الەم • 14 قىركۇيەك، 2021

جيىرما جىلدا ۇيرەنگەن ءۇش ساباق

56 رەت كورسەتىلدى

وسىدان جيىرما جىل بۇرىن 11 قىركۇيەكتە بولعان تەراكت الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. ء«بىز ءبارىمىز امەريكالىقپىز» دەگەن سويلەم حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇرانىنا اينالدى. كەنەتتەن باتىستىڭ «قىرعيقاباق سوعىستان» كەيىن قاۋىپسىز ەكەنى ەلەسكە اينالدى. جاھاندانۋ 1990-جىلدارى بيلىك جۇرگىزۋشى پاراديگماعا اينالىپ، الەمدە باتىستىڭ ەكونوميكالىق ۇستەمدىگىن ورناتقان ەدى. وسى وقيعادان كەيىن جاھاندانۋدىڭ كولەڭكەلى تۇسى پايدا بولدى.

تەرروريستىك شابۋىلدان جيىرما جىل وتكەن سوڭ، وقيعانىڭ باتىس پەن بۇكىل الەمگە تيگىزگەن سالدارىن باعالاۋ قيىن. مەملەكەتكە قاتىسى جوق قاتىگەز ويىنشى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن بەكىتىپ، ەرەكشە دەڭگەيگە شىعاردى. اقش باستاعان باتىستىڭ گەگەمونياسى كۇمانسىز ەكەنىنە قاراماستان، 1990 جىلدان باستالعان ءبىر پوليارلى كەزەڭ اياقتالۋعا جاقىنداي ءتۇستى. ال اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتى «تەرروريزمگە قارسى جاھاندىق سوعىسقا» بايلانىستى تۇبەگەيلى وزگەردى.

ۋاقىت تۇرعىسىنان قاراساق، اقش-تىڭ اۋعانستانعا باسىپ كىرگەنى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاپقانى تاڭعالارلىق ەمەس. ويتكەنى 11 قىركۇيەكتەگى تەرروريستىك شابۋىل جاۋاپسىز قالمايتىنى تۇسىنىكتى ەدى. سونداي-اق ءال-كايدانىڭ وسى وپەراتسيانى جوسپارلاۋىنا، ۇيىمداستىرۋىنا جانە جۇزەگە اسىرۋىنا پانا بەرگەن «تاليبان» بولاتىن.

بىراق اۋعانستانداعى سوعىس ساتسىزدىك رەتىندە ەستە قالادى. سەبەبى وعان جۇمسالعان كوپ قاراجات پەن جوسپاردىڭ جۇزەگە اسپاۋى زاڭدى سۇراق تۋىنداتادى. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن قاجەت ەدى؟ 20 جىلعا سوزىلعان قاقتىعىستار كەزىندە 48 مىڭنان استام بەيبىت تۇرعىن، كەم دەگەندە 66 مىڭ اۋعان اسكەرى مەن ناتو-نىڭ 3500 ساربازى قازا تاپتى. اقش اۋعانستاندا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قۇرۋعا 2 تريلليون دوللاردان استام قاراجات جۇمسادى. بىراق سونىڭ ءبارى بىرنەشە اپتانىڭ ىشىندە جويىلىپ كەتىپ، «تاليبان» ەلدى قايتارىپ الدى.

كابۋلدا «تاليبان» ۇكىمەتىنىڭ قايتا قۇرىلۋى – «تەرروريزمگە قارسى جاھاندىق سوعىس» قاتە قادام بولعانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. اۋعاندىقتار، اسىرەسە ايەلدەر مەن قىزداردىڭ جاعدايى قيىنداپ، فۋن­دامەنتاليستىك رەجىم ۇستاناتىن بيلىك­تىڭ قول استىندا قالا باردى. باتىس­تىڭ ەندىگى مىندەتى – وسى قايعىلى وقيعادان ساباق الىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزۋ.

