سارايشىقتان باستالعان ساپار
ەكسپەديتسيا قۇرامى الدىمەن ماحامبەت اۋدانىنداعى سارايشىق اۋىلىنا ات باسىن بۇردى. «سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي قورىعى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ ايتۋىنشا, تاريحي جادىگەرگە اينالعان قالاشىق ءحىىى-ءحVى عاسىرلاردا وركەن جايعان. ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 1937 جىلى باستالعان. ونى العاش رەت ن.ارزيۋتوۆ, ال 1950 جىلى قازاق ارحەولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان الكەي مارعۇلان جۇرگىزگەن. قازبا جۇمىسىن 1996-2009 جىلدارى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باتىس قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جالعاستىرعان.
– قالاشىقتىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ابىلعازى ءباھادۇرحاننىڭ شەجىرەسىمەن بايلانىستىرىپ ايتساق, التىن وردا داۋىرىندەگى باتىي مەن باۋىرى بەركە حاننىڭ تۇسىندا پايدا بولعان. بۇل – ءحىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى. سارايشىق التىن وردانىڭ استاناسى – ساراي باتۋ قالاسىنان كەيىنگى ۇلكەن شاھاردىڭ ءبىرى بولدى. كەيىننەن نوعاي ورداسىنىڭ, ءحVى عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىنا اينالدى. مۇندا قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى تۇلعا – قاسىم حان دا جەرلەنگەن. بۇل تۋرالى العاش رەت قادىرعالي جالايري جازعان. ول قاسىم حاننىڭ اتالارىنىڭ جانىندا جۇرگەن بيلەردىڭ ءبىرى بولعان. بيىل قاسىم حاننىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنىنە 500 جىل تولۋىنا وراي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.
قازىر ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەنىمەن, تاريحي قالاشىقتى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇندا 1999 جىلى «حان ورداسى – سارايشىق» مەموريالدى كەشەنى سالىندى. سول جىلى مەشىت پەن 7 حان جەرلەنگەنى تۋرالى ەستەلىك تاقتا ورناتىلعان بيىكتىگى 17 مەتر كەسەنە تۇرعىزىلدى. ال 2016 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋ جۇمىستارىنا 1,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قورعانىس بوگەتىنىڭ قۇرىلىسى 2018 جىلى اياقتالدى.
– بيىل مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن عىلىمي جوبا ارقىلى قازبا جۇمىسىنا 6 ملن تەڭگە ءبولىندى. ارحەولوگيالىق قازبانى جۇرگىزۋگە سارايشىق اۋىلىنىڭ 20 تۇرعىنى تارتىلدى. تاريحي قالاشىقتىڭ ورنىنان ءار جىلدارى بىرنەشە جادىگەر تابىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى كەزەڭگە جاتاتىن بەلەمنيت, ۇلۋتاس, بالىق سۇيەگى, ءVىى عاسىرداعى قولا كەلساپ, قولا اينا بار. ءحىى-ءحىىى عاسىردا مەرۋەرتتەن جاسالعان قۇلپىرمالى تاس تا كەلۋشىلەردى قىزىقتىرادى. بۇعان قوسا, 40-تان استام كۇمىس تيىن, ءحىV عاسىرعا جاتاتىن جەبەلەر, قولا, تەمىر, قانجار مەن سەلەبە پىشاقتار تابىلدى. جاقىندا ارحەولوگيالىق توپ كەرەمەت تۇرعىنجايدىڭ ۇستىنەن ءتۇستى, – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.
ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, ساپار ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. جوباعا سايكەس بۇل ورتالىقتا تۋريستەر مەن كەلۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالادى. ەكىقاباتتى اكىمشىلىك عيماراتتا ەكسپوزيتسيالىق-كورمە زالدارى, قور قويماسى, 100-150 ورىندىق كونفەرەنتس-زال, زەرتحانالىق جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇي-جايى, كىتاپ قويماسى مەن ەلەكتروندى مالىمەتتەر بازاسى بار كىتاپحانا ورنالاسادى.
– ساپار ورتالىعىنىڭ قاسبەتى ورتاعاسىرلىق ساۋلەتكە سايكەس جوسپارلانىپ وتىر. ورتالىقتىڭ الدىنا باتىي حاننىڭ ەسكەرتكىشىن, ءتورت مەملەكەتتىڭ شتاندارتىن قويعىمىز كەلەدى. ءتورت مەملەكەت – التىن وردا, نوعاي ورداسى, قازاق حاندىعى مەن تاۋەلسىز قازاقستان. سارايشىقتىڭ وركەندەۋ كەزەڭىن بەينەلەيتىن كورىنىستەردى قامتۋدى ويلاستىردىق. ءدال وسى جەردە التىن وردانىڭ مۋزەيىن, ورتاعاسىرلىق سارايشىقتىڭ دەكوراتسياسىن, ءتىپتى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيدى سالساق, بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋگە جاساعان قادامىمىز بولار ەدى, – دەگەن ويىمەن ءبولىستى ابىلسەيىت مۇقتار.
قاروي جازىعىنداعى قورىق
يندەر اۋدانىنان كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگەن نىسانىڭ ءبىرى – قاروي قورىمى. ءدال وسىندا ازاتتىق تاڭىن اڭساپ, ۇلتىنىڭ رۋحىن كوتەرەر مول مۇراعا بەرگىسىز جىرلارىن قالدىرعان رۋحتى اقىن, اقبەرەن باتىر, داۋىلپاز كۇيشى ماحامبەت وتەمىس ۇلى جەرلەنگەن. سول سەبەپتەن بۇل – قاسىرەتتى ءارى قاسيەتتى مەكەن. ادامزات تاريحىندا ءۇش جەرلەنگەن پەندە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن شىعار. ءبىرىنشى رەت مۇندا اقىننىڭ باسسىز دەنەسى جەر قوينىنا بەرىلدى. ەكىنشىسىندە جەندەتتەر قولىندا كەتكەن باس جەرلەندى. ال 1966 جىلى ارنايى توپ اقىننىڭ سۇيەگىن قازىپ العان. سودان سوڭ انتروپولوگ نوەل شاياحمەتوۆ سۇيەكتى الماتىعا الىپ كەتكەن. الايدا اقىن سۇيەگىن قاروي جازىعىنداعى ماڭگىلىك مەكەنىنە جەتكىزۋ 17 جىلعا كەشىكتى. ءسويتىپ, ماحامبەتتىڭ سۇيەگى 1983 جىلعى 15 مامىردا ءۇشىنشى رەت جەرلەنگەن.
ماحامبەت مۇراسى, ادامدىق بولمىسى مەن ءومىر جولى زەرتتەۋگە لايىق ەكەنى داۋسىز. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى اقىن تۋرالى زەرتتەۋدى بەلگىلى قالامگەر بەرقايىر امانشين قولعا العان. سودان كەيىن 1980 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ورال ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ادەبي ءھام درامالىق شىعارمالاردىڭ باستى كەيىپكەرىنە اينالعان ماحامبەتتىڭ اتى بەرىلگەن قورىقتا مازارى تۇر. مازاردىڭ ەكى جاعىنا ماحامبەتپەن بىرگە بولعان 14 باتىردىڭ ەسىمى جازىلعان بەلگى قويىلىپتى. سونداي-اق ءحىح عاسىرعا جاتاتىن وننان استام قۇلپىتاس تۇر. كەيبىرى قۇلاپ قالعان. ال جاعالاي ەگىلگەن تال شىبىقتارى بيىكتەپ, سايالى كولەڭكەسى تۇسەتىن دەڭگەيگە جەتكەن.
– اقىن مازارى 1995 جىلى تۇرعىزىلدى. ونىڭ اۆتورى – ماڭعىستاۋلىق ساۋلەتشى كوپبول دەمەسىنوۆ. ون ەكى قىرلى مازاردىڭ سىرتقى بولىگىنىڭ ديامەترى – 7,6 مەتر. ىشكى ديامەترى 6,2 مەتردى قۇرايدى. ال بيىكتىگى 12,2 مەترلىك مازار قابىرعالارىنىڭ ىشىنە اقىننىڭ
11 ولەڭىنەن ءۇزىندى جازىلىپ تۇر, – دەيدى م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى ادەبي-مەموريالدىق تاريحي-قورىق مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايمەكەن وسيحينا.
اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى جەڭىس قۋان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قاروي جازىعىنداعى قورىق جارسۋات اۋىلدىق وكرۋگىنەن 40 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. جارسۋاتتىڭ تۇسىنان قورىققا بۇرىلاتىن جولمەن ءجۇرۋ قيىنداۋ. قارا جولدىڭ شاڭى اسپانعا كوتەرىلىپ جاتىر. قولقانى قاباتىن شاڭ كولىكتىڭ سالونىنا كىرىپ, تىنىستى تارىلتتى. قورىقتاعى مازاردا جىل سايىن ماحامبەت پوەزياسى كۇنى وتەدى. بىلتىردان بەرى پاندەمياعا بايلانىستى قورىققا كەلەتىن ادامدار قاتارى ازايعان. سوعان قاراماستان جاقىندا اقىننىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن تۋىستارىنىڭ ۇرپاعى كەلىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قولتاڭبا قالدىرىپتى.
– قارويعا جىلىنا ەكى رەت كەلىپ, بابا رۋحىنا تاعزىم ەتەمىن. ماحامبەت پوەزياسى كۇنىندە تەك اقىننىڭ ولەڭدەرى وقىلعانىن ءجون سانايمىن. ويتكەنى ول – ءورشىل رۋحتىڭ, جالىندى جىرلاردىڭ يەسى, – دەپ جەرگىلىكتى اقىن ءاليا داۋلەتباەۆا ماحامبەتتىڭ ءبىر ولەڭىن وقىپ بەردى.
جارسۋات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا ماحامبەتتىڭ مازارى جالعىز ەمەس. ەر تۇلعالى ماحامبەت قايتىس بولعاندا زار زامان اقىنى مۇرات موڭكە ۇلى ءۇش جاستا ەكەن. دەمەك ەكى اقىننىڭ جاس ايىرماشىلىعى 40 جاس. سايكەستىك پە, الدە كەزدەيسوقتىق پا, قاروي جازىعىنداعى ماحامبەت پەن جارسۋات اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى مۇرات مازارىنىڭ ارا قاشىقتىعى 40 شاقىرىمنان كەم ەمەس. مۇرات اقىننىڭ دا جىرلارىنان ماحامبەتتىڭ رۋحى سەزىلەدى. ەلىنىڭ ازاتتىعىن اڭساعان رۋحتاس تۇلعالار ءبىر توپىراقتا تۋىپ, سول توپىراقتا ماڭگىلىك مەكەن تاپقان.
«قۇلشان اتاعا سوعا كەلىڭىز...»
جىلىوي اۋدانىندا دا كيەلى مەكەنگە بالانعان تاريحي نىساندار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قۇلشان اتا مەشىتى. ەكى بولىكتەن تۇراتىن جەراستى مەشىتى بور توبەنىڭ ۇستىنە ۇڭگىپ سالىنعان. اقكيىزتوعاي اۋىلىنان اقمەشىت قورىمىنا باراتىن جول بويىندا ورنالاسقان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنا كەڭ تارالعان اڭگىمەنىڭ جەلىسىنە قاراعاندا, قۇلشان اتا پايعامبار جاسىنا جەتكەن سوڭ مەشىتتىڭ ءبىر بولمەسىن مەكەن ەتكەن.
– ول بەكەت اتانىڭ جيەنى ءارى شاكىرتى عوي. ءوزى دە وسىندا شاكىرت تاربيەلەگەن. بەكەت اتا «باتىستان كەلە جاتقان مۇسىلمان بالاسى اۋەلى قۇلشانعا سوعىپ, دۇعاسىن وقىسىن» دەگەن وسيەت قالدىرعان. اقمەشىتتەگى شىراقشى دا «قۇلشان اتاعا سوعا كەلىڭىز...» دەگەندى ايتادى, – دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى نۇرداۋلەت اقنازاروۆ.
تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇلشان اتا 1876 جىلى 72 جاسىندا قۇنانبايمەن بىرگە مەككەگە بارعان التى ادامنىڭ ءبىرى بولعان. بىراق ونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى جونىندە ناقتى دەرەك ايتىلمايدى.
– ونىڭ مەشىتتىڭ ءبىر بولمەسىنە جەرلەنگەن دەنەسىن 1851-1852 جىلدارى ورىس توپوگرافى الەكسەەۆ-2 كورگەنىن ەسكەرسەك, جوعارىدا ايتىلعان دەرەك شىندىققا جاناسادى. سونداي-اق ونى بەكەت اتانىڭ زامانداسى رەتىندە قاراستىرساق, وندا ول ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن دەۋگە نەگىز بار, – دەپ ەسەپتەيدى مۇحامبەتقالي كيپيەۆ.
اقمەشىتتىڭ ساف اۋاسى
وڭىردەگى كيەلى مەكەننىڭ قاتارىندا اقمەشىت قورىمى دا بار. بور توبەنىڭ ۇستىندە تۇرعاندىقتان با, الدە جەم وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقاندىقتان با, ايتەۋىر بۇل جەردە سامال جەل سوعىپ تۇرادى. ءدال وسى جەردە 1750 جىلى اعارتۋشى, ساۋلەتشى, ابىز-كورەگەن بەكەت مىرزاع ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان. اقمەشىت جايلى كەزىندە ا.ديۋگامەل «اق بور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگىرىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سىيادى. ءۇش قۇلاشتاي ۇڭگىرمەن جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم, بيىكتىگى كىسى بويىنداي, دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشىنىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرتتا قۇدىعى بار», دەپ ەستەلىك قالدىرعان.
جۇرت قادىرلەگەن بەكەت اتا 1771-1774 جىلدارى اقمەشىتتە جەراستى مەشىتىن سالىپ, بالا وقىتقان. مۇندا ونىڭ اتاسى جانالى, اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيا, ۇلى توعاي جەرلەنگەن. شىراقشى مەيرامباي قاليمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءحVىىى عاسىردا سالىنعان العاشقى جەراستى مەشىتىن كەزىندە
وق-دارىمەن جارىپ, قۇلاتىپ تاستاعان. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر قالعانىن ايتادى. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ ازاماتتارى قايتا جاڭعىرتتى.
– بەكەت اتا حورەزمدەگى باقىرجان قاجىدان ءدارىس الۋعا بارعان. باقىرجان قاجى وزگە شاكىرتتەرىنەن گورى, بەكەت اتانى جانىنا كوبىرەك تارتقان. ونىڭ ۇستامدىلىعىنا, بىلىمگە قۇمارلىعىنا, زەرەكتىگىنە ريزا بولعان ۇستازى باتاسىن بەرگەن. كەيىننەن اتامىز اقمەشىتتەن, بەينەۋدەن, بايالىدان, وعىلاندىدان جەراستى مەشىتتەرىن قاشاپ سالعان, – دەيدى تىكەلەي ۇرپاعى مەيرامباي قاليمانوۆ.
