حاتتامانىڭ ماقساتى – تەڭىز ورتاسى مەن تەڭىزدىڭ جاقىندىعى اسەرىنە ۇشىراپ وتىرعان قۇرلىقتىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋ, ازايتۋ جانە باقىلاۋ. سونداي-اق بۇل قۇجات بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋعا جانە ونىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. وعان قوسا, ادام دەنساۋلىعىن قورعاۋعا جاردەمدەسۋ ءۇشىن ترانسشەكارالىق تۇرعىدان تەڭىز ورتاسىنا جانە قۇرلىققا ەلەۋلى ترانسشەكارالىق اسەر ەتۋى مۇمكىن جوسپارلانىپ وتىرعان قىزمەتتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن ءتيىمدى جانە اشىق باعالاۋ راسىمدەرىن جۇرگىزۋ كوزدەلگەن.
«قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, تەڭىزدىڭ وسى ايماعى قورشاعان ورتا تۇرعىسىنان تەرىس اسەرلەرگە مەيلىنشە سەزىمتال, وسال بولىگى سانالادى. سوندىقتان بۇل قۇجات ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كاسپي تەڭىزىندە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ ءىرى قورىنىڭ بولۋى وسى سۋ باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق ءارى بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسىن وزەكتى ەتەدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا قازاقستان نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياعا قاتىستى بىرقاتار حاتتامالارعا قول قويدى. سولاردىڭ ءبىرى – كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى 2018 جىلعى 20 شىلدەدەگى ماسكەۋدە قول قويعان قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ جونىندەگى حاتتاما», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.
ايتا كەتەرلىگى, بۇل قۇجاتتى قازاقستان, ازەربايجان, يران, رەسەي جانە تۇرىكمەنستان بىرلەسىپ قابىلداعان ەدى. سونداي-اق وسى حاتتاما ارقىلى بىرقاتار قىزمەت تۇرلەرى رەتتەلمەك. اتاپ ايتقاندا, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى, جىلۋ قۋاتى 300 مەگاۆاتت نەمەسە ودان جوعارى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن باسقا دا جاعۋ قوندىرعىلارى, اتوم ەلەكتر ستانسالارى, اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى كوزدەلگەن.
«كونۆەنتسيا ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا ەكولوگيا كودەكسىندە ترانسشەكارالىق ەكولوگيالىق اسەردى رەتتەۋ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى قاراستىرىلعان. قازاقستان ترانسشەكارالىق اسەرلەردى باعالاۋعا قوزعالاتىن تاراپ رەتىندە قاتىسسا, وندا شىعۋ تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن قۇجاتتار مينيسترلىكتىڭ بىرىڭعاي ەكولوگيالىق پورتالىندا ورنالاستىرىلادى.
ءوز كەزەگىندە, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ارقىلى جىبەرىلەدى. ال ەگەر قازاقستان ترانسشەكارالىق اسەرلەردىڭ شىعۋ تاراپى رەتىندە قاتىسسا, وندا قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ءراسىمى ەلدىڭ ىشىندە عانا ەمەس, سونىمەن قوسا قوزعالاتىن تاراپتار دا قاتار جۇرگىزىلەدى.
مىسالى, كاسپيدە جاڭا وبەكتىلەر سالىنعان جاعدايدا قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ قۇجاتتارى ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سونداي-اق قوزعالاتىن تاراپتارعا قاتار جىبەرىلەدى. قوزعالاتىن تاراپتاردىڭ ورگاندارىمەن كونسۋلتاتسيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدى وتكىزۋ مەرزىمى شامامەن 6 ايدى (180 كۇن) قۇرايدى. بۇل قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ حاتتاماسىندا جانە ەكولوگيا كودەكسىنىڭ 81-بابىنىڭ 7-تارماعىندا ايقىندالعان», دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا پالاتا كوميتەتتەرى بىرقاتار جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى. اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى. بۇدان بولەك, مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا قاتىستى جانە قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنiن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالايتىن زاڭ جوبالارى بار.
وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى. دەپۋتات داريعا نازارباەۆا ۇكىمەت باسشىسى اسقار ءماميننىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
«ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن 2017 جىلى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا ازىرلەندى. تۇتاستاي العاندا, مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىلدىرۋ جونىندە بىرقاتار كەشەندى شارالار قابىلداپ جاتىر. سونىمەن قاتار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس 2020 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 30 پايىزعا تومەندەگەن», دەدى د.نازارباەۆا.
دەپۋتات وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسىنا بىرقاتار سۇراق قويدى. ول ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋدىڭ قازىرگى مارتەبەسىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. 2018-2020 جىلداردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا نەگىزگى نىسانالى ينديكاتورلارعا قانشالىقتى قول جەتكەنىن سۇرادى.
