ادەبيەت • 17 تامىز، 2021

سوڭعى قيسسا

460 رەت كورسەتىلدى

قاراعايداي كىسىنىڭ جاپادان-جالعىز ماقامداپ، قيسسا وقىپ وتىرعان ۇستىنەن ءتۇستىم. قارعاداي بالاعا قۇداي بەردى دەپ، قاسىنا جەتىپ باردىم دا قۇلاق توستىم. ەرەكشە مەيىرىمدى، ايرىقشا قايىرىمدى قوڭىر ءۇن قۇجىرامىزدىڭ ءىشىن تال بەسىكشە تەربەپ تۇردى. بىراق قيسسانىڭ جولدارى بىردە قىسقا، بىردە ۇزاقتاۋ، ءتىپتى تىنىسى بىتكەنشە سوزىلىپ كەتەدى. وندايدا دەمىن تەرەڭ ءبىر الىپ، كەلگەن جەرىنەن تاماعىن كەنەپ قايتا جالعايدى. «كەنەسارىنىڭ بۇل تۇستا بالەندەي اتى شىعا قويماعان. قازاقتا ول كەزدە نە كوپ، باتىر كوپ. كەنەسارىنىڭ كەيبىر ەرلىگى اعالارىنىڭ ايبارىنىڭ تاساسىندا قالا بەرەتىن» دەپ ءبىر قايىرادى. «سوندىقتان جولامان وعان توقتامادى. «كىم بار؟» دەگەن ارماندى سۇراعىنا جاۋاپ تابا الماي باسى اڭكى-تاڭكى بولدى» دەپ ەكى قايىرادى. بالا بولسام دا «بۇل نە؟» دەپ، قولىنداعى كىتابىنا كوز سالسام، كادىمگى قارا ءسوزدى قيسساداي ماقامداپ وقىپ وتىر ەكەن.

كىتاپتىڭ اتى – «قاھار»، جازعان ادام – ءىلياس ەسەنبەرلين. باستاۋىشتى جاڭا تاۋىسسام دا، بۇل ەسىم ماعان جاقسى تانىس. مەكتەپكە بارا جاتقاندا جولدان تاۋىپ العان ءبىر كىتاپتى ەسىمە تۇسىرەدى. ەگەر شاتاستىرماسام، سىرتىندا جالاڭاش ءمۇسىندى ءبىر ايەلدىڭ سۋرەتى بولعان بولۋى كەرەك. تەرەزەنىڭ اينەگىندە مە، ايتەۋىر ايعا ۇقساعان ايەل ءجۇزىنىڭ سىنىق سىزىعى ءالى ەسىمدە. ءبىر اشىپ وقىپ، ەكى اشىپ وقىپ، قىلمىس جاساعانداي قۋىستانىپ ءجۇردىم. ورتان بەلىنە كەلگەندە ناعاشىلارىمىز اسىراپ العان اپكەمىز ءۇي جيناسىپ ءجۇرىپ تاۋىپ الىپتى. شەشەمە: «ماسقارا، مىنا بالاڭىز نە كىتاپ وقىپ ءجۇر؟!» دەپ، وزى­مەن الىپ كەتپەگەندە، بۇل قىلمىستان قۇ­­تىلۋىم ەكىتالايتۇعىن. كىتاپتىڭ اتى – «عاشىقتار»، جازعان ادام – ءىلياس ەسەنبەرلين!

كەيىن ەسەيگەندە سول ءىلياس ەسەنبەر­لين­نىڭ «التىن وردا» رومانىن وقىپ وتىرىپ، ىشىمنەن قالاي ماقامداتىپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالىپپىن. «قالىڭ قول ەكى جاقتان تاياي بەردى. كۇيىك پەن باتۋ الىستان ايبات كورسەتىپ، اياق­تا­رى­مەن جەر قوپارىپ سۇزىسۋگە كەلە جاتقان ەكى بۇقا ءتارىزدى» دەپ ءبىر قايىرسام كەرەك. «قايسىسىنىڭ ءمۇيىزى سىنباق؟ ال سىنباسا قايسىسىنىڭ ءمۇيىزى مۇقالىپ، نا­مىسقا شىداي الماي قان قاقساپ سىر­قى­راماق؟» دەپ ەكى قايىرسام كەرەك. بالا كۇنىمىزدە ۇلكەندەر قيسسانى وزدەرى دە ىرعالىپ، بەرىلىپ تىڭداۋشى ەدى. مەنىڭ دە كىتاپتى ىشىنە كىرىپ، بەرىلىپ وقىعانىم وسى شىعار دەيمىن. شىنىندا دا ءىلياس ەسەنبەرلين قارا سوزبەن قيسسا جازعان قالامگەر ەكەن-اۋ!

 ەل ىشىندە «كوشپەندىلەر» مەن «التىن وردانى» بىرنەشە قايتارا وقىپ، سيۋجەتىن جاتقا ءبىلىپ العاندار بار. ءۇش-ۇشتەن التى كىتاپتان تۇراتىن رومانداردىڭ ولارعا ۇناعان سەبەبى، جازۋشى ءوزىمىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بولىپ كەلەتىن حاندار مەن باتىرلاردى جامانداماعان. قان ساسىعان تاريحتى كورسەتسە دە، ولاردىڭ ەشبىرىن جەككورىنىشتى ەتىپ سۋرەتتەمەگەن. كەرىسىنشە كيگەن كيىم، مىنگەن ات، تىككەن شاتىر، ىستەگەن ىستەرى ارقىلى وزىمىزگە جا­قىنداتا تۇسكەن. اركىم ارقالاي بۇر­ما­لاعان زەرلى تاريحتى شەرلى شەجىرەگە اينالدىرعان. موڭعولدىڭ جورىعىمەن باستالىپ، دەشتى قىپشاقتىڭ داۋرەنىمەن جالعاسىپ، قازاقتىڭ قايتپاس قايسار كۇ­رە­سىمەن بىتكەن. قازاقتىڭ تۋى مەن قى­لىشى قانداي دۇنيەنى جارىپ شىققانى ءدال وسىلاي بۇرىن-سوڭدى تاپتىشتەپ جازىلماعان شىعار. ەندى قاراپايىم وقىرمان، قارا حالىق قانا ەمەس، بۇكىل رەسمي تاريحىمىز دا وسى ىزبەن جۇرە باستاعانى دا شىندىق.

«كوشپەندىلەر» مەن «التىن وردا­دا­عى» سۋىرتپاقتاپ تارتىلعان سىردان ۇققانىمىز، شىڭعىسحان بىزگە اسا بوتەن بولماي شىقتى. مۇنى «التىن ور­دا­نىڭ» العاشقى پاراقتارىنداعى باتۋ حان مەن «كوشپەندىلەردىڭ» باستاپقى بەتتەرىندەگى ابىلقايىر حاننىڭ جادىندا جاڭعىرعان وقيعالاردان بىلەمىز. ونداعى شىڭعىسحاننىڭ سىرلارى مەن مۇڭدارى، وس­يەتتەرى مەن قاسيەتتەرى، جوسىقتارى مەن جوسپارلارى ءبارى-ءبارى قاي جاعىنان الس­اڭىز دا قازاق دالاسىنا تىرەلىپ تۇر. مۇڭىن ايتقاندا تۋعان شەشەسىنىڭ، سىرىن ايتقاندا العان جارىنىڭ، وسيەتىن ايتقاندا تۇڭعىش ۇلىنىڭ قازاققا ءتان بولىپ كەلۋى قايتا-قايتا پىسىقتالىپ قويادى. اسىرەسە، التىن وردانىڭ داڭقى مەن داقپىرتى، قانداي تاس پەن اعاشتان قالاي قيىپ سالىنعانى، ەڭ باستىسى كۇم­بەزدەرىنىڭ توبەسى جارقىراپ قازاق دالاسىن قالاي اسقاقتاتقانى اسا ءبىر سۇيى­نىش­پەن سۋرەتتەلەدى.

 شىڭعىسحاننىڭ ءتورت ۇلى ءتورت قۇ­بى­لانى تۇگەندەپ، ءتورت ۇلىستى بيلەگەندە ۇلانعايىر قازاق دالاسى كورشى-قوڭ­سىلارىمەن بىرگە جوشىنىڭ ۇلەسىنە تيە­تىنى تاريحتان بەلگىلى. مىنە، سول جو­شىنىڭ پەرزەنتى باتۋ «التىن وردا» رومانىندا ەرەكشە ءبىر ماحابباتپەن شەر-شەمەنى ىشىنە تولعان قايعىلى حان ەتىپ بەينەلەنەدى. جازۋشىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان حاندار تۋرالى جازعاندا «قايعىلى جارتاستار» دەگەن سياقتى مەتافورالىق تىركەستەردى مولىنان قولدانۋى دا ولار­دىڭ ىشكى-تىسقى سيپاتتارىن اشا تۇسەدى. باتۋدىڭ قىپشاق بورىك كيۋى، سالىنىپ جاتقان قالادا تۇرماي، دالاداعى قوسىندا شاتىر تىگىپ جاتۋى دا ءبىراز جايتتان حابار بەرەدى.

 «باتۋ حان اقىرىن كۇرسىندى. ول ەندى اق ەدىلدىڭ سول جاعاسىندا جاتقان استانا ساراي-باتۋعا كوز اۋداردى» دەسە، بۇيرەگىڭ بۇلك ەتەدى. ء«وزىنىڭ وسىنداي اشەكەيلى، ءمارمارلى كەنت تۇرعىزعانىنا ىشتەي ءماز-مەيرام ەدى» دەسە، ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى. «بىراق ءوزى التى اي جاز بويى بۇل سارايلاردا ءبىر كۇن تۇرىپ كورگەن ەمەس» دەسە، اتاڭ­دى كورگەندەي ەلجىرەي قالاسىڭ. ال ەندى «قىپشاق دالاسىنان باستاپ، ماديارلار جەرىنە دەيىن سوزىلعان تۇستى اق وردا حاندىعى دەيدىسى» بارىمىزگە دە وتە تانىس كەڭىستىك. «ساراي قالاسىنىڭ الىستان كۇنمەن شاعىلىسقان التىن كۇمبەزدەرىنە قاراي ورۇسۋت كنيازدارى بۇعان التىن وردا دەپ ات قويعان» دەگەنى دە ەشكىم وزگەر­تە الماس تازا تاريح.

­ەسەنبەرلين باتۋ تۋرالى جازعاندا قيسساداعىداي تۇرلەندىرە تولعايدى. «شىڭ­عىس ۇرپاعىنىڭ ىشىندە ەڭ تاكاپپار باتىرى وسى باتۋ» دەپ ءبىر كوتەرىپ قويادى. «ەل شاپقاندا، جاۋعا اتتانعاندا اسكەرىنىڭ ەڭ الدىندا بولاتىن» دەپ ەكى كوتەرىپ قويادى. «التىن وردا سارايىندا وتىرعاندا ۇستىنە جىبەك، كىرەۋكە، قۇندىز، تورقا كيىپ كورمەگەن» دەۋى دە قيسساعا ءتان قيسىن. ء«باز-باياعى اتا-باباسىنداي جاز تۇيە ءجۇن شەكپەن مەن ق ۇلىن تەرىسىنەن ىستەلگەن تايجاقىسى، قىس توبىلعى كۇرەڭ تونى مەن قاسقىر ىشىگى ۇستىنەن تۇسپەگەن» دەۋى دە وبرازعا ءىشى بۇرعاندىق. ال ايتا الماي وتىرعانى: «باسىنا جاز اق ءتيىننىڭ تەرىسىمەن كومكەرىلگەن قىپشاقى بورىك، قىس قارساق تىماق كيەتىن. بوركى عانا قىپشاقتىكى» دەگەن جولدار سياقتى.

جازۋشى ارحيۆ پەن اڭىزداعى دەرەك-دايەكتەردى بۇرمالاماي العان شىعار، ءبىز دە جازۋشىنى بۇرمالاماي الىپ وتىرمىز. باتۋ حاننىڭ باراقتان باسقا ءتورت ۇلى بولعانىن ايتىپ، «انالارى مۇسىلمان دىنىندەگى قىپشاق رۋىنا جاتاتىن قوڭىرات، ماڭعىت رۋلارىنىڭ قىزدارىنان» دەيدى. تەك ۇلكەن بالاسى سارتاقتىڭ شەشەسى عانا ويرات بەكزاداسىنان ۇرىمدەپتى. سول سارتاق ەلدەن ءبولىنىپ حريستيان ءدىنىن ۇستانىپتى. باتۋ: «مۇسىلمان بولا ما، كاپىر بولا ما، ماعان ءبارىبىر، تەك اكە تاعىن ساقتاي بىلسە جارادى» دەگەن ەكەن. «بىراق مۇ­سىلمان دىنىندەگى قىپشاقتار سارتاقتى «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەپ جاقتىرماعان» دەلىنەدى روماندا. سارتاقتىڭ تاق مۇراگەرى بولا تۇرىپ، تاققا وتىرار-وتىرماستان مۇردەم كەتۋىنە سول دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