ساباق الۋىمىز كەرەك ءبىرىنشى ماسەلە – سىرتقى اسكەري كۇشتەر، ياعني شەتەلدە اسكەري ءىس-قيمىل جۇرگىزۋ رەجىمدى اۋىستىرىپ، ۇزاق مەرزىمگە تۇراقتىلىق ورناتۋدا ءتيىمدى ءادىس ەمەس. باتىس «تاليباننان» تونگەن قاۋىپكە توتەپ بەرە الاتىن زاماناۋي، دەموكراتيالىق جانە تۇراقتى اۋعانستان مەملەكەتىن قۇرا العان جوق. اقش 2003 جىلى يراكقا زاڭسىز باسىپ كىرگەننەن كەيىن ءدال وسى قاتەلىگىن قايتالادى. ناتيجەسىندە، كوپ ۇزاماي دايش (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىم – ا.ا) سودىرلارى باس كوتەرىپ، ايماقتى ابىگەرگە سالدى. ليۆيادا تاعى دا وسىنداي قاتەلىك جاسادى. ءسويتىپ ناتو-نىڭ مۋاممار ءال-كاددافي رەجىمىن قۇلاتۋى ەلدى داعدارىسقا ۇشىراتىپ، ازاماتتىق سوعىس ءورتى تۇتاندى.

قىسقاسى، جوعارىدان تومەن قاراي مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىنىڭ بەدەلىن ءتۇ­سىردى. بۇل مودەلدە اسكەر ۇستاپ تۇرۋ، ەلگە كوپ كولەمدە قارجى قۇيۋ قاۋىپسىزدىكتى، دامۋدى جانە دەموكراتيالىق باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەتىنى ءسوزسىز دەگەن بولجام جاسالدى. بىراق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ قولداۋى قاجەت بولعاندىقتان، ونى زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ىقىلاسى كەرەك. سوندا عانا بۇل قادام تابىسقا اكەلەدى.

اۋعانستاندا مۇنداي جاعداي بولعان جوق. كوپتەگەن قاتىگەزدىك جاساعان ابدۋل راشيد دوستۋم سەكىلدى اسكەر باسشىلارىن قولداۋ، باتىستىڭ مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن تالپىنىسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ، اۋعان حالقىنىڭ كوپ بولىگىن وزىنەن الشاقتاتتى.

جالپى العاندا، ەلدەگى قولدانىستاعى ينستيتۋتتاردى جاڭالارىمەن الماس­تىرۋ دەگەن پىكىر مۇمكىن ەمەس. مۇنى مو­يىنداۋ كەرەك ەدى. كوپتەگەن مەملەكەت بىرتىندەپ جانە ەندوگەندى تۇردە، شەتەل­دىڭ ماج­بۇرلەۋىمەن ەمەس، ۇزاق ۋاقىت بو­يى ىن­تىماقتاستىق پەن ىمىراعا كەلۋ ارقى­لى قۇرىلادى. قىزىقتىرۋ مەن ەلىكتى­رۋ سە­كىلدى جۇمساق ساياسات كۇش پەن ماجبۇر­لەۋ­گە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى اسەر ەتەدى.

ەڭ قيىنى، اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋش اكىمشىلىگى 11 قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىن امەريكانىڭ ەڭ قۇندى اكتيۆى سانا­لاتىن ديپلوماتيانىڭ ورنىنا اسكەر كۇشىن قولدانعاندى ءجون كوردى. ءسويتىپ بۇكىل الەم ءۇشىن تارتىمدى بول­عان ەرەكشەلىگىنەن ايىرىلدى. بەرلين قابىر­عاسى اسكەر كۇشىنىڭ اسەرىنەن ەمەس، كوممۋنيزم جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىندەردىڭ باتىستاعى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن جاقسارتقانىن، وزدەرى قالاعاننان دا جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزەتىنىن تۇسىنگەندىكتەن قۇلادى.

اۋعانستانداعى 20 جىل ىشىندە ۇيرە­نۋىمىز ءتيىس ەكىنشى ساباق – مەملەكەتتىك ىشكى قۇرىلىستى ايماقتىق ستراتەگيالارمەن ۇشتاستىرۋ كەرەك. نەگىزگى ايماقتىق ويىن­شىلاردى جوققا شىعاراتىن تاسىلدەر ومىرشەڭ ەمەس، اسىرەسە قازىرگى كوپپوليارلى الەمدە بۇل ماڭىزعا يە. جالعىز ارەكەت ەتۋ ارقىلى باتىس حالىقارالىق كۇشتەردىڭ تەڭگەرىمىن تۇسىنبەدى.

اۋعانستاننىڭ كورشىلەرى ءتۇرلى ۇسىنىس جاساعانىمەن، ونىڭ ءبارى بوسقا كەتتى. قىتاي سوعىس باستالعاندا ەلەۋلى ۇلەس قوسا المادى، بىراق جاھاندىق دەرجاۆا رەتىندە تانىلا باستاعاندا ءتيىمدى سەرىكتەسكە اينالاتىن ەدى. اقش باسقاراتىن تۇراقتاندىرۋ ارەكەتتەرى مەن قىتايدىڭ اۋعانستانعا سالعان ينۆەستيتسيالارىن تىعىز ۇيلەستىرگەندە، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ، دامۋ جوبالارىنىڭ پايداسىن بارىنشا ارتتىرۋى مۇمكىن ەدى.

سول سەكىلدى، رەسەيمەن كەلىسىمگە كەلۋ سولتۇستىك ارقىلى اۋعانستانعا كوبىرەك رەسۋرستاردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءسويتىپ اسكەر وتكىزۋ ارقىلى بىرقاتار باسىمدىققا يە بولعان پاكىستانعا قاجەتتىلىكتى تومەندەتەتىن ەدى.  سونىمەن قاتار اقش قارۋ-جاراعىن باستى ساتىپ الۋشى ءارى پاكىستاننىڭ ءىرى ينۆەستورى سانالاتىن ساۋد ارابياسى ءوزىنىڭ ىقپالىن پايدالانىپ، پاكىستان ۇكىمەتىن ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە نەعۇرلىم كونسترۋكتيۆتى ءرول اتقارۋعا سەندىرۋى مۇمكىن ەدى.

اۋعانستانداعى جەڭىلىستىڭ اقىرعى ساباعى ەۋروپاعا قاتىستى. قارت قۇر­لىق­تىڭ ارەكەتى ستراتەگيالىق مۇددەلەرگە سايكەس مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. امەريكا سىرتقى ساياساتىنىڭ وزگەرىپ، الەمدىك باقىلاۋشى مىندەتىنەن باس تارتۋى ەۋروپانى ويلاندىرىپ، اقش-تىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن سايا­ساتىنا تاۋەلدىلىگى جونىندە ۇيعارىمعا كەلۋى ءتيىس.

ازاماتتاردى كابۋلدان ەۆاكۋاتسيا جاساعان كەزدە باسكە نە ءتۇسىپ تۇرعانى انىق بايقالدى. اقش-تىڭ اسكەري ۇشاقتارى بولماسا، امەريكانىڭ وداقتاستارى ءوز قىزمەتكەرلەرىن ەلدەن شىعارا المايتىن ەدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا ەۋروپادا تاعى ءبىر مارتە بوسقىندار داعدارىسى تۋىن­داۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسەك، اۋعان­ستاندا دەربەس ارەكەت ەتۋ مۇمكىن ەمەسى انىق اڭعارىلادى. «ىستەپ جاتقاندا ۇيرە­نۋ» ءادىسى ەۋروپالىق وداقتى ناقتى قادام­عا بارىپ، تۇراقسىزدىقتىڭ وڭىرگە جاقىن­داۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا نەگىزگى ايماقتارداعى ازاماتتىق-اسكەري وپەراتسيالارىن كۇشەيتۋگە يتەرمەلەۋى كەرەك.

كەيىنگى 20 جىلدا الەم ايتارلىقتاي وزگەرگەنىمەن، حالىقارالىق تەرروريزم ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. مىسالى، ساحەلدەگى قيىن جاعداي بارىمىزگە بولا­شاقتا قانداي شارا قولدانۋ كەرەكتىگى تۋرا­لى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتۋى كەرەك. بىراق ءبىر نارسە انىق: «ماڭگىلىك سوعىستار» وتە قولايسىز. اسىرەسە وعان توزۋگە تۋرا كەلەتىندەر ءۇشىن. 11 قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىن ءبىز ءبارىمىز امەريكالىق بولدىق، بىراق اۋعان بولۋدى ۇمىتىپ كەتتىك.

 

حاۆەر سولانا،

ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى بويىنشا بۇرىنعى جوعارى وكىلى، ناتو-نىڭ باس حاتشىسى، يسپانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان، EsadeGeo دەپ اتالاتىن جاھاندىق ەكونوميكا مەن گەوساياسات ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار