باتىستى ءدۇر سىلكىنتكەن وقيعاعا باستى سەبەپ – اقش, ۇلىبريتانيا جانە اۋستراليانىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ارىپتەستىك ورناتۋى جونىندەگى مالىمدەمەسى. فرانتسيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جان-يۆ لە درياننىڭ ايتۋىنشا, ەلشىلەردى كەرى شاقىرتۋعا ەل پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكروننىڭ ءوزى تاپسىرما بەرگەن.
«بۇل ەرەكشە شەشىم اۋستراليا مەن اقش-تىڭ 15 قىركۇيەكتە جاساعان مالىمدەمەسىنە بايلانىستى قابىلداندى», دەيدى لە دريان.
فرانتسۋزداردىڭ رەنىشىنىڭ سىرى مىنادا. اۋستراليا 2016 جىلى فرانتسيانىڭ Naval Group كومپانياسىمەن كەلىسىپ, قۇنى 90 ميلليارد دوللارلىق كەلىسىمگە قول قويعان ەدى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس فرانتسۋزدار جاسىل قۇرلىققا يادرولىق وتىنمەن جۇرەتىن سۇڭگۋىر قايىقتار قۇراستىرىپ بەرۋگە ءتيىس-تۇعىن. كەلىسىمگە 5 جىل بۇرىن قول قويىلعانىمەن, ءتۇرلى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ونى جۇزەگە اسىرۋ بەرتىنگە دەيىن شەگەرىلىپ كەلدى.
ەندى اقش, ۇلىبريتانيا جانە اۋستراليانىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جونىندەگى پاكتىسى ءبارىن وزگەرتپەك. كەلىسىم اياسىندا امەريكالىقتار كانبەرراعا يادرولىق سۇڭگۋىر قايىقتاردى وزدەرى قۇراستىرۋىنا كومەكتەسەدى. وسىلايشا, فرانتسيانىڭ Naval Group كومپانياسىنىڭ كومەگى قاجەت بولماي قالادى. لە دريان اۋستراليالىقتاردىڭ وسى ارەكەتىنە رەنجىگەنىن جەتكىزىپ, اتالعان پاكتىنى فرانتسيانى تۋ سىرتىنان ۇرعان پىشاققا تەڭەدى.
«اۋستراليا مەن فرانتسيا 2016 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ كەلگەن مۇحيتقا ارنالعان سۇڭگۋىر قايىقتار جوباسىنان باس تارتىپ, اقش-پەن جاڭا سەرىكتەستىكتى جاريالاپ, بولاشاقتا يادرولىق سۇڭگۋىر قايىقتار سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارەكەتىن قابىلداۋ مۇمكىن ەمەس. وداقتاستار مەن سەرىكتەستەر مۇندايعا جول بەرمەۋگە ءتيىس. بۇل وداقتاستارىمىزعا, سەرىكتەستەرىمىزگە جانە ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەۋروپانىڭ مۇددەسىنە اسەر ەتەدى», دەدى لە دريان.
بۇل وقيعانىڭ باتىستى ءدۇر سىلكىنتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, فرانتسيا مەن اقش اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ازاتتىق سوعىسىنان كەيىن ورناعان ەدى. سودان بەرى بىرنەشە عاسىر وتسە دە, ەكى ەل تاتۋ-ءتاتتى بولىپ كەلگەن. ەندى فرانتسيا تاريحتا ءبىرىنشى رەت اقش-تاعى ەلشىسىن كونسۋلتاتسيا جاساۋ ماقساتىندا كەرى شاقىرتىپ الدى. سونداي-اق ازاتتىق سوعىسىنداعى ماڭىزدى شايقاستاردىڭ ءبىرىن اتاپ وتۋگە ارنالعان مەرەكەلىك ءىس-شارانى دا كەيىنگە قالدىردى.
ەكىنشىدەن, اقش تا, فرانتسيا دا – الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەتتەر. ءارى ەكەۋى دە باتىس دەموكراتياسىن ناسيحاتتايتىن ەلدەر سانالادى. ياعني يلەيتىن تەرىسىنىڭ پۇشپاعى ءبىر. وسىندايدا وداقتاس مەملەكەتتىڭ ءوز ەلشىسىن كەرى شاقىرتىپ الۋى ساياسي تۇرعىدا ۇلكەن رەنىشتى بىلدىرەدى.