«ستراتەگيا جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى بولىپ سانالاتىن «پەرسپەكتيۆالى سالالاردى» انىقتايدى, اتاپ ايتقاندا اكت, تۋريزم جانە قارجى. ەلدىڭ وسى سالالارداعى باسەكەلەستىك پوزيتسيالارى كۇشەيتىلدى مە, ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ جىلدارىندا قانداي نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا باستاماشىلىق ەتىلدى؟ وسى ەسەپتى جىلدارى ەلدەگى قازىرگى ينۆەستورلاردى ۇستاپ قالۋ جانە قايتا ينۆەستيتسيالاۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار قابىلداندى؟ ستراتەگيا ءتيىمدى وپەراتسيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋدى قاراستىرادى. ينۆەستيتسيالىق جۇمىستا قانداي جاڭا تاسىلدەر قولدانىلادى, ولاردى تاجىريبەگە ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسى قانداي؟» دەدى د.نازارباەۆا.
سونداي-اق ستراتەگيادا كوزدەلگەن ينۆەستورلاردىڭ شاعىمدارى مەن ماسەلەلەرىن سايكەستەندىرۋ جۇيەسى قۇرىلىپ-قۇرىلماعانىن سۇرادى. بۇدان باسقا, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ مونيتورينگتىك جۇيەسى قانشالىقتى ەنگىزىلگەنىنە, ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جاي-كۇيىنە جۇيەلى تۇردە تالداۋ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«ستراتەگيا شەڭبەرىندە ونى ىسكە اسىرۋ بارىسىن تالداۋعا نەگىزدەلگەن «قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى باياندامانى» جاريالاۋ جوسپارلانعان ەدى. وسى بايانداما جاريالاندى ما؟ 2020 جىلى قانداي نەگىزگى تۇجىرىمدار جاسالدى؟» دەدى دەپۋتات.
دەپۋتات قازىبەك يسا جەلتوقسان كوتەرىلىسىن اتاپ وتۋدەگى ولقىلىقتارعا توقتالدى. ول كەڭەس وداعىنىڭ قىزىل يمپەرياسىنا قارسى شىققان جەلتوقسان كوتەرىلىسى نەلىكتەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى رەتىندە تانىلماۋىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.
«1986 جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى كەڭەستىك قىزىل يمپەرياعا قارسى شىققان جەلتوقسان كوتەرىلىسى – ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس رەتىندە تانىلىپ, باعالانۋى قاجەت. جەلتوقساندىقتارعا «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى» قۇقىقتىق مارتەبەسى بەرىلۋى كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى ايرىقشا اتاۋلى كۇندەر قاتارىندا اتاعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 35 جىلدىعى رەسمي دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك. جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭعا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردى قولداپ, كوتەرمەلەيتىن ارنايى وزگەرىس ەنگىزىلۋى كەرەك. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, وقۋدان, جۇمىستان شىعىپ قالعانىن ءالى راستاي الماي جۇرگەن ازاماتتاردى «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى» رەتىندە تانۋدا قولدان جاسالعان قاپتاعان كەدەرگىلەردى جويىپ, انىقتاما الۋدى جەڭىلدەتۋ كەرەك. ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ازاماتتىق ەرلىگى لايىقتى باعاسىن الىپ, جوسپارلى تۇردە ناسيحاتتالۋى ءتيىس. جاستارىمىزعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن وقۋلىقتاردا جەتكىلىكتى جازىلۋى قاجەت. قازاقستان قالالارىندا جەلتوقسان قاھارماندارىنا ارنالعان الاڭدار اشىلىپ, مونۋمەنتتەر ورناتىلۋى ءتيىس», دەدى ق.يسا.
دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاتاقحانا جەتىسپەيتىنىنە الاڭداپ, ماسەلە كوتەردى. «ەلىمىزدە
1,1 ميلليوننان استام ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ونىڭ تەك 16 پايىزى عانا (174 مىڭ) جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. قازىردىڭ وزىندە جاتاقحانا جەتىسپەۋشىلىگى 80 مىڭ ورىندى قۇراپ وتىر. بۇل ماسەلەنى ۋاقىتىندا شەشۋ ءۇشىن ەلباسى 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانا سالۋدى تاپسىرعان. بىراق ايماقتاردا باستاما اركەلكى جۇزەگە اسىپ جاتىر. اسىرەسە, cتۋدەنتتەر جاتاقحاناسىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىسپەۋشىلىگى نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنا تيەسىلى. مىسالى, الماتى قالاسىندا 170 مىڭعا جۋىق (38 ۋنيۆەرسيتەت, جوو) ستۋدەنت ءبىلىم السا, ونىڭ تەك 31 مىڭى عانا جاتاقحانامەن قامتىلعان. ءدال قازىردىڭ وزىندە الماتى قالاسى بويىنشا جاتاقحانا جەتىسپەۋشىلىگى 35 مىڭ ورىندى قۇراپ وتىر. جوعارىدا بەرىلگەن تاپسىرماعا سايكەس الماتى قالاسىندا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتەردە 16 مىڭ ورىندىق 38 جاتاقحانا قۇرىلىسى اياقتالۋى قاجەت. بىراق سوڭعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە 1600 ورىنعا جۋىق تەك 6 ستۋدەنتتىك جاتاقحانا بوي كوتەردى. بۇل كورسەتكىش ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلى جۇمىسىندا ولقىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن اڭعارتادى», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا فاحريددين قاراتاەۆ, ءلاززات رامازانوۆا, سامات مۇساباەۆ, ەرلان سمايلوۆ, سەرگەي رەشەتنيكوۆ, سەرىك ەرۋباەۆ, اندرەي ليننيك, ازات پەرۋاشەۆ دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
