۇرلى ساۋالدامالارعا سۇيەن­سەك، پرەزيدەنتتىككە نەگىزگى تا­لاس ماكرون مەن لە پەن اراسىندا وتپەك.

ءبىر قىزىعى، كەيىنگى بىرنەشە ساياسي باسەكەدە پرەزيدەنت ەكىنشى مەر­زىمگە قايتا سايلانعان ەمەس. مۇن­داي ء«داستۇردى» بۇزۋ ءۇشىن ماكرون بارىن سالاتىنى انىق. وسىنداي شەشۋشى ساتتە فرانتسيانى وداقتاستارىنىڭ «ساتىپ كەتۋى» ونىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى.

مۇنى، البەتتە، لە پەن پايدالانىپ قالاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ازىرگە مارين حانىم وقيعاعا قا­تىس­تى پىكىر بىلدىرگەن جوق. ايتسە دە، پو­پۋليستىك مالىمدەمەلەرگە ءجيى جۇ­­گى­نەتىن ول مۇندايدا قاراپ جاتپايتىنى انىق.

جوعارىدا ايتىلعاننىڭ ءبارى كەلىسىمدى بۇزۋدىڭ ساياسي جاعى. بۇدان بولەك، مۇنىڭ ەكونوميكالىق اسەرى دە بار. فرانتسيا مەن اۋستراليا سۇڭگۋىر قايىق جاساۋ بويىنشا 2016 جىلى ۋاعدالاستى. سودان بەرى Naval Group بۇل ىسكە بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. باسقا كوپتەگەن كومپانيامەن كەلىسىمگە كەلىپ، قۇراستىرۋ جۇمىسىن باستاۋعا ءازىر ەدى. ەندى سونىڭ ءبارى تەككە كەتىپ، مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالماق.

وقيعاعا قاتىستى رەسمي كان­بەر­را­نىڭ دا ايتار ءۋاجى بار. اۋستراليا تاراپى سۇڭگۋىر قا­يىق جاساۋعا جا­ۋاپ­­تى Naval Group كومپانياسىنىڭ جۇمىسىنا رازى ەمەس. بيىلعى ماۋسىمدا ەل سەناتىندا وسى ما­سە­لەگە قاتىستى پارلا­مەنتتىك تىڭ­داۋ وتكەن-ءدى. دەپۋتاتتاردىڭ سۇ­راقتارىنا جاۋاپ بەرگەن اۋسترا­لي­يانىڭ قورعانىس ءمينيسترى گرەگ موريارتي نەلىكتەن جوبا ىلگە­رىلەمەي تۇرعانىن تۇسىندىرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا، كەيىنگى ۋاقىتتا ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولعان. سوعان بايلانىستى ەل ۇكىمەتى قوسىمشا شارالار قاراستىرىپ جاتقانىن جەتكىزگەن.

جىل باسىندا فرانتسۋز كومپانياسى ۇسىنعان جوبانىڭ كەلەسى كە­زەڭىنە ءوتۋ ءۇشىن اۋستراليا ۇكى­مەتى بىرقاتار تالاپ قويعان كورى­نە­دى. Naval Group-قا بەرىلگەن مە­جە­لى مەرزىم وسى ايدا اياقتالدى. رەسمي كانبەررانىڭ كەلىسىمنەن باس تارتقانىنا قاراعاندا، فرانتسۋزدار قويىلعان تالاپتى دەر كەزىندە ورىنداپ ۇلگەرمەگەن سىڭايلى.

اۋستراليانىڭ ايتقان ءۋاجى بەكەر ەمەس. 2016 جىلى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن Naval Group كومپانياسىنىڭ ۇندىستانعا ارناپ قۇ­راستىرعان سۇڭگۋىر قايىقتارىنا قا­تىستى قۇپيا قۇجاتتار جەلىگە تاراپ كەتكەن ەدى. كانبەررا بۇعان الاڭ­داپ، قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋدى سۇ­راعان.

سونداي-اق كەلىسىمنىڭ قۇنى دا بىرنەشە رەت وزگەرىپ، ونى ورىنداۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلگەن. بۇل – اۋستراليا ءۇشىن زيان. ويتكەنى ەلدىڭ سۇڭگۋىر قايىقتارى ەسكىرىپ بارادى. ال تىنىق مۇحيت پەن ءۇندى مۇحيتىندا قىتايدىڭ زاماناۋي سۇڭگۋىر قايىقتارى اسىر سالىپ ءجۇر.

كەيىنگى ۋاقىتتا بەيجىڭ مەن كانبەررانىڭ اراسى سۋىعانىن ەسكەرسەك، جاسىل قۇرلىق ءۇشىن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قايتادان كۇش الۋ ماڭىزعا يە. بۇعان دەيىن ەكى ەل تالاي مارتە ساياسي تۇرعىدا تەكە­تىرەسىپ قالعان. ماسەلەن، كوروناۆيرۋس پاندەمياسى شارتاراپتى شارلاپ، جەر-جاھاننىڭ اياعىن ءبىر ەتىككە تىققاندا كانبەررا بيلىگى ەڭ العاش ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ءسوز قوزعاعان.

ونىڭ الدىندا، 2018 جىلى اۋستراليا Huawei كومپانياسىنا ەل­دەگى 5G قىزمەتىمەن اينالىسۋعا رۇق­سات بەرگەن جوق. ال 2016 جىلى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باي­لا­نىستى قىتايلىق ەكى كوم­پا­نيا­نىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالدى.

ەندەشە، اۋستراليا تەز ارادا ايماقتاعى بەدەلىن قايتارىپ الۋدى كوزدەيتىنى ءسوزسىز. مۇندايدا جوبانى كەيىنگە سوزا بەرەتىن فرانتسۋز كومپانياسىنان گورى قىتايعا قارسى اقش-تى تاڭداۋى دا ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى. قورىتا ايتقاندا، الداعى ۋاقىتتا باتىستى ساياسي شيەلەنىس كۇتىپ تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار