رۋحانيات • 16 قىركۇيەك، 2021

تالاي عاسىر تۇرا بەرەر ءالى دە

7422 رەت كورسەتىلدى

اتىراۋدىڭ ءاپايتوس دالاسى قۇندى تاريحقا تۇنىپ تۇر. قازىنالى ءوڭىردىڭ توپىراعىندا جاۋعا قارسى قول باستاعان باتىرلار دا، قازاقتىڭ شۇرايلى تىلىمەن ورنەكتى ءسوز ورگەن اقىندار مەن جىراۋلار دا، ءتىپتى تىلسىمى جۇمباق سان عاجايىپ قاسيەتىمەن جۇرت جادىندا جاتتالعان اۋليەلەر دە ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر. تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقا­لاسىنان كەيىن قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنىڭ كارتاسىنا 7 نىسان ەنگەن. سونداي-اق جەرگىلىكتى ماڭىزى بار نىساندار تىزىمىندە 20 نىسان بار. اپتا باسىندا «Egemen Qazaqstan» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى ۇيىمداستىرعان «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسى سول نىسانداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىمەن تانىستى.

سارايشىقتان باستالعان ساپار

ەكسپەديتسيا قۇرامى الدىمەن ما­حام­بەت اۋدانىنداعى سارايشىق اۋى­­لىنا ات باسىن بۇردى. «ساراي­شىق مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي قورى­عى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇق­تاردىڭ ايتۋىنشا، تاريحي جادىگەرگە اينالعان قالاشىق ءحىىى-ءحVى عاسىرلاردا وركەن جايعان. ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 1937 جىلى باستالعان. ونى العاش رەت ن.ارزيۋتوۆ، ال 1950 جىلى قازاق ارحەولوگياسىنىڭ نەگىزىن قا­لاعان الكەي مارعۇلان جۇرگىزگەن. قاز­با جۇمىسىن 1996-2009 جىلدارى ءا.مار­عۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ باتىس قازاقستان ارحەو­لو­گيالىق ەكسپەديتسياسى جالعاستىرعان.

– قالاشىقتىڭ تاريحى تىم تەرەڭ­دە جاتىر. ابىلعازى ءباھادۇرحاننىڭ شە­جىرەسىمەن بايلانىستىرىپ ايتساق، التىن وردا داۋىرىندەگى باتىي مەن باۋى­رى بەركە حاننىڭ تۇسىندا پايدا بولعان. بۇل – ءحىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى. سارايشىق التىن وردانىڭ استاناسى – ساراي باتۋ قالاسىنان كەيىنگى ۇلكەن شاھاردىڭ ءبىرى بولدى. كەيىننەن نوعاي ورداسىنىڭ، ءحVى عاسىردىڭ باسىندا قا­زاق حاندىعىنىڭ استاناسىنا اينالدى. مۇندا قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى تۇلعا – قاسىم حان دا جەرلەنگەن. بۇل تۋرالى العاش رەت قادىرعالي جالايري جازعان. ول قاسىم حاننىڭ اتالارىنىڭ جانىندا جۇرگەن بيلەردىڭ ءبىرى بولعان. بيىل قاسىم حاننىڭ سارايشىقتا جەرلەنگەنىنە 500 جىل تولۋىنا وراي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر، – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.

قازىر ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەنىمەن، تاريحي قالاشىقتى قال­پىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇندا 1999 جىلى «حان ورداسى – سارايشىق» مەموريالدى كەشەنى سالىندى. سول جىلى مەشىت پەن 7 حان جەرلەنگەنى تۋرالى ەستە­لىك تاقتا ورناتىلعان بيىكتىگى 17 مەتر كەسەنە تۇرعىزىلدى. ال 2016 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن جايىق وزەنىنىڭ جاعالا­ۋىن بەكىتۋ جۇمىستارىنا 1،7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قورعانىس بوگەتىنىڭ قۇرىلىسى 2018 جىلى اياقتالدى.

– بيىل مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگىنەن عىلىمي جوبا ارقىلى قاز­با جۇمىسىنا 6 ملن تەڭگە ءبولىندى. ارحەو­لوگيالىق قازبانى جۇرگىزۋگە ساراي­شىق اۋىلىنىڭ 20 تۇرعىنى تارتىل­دى. تاريحي قالاشىقتىڭ ورنىنان ءار جىل­دارى بىرنەشە جادىگەر تابىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دە­يىنگى كەزەڭگە جاتاتىن بەلەمنيت، ۇلۋ­تاس، بالىق سۇيەگى، ءVىى عاسىرداعى قولا كەل­ساپ، قولا اينا بار. ءحىى-ءحىىى عاسىردا مەرۋەرتتەن جاسالعان قۇلپىرمالى تاس تا كەلۋشىلەردى قىزىقتىرادى. بۇعان قوسا، 40-تان استام كۇمىس تيىن، ءحىV عاسىرعا جاتاتىن جەبەلەر، قولا، تەمىر، قانجار مەن سەلەبە پىشاقتار تابىلدى. جاقىن­دا ارحەولوگيالىق توپ كەرەمەت تۇرعىن­جايدىڭ ۇستىنەن ءتۇستى، – دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.

ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا، ساپار ور­­تا­­لىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. جو­باعا سايكەس بۇل ورتالىقتا تۋريستەر مەن كەلۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالادى. ەكىقاباتتى اكىمشىلىك عي­ما­راتتا ەكسپوزيتسيالىق-كورمە زالدارى، قور قوي­ماسى، 100-150 ورىندىق كون­فە­رەنتس-زال، زەرتحانالىق جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇي-جايى، كىتاپ قويماسى مەن ەلەكتروندى مالىمەتتەر بازاسى بار كىتاپحانا ورنالاسادى.

– ساپار ورتالىعىنىڭ قاسبەتى ورتا­عاسىرلىق ساۋلەتكە سايكەس جوسپارلانىپ وتىر. ورتالىقتىڭ الدىنا باتىي حاننىڭ ەسكەرتكىشىن، ءتورت مەملەكەت­تىڭ شتاندارتىن قويعىمىز كەلەدى. ءتورت مەملەكەت – التىن وردا، نوعاي وردا­سى، قازاق حاندىعى مەن تاۋەلسىز قازاق­ستان. سارايشىقتىڭ وركەندەۋ كەزەڭىن بەينەلەيتىن كورىنىستەردى قامتۋدى ويلاس­تىردىق. ءدال وسى جەردە التىن وردانىڭ مۋزەيىن، ورتاعاسىرلىق سارايشىقتىڭ دەكوراتسياسىن، ءتىپتى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيدى سالساق، بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋگە جاساعان قادا­مىمىز بولار ەدى، – دەگەن ويىمەن ءبولىستى ابىلسەيىت مۇقتار.

 قاروي جازىعىنداعى قورىق

يندەر اۋدانىنان كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگەن نىسانىڭ ءبىرى – قاروي قورىمى. ءدال وسىندا ازاتتىق تاڭىن اڭ­ساپ، ۇلتىنىڭ رۋحىن كوتەرەر مول مۇراعا بەرگىسىز جىرلارىن قالدىرعان رۋحتى اقىن، اقبەرەن باتىر، داۋىلپاز كۇيشى ماحامبەت وتەمىس ۇلى جەرلەنگەن. سول سەبەپتەن بۇل – قاسىرەتتى ءارى قاسيەتتى مەكەن. ادامزات تاريحىندا ءۇش جەرلەنگەن پەندە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن شىعار. ءبىرىنشى رەت مۇندا اقىننىڭ باسسىز دەنەسى جەر قوينىنا بەرىلدى. ەكىنشىسىندە جەندەتتەر قولىندا كەتكەن باس جەرلەندى. ال 1966 جىلى ارنايى توپ اقىننىڭ سۇيەگىن قازىپ العان. سودان سوڭ انتروپولوگ نوەل شاياحمەتوۆ سۇيەكتى الماتىعا الىپ كەتكەن. الايدا اقىن سۇيەگىن قاروي جازىعىنداعى ماڭگىلىك مەكەنىنە جەتكىزۋ 17 جىلعا كەشىكتى. ءسويتىپ، ماحامبەتتىڭ سۇيەگى 1983 جىلعى 15 مامىردا ءۇشىنشى رەت جەرلەنگەن.

ماحامبەت مۇراسى، ادامدىق بولمىسى مەن ءومىر جولى زەرتتەۋگە لايىق ەكەنى داۋسىز. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى اقىن تۋرالى زەرتتەۋدى بەلگىلى قا­لامگەر بەرقايىر امانشين قولعا العان. سودان كەيىن 1980 جىلى مادەنيەت مي­نيسترلىگىنىڭ ورال ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ادەبي ءھام درامالىق شىعارمالاردىڭ باستى كە­يىپ­كەرىنە اينالعان ماحامبەتتىڭ اتى بە­رىلگەن قورىقتا مازارى تۇر. مازاردىڭ ەكى جاعىنا ماحامبەتپەن بىرگە بولعان 14 باتىردىڭ ەسىمى جازىلعان بەلگى قويى­لىپتى. سونداي-اق ءحىح عاسىرعا جاتاتىن وننان استام قۇلپىتاس تۇر. كەيبىرى قۇلاپ قالعان. ال جاعالاي ەگىلگەن تال شىبىقتارى بيىكتەپ، سايالى كولەڭكەسى تۇسەتىن دەڭگەيگە جەتكەن.

– اقىن مازارى 1995 جىلى تۇرعى­زىل­دى. ونىڭ اۆتورى – ماڭعىستاۋلىق ­ساۋ­لەتشى كوپبول دەمەسىنوۆ. ون ەكى قىرلى مازاردىڭ سىرتقى بولىگىنىڭ ديا­مەترى – 7،6 مەتر. ىشكى ديامەترى 6،2 مەتردى قۇرايدى. ال بيىكتىگى 12،2 مەترلىك مازار قابىرعالارىنىڭ ىشىنە اقىننىڭ ­
11 ولە­ڭىنەن ءۇزىندى جازىلىپ تۇر، – دەي­­دى م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى ادەبي-مە­مو­ريال­دىق تاريحي-قورىق مۋزەيىنىڭ مەڭ­­گە­رۋ­شىسى ايمەكەن وسيحينا.

اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى جەڭىس قۋان ۇلىنىڭ ايتۋىن­شا، قاروي جازىعىنداعى قورىق جارسۋات اۋىلدىق وكرۋگىنەن 40 شاقىرىم قاشىق­تا ورنالاسقان. جارسۋاتتىڭ تۇسىنان قورىققا بۇرىلاتىن جولمەن ءجۇرۋ قيىن­داۋ. قارا جولدىڭ شاڭى اسپانعا كو­تەرىلىپ جاتىر. قولقانى قاباتىن شاڭ كولىكتىڭ سالونىنا كىرىپ، تىنىس­تى تارىلتتى. قورىقتاعى مازاردا جىل سا­يىن ماحامبەت پوەزياسى كۇنى وتەدى. بىل­تىر­دان بەرى پاندەمياعا بايلانىستى قورىققا كەلەتىن ادامدار قاتارى ازايعان. سوعان قاراماستان جاقىندا اقىننىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن تۋىس­تا­رىنىڭ ۇرپاعى كەلىپ، رۋحىنا تاع­زىم ەتىپ، قولتاڭبا قالدىرىپتى.

– قارويعا جىلىنا ەكى رەت كەلىپ، بابا رۋحىنا تاعزىم ەتەمىن. ماحامبەت پوە­زياسى كۇنىندە تەك اقىننىڭ ولەڭدەرى وقىل­عانىن ءجون سانايمىن. ويتكەنى ول – ءورشىل رۋحتىڭ، جالىندى جىرلاردىڭ يەسى، – دەپ جەرگىلىكتى اقىن ءاليا داۋلەتباەۆا ماحامبەتتىڭ ءبىر ولەڭىن وقىپ بەردى.

جارسۋات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋما­عىندا ماحامبەتتىڭ مازارى جالعىز ەمەس. ەر تۇلعالى ماحامبەت قايتىس بولعاندا زار زامان اقىنى مۇرات موڭكە ۇلى ءۇش جاستا ەكەن. دەمەك ەكى اقىننىڭ جاس ايىرماشىلىعى 40 جاس. سايكەستىك پە، الدە كەزدەيسوقتىق پا، قاروي جازى­عىن­داعى ماحامبەت پەن جارسۋات اۋىلى­نىڭ ىرگەسىندەگى مۇرات مازارىنىڭ ارا قا­شىقتىعى 40 شاقىرىمنان كەم ەمەس. مۇرات اقىن­نىڭ دا جىرلارىنان ماحام­بەتتىڭ رۋحى سەزىلەدى. ەلىنىڭ ازاتتى­عىن اڭساعان رۋحتاس تۇلعالار ءبىر توپىراق­تا تۋىپ، سول توپىراقتا ماڭگىلىك مەكەن تاپقان.

 «قۇلشان اتاعا سوعا كەلىڭىز...»

جىلىوي اۋدانىندا دا كيەلى مەكەنگە بالانعان تاريحي نىساندار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قۇلشان اتا مەشىتى. ەكى بولىكتەن تۇراتىن جەراستى مەشىتى بور توبەنىڭ ۇستىنە ۇڭگىپ سالىنعان. اقكيىزتوعاي اۋىلى­نان اقمەشىت قورىمىنا باراتىن جول بويىندا ورنالاسقان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنا كەڭ تارالعان اڭگى­مە­نىڭ جەلىسىنە قاراعاندا، قۇلشان اتا پايعامبار جاسىنا جەتكەن سوڭ مەشىتتىڭ ءبىر بولمەسىن مەكەن ەتكەن.

– ول بەكەت اتانىڭ جيەنى ءارى شاكىرتى عوي. ءوزى دە وسىندا شاكىرت تاربيەلەگەن. بەكەت اتا «باتىستان كەلە جاتقان مۇسىل­مان بالاسى اۋەلى قۇلشانعا سوعىپ، دۇعاسىن وقىسىن» دەگەن وسيەت قالدىرعان. اقمەشىتتەگى شىراقشى دا «قۇلشان اتا­عا سوعا كەلىڭىز...» دەگەندى ايتادى، – دەي­دى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى نۇرداۋلەت اقنازاروۆ.

تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ور­تا­­لىعىنىڭ باسشىسى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا، قۇلشان اتا 1876 جىلى 72 جاسىندا قۇنانبايمەن بىرگە مەككەگە بارعان التى ادامنىڭ ءبىرى بول­عان. بىراق ونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى جو­نىندە ناقتى دەرەك ايتىلمايدى.

– ونىڭ مەشىتتىڭ ءبىر بولمەسىنە جەرلەنگەن دەنەسىن 1851-1852 جىلدارى ورىس توپوگرافى الەكسەەۆ-2 كورگەنىن ەسكەرسەك، جوعارىدا ايتىلعان دەرەك شىندىققا جاناسادى. سونداي-اق ونى بەكەت اتانىڭ زامانداسى رەتىندە قاراستىرساق، وندا ول ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن دەۋگە نەگىز بار، – دەپ ەسەپتەيدى مۇحامبەتقالي كيپيەۆ.

 اقمەشىتتىڭ ساف اۋاسى

وڭىردەگى كيەلى مەكەننىڭ قاتارىندا اقمەشىت قورىمى دا بار. بور توبەنىڭ ۇستىندە تۇرعاندىقتان با، الدە جەم وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقاندىقتان با، ايتەۋىر بۇل جەردە سامال جەل سوعىپ تۇرادى. ءدال وسى جەردە 1750 جىلى اعار­تۋشى، ساۋلەتشى، ابىز-كورەگەن بەكەت مىر­زاع ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان. اق­مەشىت جايلى كەزىندە ا.ديۋگامەل «اق بور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگى­رىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سىيادى. ءۇش قۇلاشتاي ۇڭگىرمەن جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم، بيىكتىگى كىسى بويىنداي، دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشىنىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرتتا قۇدىعى بار»، دەپ ەستەلىك قالدىرعان.

جۇرت قادىرلەگەن بەكەت اتا 1771-1774 جىلدارى اقمەشىتتە جەراستى مەشىتىن سالىپ، بالا وقىتقان. مۇندا ونىڭ اتاسى جانالى، اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيا، ۇلى توعاي جەرلەنگەن. شىراقشى مەيرامباي قاليمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ءحVىىى عاسىردا سالىنعان العاشقى جەر­استى مەشىتىن كەزىندە 

وق-دارىمەن جارىپ، قۇلاتىپ تاستاعان. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر قالعانىن ايتادى. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ ازاماتتارى قايتا جاڭعىرتتى.

– بەكەت اتا حورەزمدەگى باقىرجان قاجىدان ءدارىس الۋعا بارعان. باقىر­جان قاجى وزگە شاكىرتتەرىنەن گورى، بەكەت اتانى جانىنا كوبىرەك تارتقان. ونىڭ ۇستامدىلىعىنا، بىلىمگە قۇمارلىعىنا، زەرەكتىگىنە ريزا بولعان ۇستازى باتاسىن بەرگەن. كەيىننەن اتامىز اقمەشىتتەن، بەينەۋدەن، بايالىدان، وعىلاندىدان جەراستى مەشىتتەرىن قاشاپ سالعان، – دەيدى تىكەلەي ۇرپاعى مەيرامباي قاليمانوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • بۇگىن، 23:12

قۇمعا سىڭگەن سۋداي سۋبسيديا

قوعام • بۇگىن، 22:49

كۇلكىنى ازايتساق قايتەدى؟

قوعام • بۇگىن، 22:46

اكە اماناتتاعان ادىلدىك

قوعام • بۇگىن، 22:41

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:39

قىلقالام ۇشىنداعى قۇدىرەت

ونەر • بۇگىن، 22:35

اقتاۋدا شارشى الاڭعا كىمدەر شىعادى؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:52

اتىراۋدا ەپيدجاعداي ءالى دە كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:50

تۇركىستاندا ۇشەم دۇنيەگە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:50

ۇقساس جاڭالىقتار