ونىڭ ۇستىنە, فرانتسيانىڭ دا ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا قاتىستى ۇستانعان ستراتەگياسى بار. اتالعان قۇجاتتى ە. ماكرون 2018 جىلى اۋستراليادا تانىستىرعان ەدى. قازىرگى تاڭدا وسى وڭىردە 1,6 ميلليون فرانتسۋز ازاماتى ءومىر سۇرەدى. الەمدە ۇلكەندىگى جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىن, فرانتسياعا تيەسىلى ەرەكشە ەكونوميكالىق ايماق تا ءۇندى-تىنىق مۇحيتى اۋماعىندا ورنالاسقان. دەمەك, ەليسەي سارايى وڭىردەگى مۇددەسىنەن باس تارتپايدى.
جالپى, بۇل ايماققا ەۋروپالىق وداق تا ەرەكشە نازار سالىپ وتىر. ماسەلەن, بيىل قارت قۇرلىق پەن ءۇندىستان ستراتەگيالىق كەلىسىم جاساسقان ەدى. سول كەزدە ەۋروپالىق وداقتىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا قايتا كوڭىل بولەتىنى ايتىلعان-دى.
ۇشىنشىدەن, فرانتسيا قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداقتا گەرمانيامەن قاتار, ۇلكەن رولگە يە. ەليسەي سارايىنان ايتىلعان ءسوزدى قارت قۇرلىق قۇلاق سالىپ تىڭدايدى. سونىمەن قاتار ناتو-دا دا فرانتسۋزداردىڭ بەدەلى جوعارى. ەندەشە, رەسمي ءپاريجدىڭ اقش-تاعى ەلشىسىن كەرى شاقىرتۋى جاي عانا وكپە ەمەس.
مۇنداي پىكىردى ساراپشىلار دا ايتىپ وتىر. ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇراقتى كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان, اعىلشىنداردىڭ فرانتسياداعى بۇرىنعى ەلشىسى پيتەر ريكەتتستىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – ماسەلەنىڭ شەتى عانا.
«فرانتسيا ساتقىندىقتى سەزىنىپ وتىر. ويتكەنى بۇل قارۋ-جاراق كەلىسىمشارتى عانا ەمەس ەدى. فرانتسيا اۋستراليامەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قۇردى. ەندى اۋستراليالىقتار ودان باس تارتىپ, فرانتسيانىڭ سىرتىنان ناتو-داعى ەكى وداقتاسىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى.
فرانتسۋزدار ءۇشىن مۇنداي ارەكەت – وداقتاستار اراسىنداعى سەنىمنىڭ جوعالۋى. ءارى ناتو-عا دا كۇمان تۋىندايدى. ياعني كەلەشەكتە ناتو اليانسىنا ىرىتكى ءتۇسۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, مۇنىڭ فرانتسياعا تيگىزەتىن اسەرىنە كوپشىلىك ءمان بەرمەيدى. كەلەر جىلى ماكرون پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءتۇسىپ, وڭشىلدارمەن باسەكەلەسپەك. وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭدە ساتقىندىق سەكىلدى كورىنەتىن ارەكەتتىڭ سالدارى اۋىر بولماق», دەيدى ريكەتتس.
پيتەر مىرزانىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. كەلەر جىلى فرانتسيادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باستى ۇمىتكەر – ەكەۋ. قازىرگى مەملەكەت باسشىسى ەممانۋەل ماكرون جانە وڭشىل «ۇلتتىق الاڭ» پارتياسىنىڭ توراعاسى مارين لە پەن. ارينە, الداعى ساياسي باسەكەدە ولاردان باسقا دا كانديداتتار تىركەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەنمەن, ءتۇرلى ساۋالدامالارعا سۇيەنسەك, پرەزيدەنتتىككە نەگىزگى تالاس ماكرون مەن لە پەن اراسىندا وتپەك.
ءبىر قىزىعى, كەيىنگى بىرنەشە ساياسي باسەكەدە پرەزيدەنت ەكىنشى مەرزىمگە قايتا سايلانعان ەمەس. مۇنداي ء«داستۇردى» بۇزۋ ءۇشىن ماكرون بارىن سالاتىنى انىق. وسىنداي شەشۋشى ساتتە فرانتسيانى وداقتاستارىنىڭ «ساتىپ كەتۋى» ونىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى.
مۇنى, البەتتە, لە پەن پايدالانىپ قالاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ازىرگە مارين حانىم وقيعاعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن جوق. ايتسە دە, پوپۋليستىك مالىمدەمەلەرگە ءجيى جۇگىنەتىن ول مۇندايدا قاراپ جاتپايتىنى انىق.
