تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكالىق دامۋ – قازىر كوپتەگەن مەملەكەت العا قويعان نەگىزگى ماقساتتىڭ ءبىرى. وسى باعىتقا قازاقستان دا كوڭىل ءبولىپ, «جاسىل وسىمگە» قاراي بەت بۇرعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. ونىڭ ناقتى كورىنىسى جاڭادان قابىلدانعان ەكولوگيالىق كودەكستەن تابىلىپ وتىر. جەر كولەمى جاعىنان توعىزدىققا كىرەتىن ەلىمىز ءۇشىن قورشاعان ورتاعا قاتىستى پروبلەمالار قاشان دا وزەكتى. سەبەبى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جۇيە قۇراۋشى سەكتورى تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدى ەكەنى ءمالىم.
بۇل ورايدا جاڭا زاڭنىڭ ەنگىزىلۋىمەن تاۋ-كەن ونەركاسىبىن قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعانى ويلاندىرادى. ماسەلەن, تابيعاتتى قورعاۋعا ارنالعان رەفورمانىڭ اياسىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداسى نەگىزىندە جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. ەگەر دە بۇرىنعى ەكولوگيالىق ساياساتتا ەميسسيالىق تولەمدەرگە باسىمدىق بەرىلسە, جاڭا زاڭنامادا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كوبىرەك كوڭىل بولىنگەن. سوندىقتان دا وندىرىستىك ۇيىمدارعا قوماقتى ايىپپۇلدى تولەگەننەن گورى ەكولوگيالىق تەحنولوگيالارعا كوشكەن الدەقايدا ءتيىمدى.
جاڭا رەداكتسياداعى كودەكستىڭ باستى نورماسى دا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىنە قاتىستى. سوعان سايكەس بۇل تالاپتى ورىنداۋ مەرزىمى 2025 جىلعا قاراي بەلگىلەنىپ, 10 جىلعا سوزىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى نورمانى جۇزەگە اسىرعان كاسىپورىندار ەميسسيالىق تولەمدەردەن بوساتىلسا, ونى ەلەمەگەن كومپانيالارعا كەرىسىنشە جوعارى مولشەردەگى ەكولوگيالىق تولەمدەردى وتەۋگە تۋرا كەلەدى. ال بۇل تولەمدەر ءۇش جىلدا ءبىر رەت ەكى-ءۇش ەسەگە وسەتىنىن ەسكەرتە كەتەيىك.
سونداي-اق اتالعان رەفورمادا زياندى قالدىقتاردىڭ شىعاتىن كوزىن ونلاين رەجىمدە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنى ەنگىزۋ, ەكولوگيالىق تولەمدەردى تابيعات قورعاۋ شارالارىنا 100%-دى دەڭگەيدە باعىتتاۋ, سول سەكىلدى قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ جانە نورمالاۋ سالاسىنداعى تەتىكتى وزگەرتۋ قاراستىرىلعان.
«جاسىل ەكونوميكا» قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋدا
تاۋ-كەن كاسىپورىندارى قازىر «جاسىل ەكونوميكا» قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ, قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ازايتۋعا بايلانىستى اۋقىمدى جۇمىستى جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, اقتوبە وبلىسىنداعى فەرروقورىتپا زاۋىتىندا تسەحتاردى جاڭعىرتۋعا ارنالعان جوبا قولعا الىندى. ونىڭ ناتيجەسىندە 2022 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي زياندى قالدىقتىڭ كولەمى 30%-عا ازايادى دەپ بولجانۋدا. ارنايى مەموراندۋمعا سايكەس قاراعاندى وڭىرىندە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى 2025 جىلعا دەيىن اۋاعا تارايتىن قالدىقتاردىڭ كولەمىن 30%-عا دەيىن تومەندەتۋگە ۋادە بەرىپ, تەمىرتاۋدىڭ اينالاسىندا 500 ءتۇپ اعاش وتىرعىزاتىندارىن جەتكىزدى. شىعىس قازاقستانداعى «قازمىرىش» كاسىپورنىندا ءتيىستى مەموراندۋم بويىنشا اتموسفەراعا تارايتىن قالدىقتىڭ مولشەرى 20%-عا ازايادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بۇگىندە بىرقاتار ءىرى كاسىپورىن كەشەندى تەحنولوگيالىق اۋديتتەن ءوتتى. 2023 جىلعا قاراي وزىق تەحنولوگيالارعا بايلانىستى انىقتامالىقتار ازىرلەنەدى دەپ بولجانۋدا. ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارىدا اتالعان تەحنولوگيالارعا ەلىمىزدەگى ەميسسيالاردىڭ 80%-ىن شىعاراتىن ەڭ ءىرى 50 كاسىپورىن كوشەدى. ونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, سونداي-اق مۇناي-گاز جانە حيميا ونەركاسىبى كاسىپورىندارى بار. ولار 2025 جىلعا دەيىن كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الۋى ءتيىس.
تاياۋدا وتكەن Green Energy & Waste Recycling Forum ەۋرازيالىق بيزنەس-فورۋمىندا حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا قۋانباەۆا ايتقانداي, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ انىقتامالىعى زياندى قالدىقتاردى ازايتۋعا بايلانىستى شارتتاردى ايقىندايدى. بىلايشا ايتقاندا, بۇل كاسىپورىندارعا ەكولوگيالىق كورسەتكىشتى جاقسارتۋدىڭ ءتيىمدى باعىت-باعدارىن سىلتەيتىن نۇسقاۋلىق دەسەك تە بولادى. ونىڭ تسيكلى ەكولوگيالىق كودەكسپەن بەلگىلەنگەن جانە 8 جىلدى قۇرايدى. انىقتامالىقتىڭ ءاربىر نۇسقاسى كەز كەلگەن رەسۋرستى مەيىلىنشە ۇنەمدى پايدالانۋعا باعىتتايدى. دەمەك, شيكىزاتتىڭ قاجەتتى مولشەرىن عانا تۇتىنۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ودان شىعاتىن قالدىق قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلۋى ءتيىس.
كومىرتەگى سالىعىنىڭ ەكسپورتقا اسەرى
الايدا ونەركاسىپتى ەكولوگيالىق تۇرعىدا جاڭعىرتۋ, سونداي-اق وزىق تەحنولوگيالارعا كوشۋ – تاۋ-كەن وندىرۋشىلەردىڭ جاقىن ۋاقىتتا تاپ بولاتىن جالعىز ماسەلەسى ەمەس. ايتالىق, ەۋروپالىق وداق جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋعا ارنالعان ءبىرىزدى ساياساتتى جۇزەگە اسىرىپ, 2050 جىلعا قاراي كارى قۇرلىقتى كومىرسۋتەگىنەن تازارتۋدىڭ كوزدەپ وتىرعانى بەلگىلى. پارنيك گازدارىنىڭ شىعارىنىن ەسەپكە الىپ, ولاردى ازايتۋ – ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكالىق دامۋعا باعىتتالعان نەگىزگى ۇستانىمى. بۇل ورايدا 2023 جىلدان باستاپ ەۋروپالىقتار «كومىرتەگى سالىعىن» قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
«وتاندىق ءونىمنىڭ كوپتەگەن ءتۇرى ەۋروپاعا شىعارىلاتىنىن ەسكەرسەك, البەتتە بۇل قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن سەكتورى ءۇشىن ايتارلىقتاي تاۋەكەل تۋدىرادى. مىسالى, ەلىمىزدەن ەۋروپالىق وداققا مىس, كۇمىس, فەرروقورىتپا, اليۋميني, تيتان جانە قورعاسىن ەكسپورتتالادى. بىلتىرعى ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمى 1 ملرد دوللاردان اسقان بولاتىن», دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ.
قاۋىمداستىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, كومىرتەگى سالىعى ءونىمى ەۋروپا نارىعىنا باعىتتالعان وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, ۇلكەن قارجىلىق شىعىندارعا سوقتىرۋى مۇمكىن. بىراق تا بۇل شىعىننىڭ مولشەرىن ازىرگە انىقتاۋ قيىن, ويتكەنى سالىقتى ەسەپتەۋ ءادىسى ءالى تولىق اياقتالماعان.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ كەنشىلەرى مەن مەتاللۋرگتەرىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, مەتالل ونىمدەرىنىڭ «كومىرتەگى سالىعى» تىزبەسىنە ءتۇسۋ تاۋەكەلى جوعارى بولعاندىقتان وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ايتارلىقتاي تومەندەي تۇسەدى.
زاڭدى ەۋروپالىق جۇيەمەن سايكەستەندىرۋ قاجەت
م.كونونوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ امالى بار. سالالىق قاۋىمداستىق قازاقستاندىق زاڭنامانى ەۋروپانىڭ كومىرتەگى قالدىقتارى كۆوتالارىنىڭ ساۋدا جۇيەسىنە ينتەگراتسيالاۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەسە دە «كومىرتەگى سالىعىنىڭ» تەرىس ەكونوميكالىق اسەرىن تولىعىمەن ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن دە جوققا شىعارمايدى.
وسىنداي كەزەڭدە قازاقستاندىق تاۋ-كەن سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن بيزنەس اراسىندا ءتيىمدى ديالوگ قۇرۋ اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەو نارىعىنا ارنالعان وتاندىق ونىمدەردىڭ تاسىمالى قىسقارۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان دا وسى يندۋسترياداعى كاسىپورىنداردى تۇراقتى ينۆەستيتسيالىق, سالىقتىق جانە تاريفتىك ساياساتپەن قامتىعان ارتىق ەتپەيدى. بۇل ارقىلى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا, سول سەكىلدى جاڭا تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلۋگە مۇمكىندىك الادى دەدى سالا وكىلدەرى.