جوعارىدا ايتىلعاننىڭ ءبارى كەلىسىمدى بۇزۋدىڭ ساياسي جاعى. بۇدان بولەك, مۇنىڭ ەكونوميكالىق اسەرى دە بار. فرانتسيا مەن اۋستراليا سۇڭگۋىر قايىق جاساۋ بويىنشا 2016 جىلى ۋاعدالاستى. سودان بەرى Naval Group بۇل ىسكە بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. باسقا كوپتەگەن كومپانيامەن كەلىسىمگە كەلىپ, قۇراستىرۋ جۇمىسىن باستاۋعا ءازىر ەدى. ەندى سونىڭ ءبارى تەككە كەتىپ, مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالماق.
وقيعاعا قاتىستى رەسمي كانبەررانىڭ دا ايتار ءۋاجى بار. اۋستراليا تاراپى سۇڭگۋىر قايىق جاساۋعا جاۋاپتى Naval Group كومپانياسىنىڭ جۇمىسىنا رازى ەمەس. بيىلعى ماۋسىمدا ەل سەناتىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكەن-ءدى. دەپۋتاتتاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن اۋسترالييانىڭ قورعانىس ءمينيسترى گرەگ موريارتي نەلىكتەن جوبا ىلگەرىلەمەي تۇرعانىن تۇسىندىرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ۋاقىتتا ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولعان. سوعان بايلانىستى ەل ۇكىمەتى قوسىمشا شارالار قاراستىرىپ جاتقانىن جەتكىزگەن.
جىل باسىندا فرانتسۋز كومپانياسى ۇسىنعان جوبانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ءوتۋ ءۇشىن اۋستراليا ۇكىمەتى بىرقاتار تالاپ قويعان كورىنەدى. Naval Group-قا بەرىلگەن مەجەلى مەرزىم وسى ايدا اياقتالدى. رەسمي كانبەررانىڭ كەلىسىمنەن باس تارتقانىنا قاراعاندا, فرانتسۋزدار قويىلعان تالاپتى دەر كەزىندە ورىنداپ ۇلگەرمەگەن سىڭايلى.
اۋستراليانىڭ ايتقان ءۋاجى بەكەر ەمەس. 2016 جىلى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن Naval Group كومپانياسىنىڭ ۇندىستانعا ارناپ قۇراستىرعان سۇڭگۋىر قايىقتارىنا قاتىستى قۇپيا قۇجاتتار جەلىگە تاراپ كەتكەن ەدى. كانبەررا بۇعان الاڭداپ, قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋدى سۇراعان.
سونداي-اق كەلىسىمنىڭ قۇنى دا بىرنەشە رەت وزگەرىپ, ونى ورىنداۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلگەن. بۇل – اۋستراليا ءۇشىن زيان. ويتكەنى ەلدىڭ سۇڭگۋىر قايىقتارى ەسكىرىپ بارادى. ال تىنىق مۇحيت پەن ءۇندى مۇحيتىندا قىتايدىڭ زاماناۋي سۇڭگۋىر قايىقتارى اسىر سالىپ ءجۇر.
كەيىنگى ۋاقىتتا بەيجىڭ مەن كانبەررانىڭ اراسى سۋىعانىن ەسكەرسەك, جاسىل قۇرلىق ءۇشىن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قايتادان كۇش الۋ ماڭىزعا يە. بۇعان دەيىن ەكى ەل تالاي مارتە ساياسي تۇرعىدا تەكەتىرەسىپ قالعان. ماسەلەن, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى شارتاراپتى شارلاپ, جەر-جاھاننىڭ اياعىن ءبىر ەتىككە تىققاندا كانبەررا بيلىگى ەڭ العاش ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ءسوز قوزعاعان.
ونىڭ الدىندا, 2018 جىلى اۋستراليا Huawei كومپانياسىنا ەلدەگى 5G قىزمەتىمەن اينالىسۋعا رۇقسات بەرگەن جوق. ال 2016 جىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە بايلانىستى قىتايلىق ەكى كومپانيانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالدى.
ەندەشە, اۋستراليا تەز ارادا ايماقتاعى بەدەلىن قايتارىپ الۋدى كوزدەيتىنى ءسوزسىز. مۇندايدا جوبانى كەيىنگە سوزا بەرەتىن فرانتسۋز كومپانياسىنان گورى قىتايعا قارسى اقش-تى تاڭداۋى دا ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى. قورىتا ايتقاندا, الداعى ۋاقىتتا باتىستى ساياسي شيەلەنىس كۇتىپ تۇر.