ال روماندا ايتىلاتىن كەنجەسى با­راقتىڭ شەشەسى حورۆات قىزى ەدى. اۋەل­گىدە بالاسىنىڭ اتىن نە ورۇسۋت، نە قىپشاق قويعىسى كەلىپتى. كەيىن باراق دەگەن ەسىمگە توقتاپتى. ءبارىبىر قىپشاق جاساي المايتىنىن بىلگەن شىعار. بىراق نيەتتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. «قىپشاق قوي­عاندا، ۇزاق جاسار ما ەدى» دەپ وكىنەدى. وسىنىڭ ءبارى باتۋ حاننىڭ ءوزىنىڭ قاي توپىراققا تابان تىرەپ تۇرعانىن بىلەتىنىن كور­سەتەدى. تاريحي شىندىق پەن جازۋشى قيالى شەبەر ۇشتاسقاندا باتۋ حاننىڭ موڭعول ەكەنىن ۇمىتىپ تا كەتەسىز. روماندا تۇركى تەكتەس رۋ-تايپالار تۋرالى كوپ ايتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ دا، باتۋ حاننىڭ دا ۇلى جورىقتارىندا قازاق دالاسى مىقتى تىل بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ونداعى رۋ باسىلار، باتىرلار مەن بيلەر ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنە اينالادى.

راس، ول ساراي-باتۋداعى موڭعول عيبا­داتحاناسىنىڭ ءۇستىن التىنمەن جاپ­تىرعان. بىراق باتۋدىڭ داڭقتى جوشىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن وقىرمان ەش ۇمىتپايدى. «اكەسى جوشى دۇنيە سالىپ، دوڭىز، ياعني 1227 جىلى بۇكىل جوشىنىڭ الىپ ۇلى­سى­نا بۇل يە بولعاندا جيىرما ۇشتە ەكەن». سودان بەرگى جيىرما توعىز جىلدا اينالاسى تۇگەل جەرگىلىكتى ادامدار، ۇستانعان سالت-ءداستۇرى دە سولارمەن ارا­لاس-قۇرالاس. شىڭعىس حاننىڭ: «ادام قاسيەتى انا سۇتىمەن كەلەدى. مۇراگەر اكە تاعىنا وتىرعاننان كەيىن، انا ەلىنە تارتىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن دە ءسوز بار ەكەن. سول ءسوز «التىن وردا» رومانىندا بەكەر كەلتىرىلىپ وتىرعان جوق. قاراقورىمداعى ۇلى جيىنعا سەنىمدى وكىل ەتىپ جىبەرگەن باۋىرى بەركەنىڭ مۇسىلمانشىلىعىنا قارسى بولمايدى. « ۇلى قاھان تاعىنا موڭكەنى وتىرعىز، كونبەگەندەردىڭ باسىن ال» دەيدى. بەركە اڭىز بويىنشا موڭكە تاققا وتىراردا، قولىنا قۇران ۇستاتقان ادام. سونىڭ ءبارىن بىلە تۇرا، باتۋ حان «قوي» دەمەيدى.

ول كەزدە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا باتۋ­دىڭ اتتىڭ بەلىن قايىستىرا قايقايىپ وتىرعان سۋرەتى ءجۇرۋشى ەدى. ەسىمى باتىي دەپ بەرىلگەن بۇل قورقىنىشتى دا قۇبى­جىق ادام الدەبىر كىنازدىكتەن الىم-سالىق جيناۋعا كەلىپتى-ءمىس. سونداعى باتۋ حاننىڭ ۇلى جورىقتارىن توقتاتىپ قويىپ، ساربازدارىنا الىم-سالىق جيناتىپ جۇرگەن كورىنىسى قانداي قوراش ءھام جابايى دەسەڭىزشى. وسىنداي تاربيە مەن ساياسات ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعاندا انە، ەسەنبەرلين باتۋدىڭ شىن بەينەسىن قالاي جارق ەتكىزدى. راس، ول دا قانىشەر، بىراق جوشىدان قالعان ۇلى ۇلىستىڭ تۋىن جىقپاي وتىر. ونىڭ باباسى شىڭعىستىڭ ءتورتىنشى ۇلى تولەدەن تاراعان ۇرپاقتارعا بيلىك تيىڭكىرەمەي جۇرگەنىن ەسكەرىپ، قاراقورىمداعى ۇلى قاعان تاعىن موڭكەگە الىپ بەرۋدەگى ادىلدىگى مەن اككىلىگىن ايتساڭىزشى. باتۋدىڭ قورا-قوپسى ارالاپ الىم-سالىق جيناپ جۇرگەن اپەرباقان بىرەۋ ەمەس، ۇلى جورىقتار مەن ۇلكەن ساياساتتىڭ ادامى ەكەنى روماندا وسىلاي كورىنىس تابادى.

ەگەر ەسكە تۇسىرسەڭىز، «التىن وردا» رومانى باتۋدىڭ توبە باسىندا بەس جاسار كەنجەسى باراقتى ويناتىپ وتىرعان كەزىنەن باستالماۋشى ما ەدى. ول جازىلماس سىرقاتىن اينالاسىنان جاسىرىپ، ۇلكەن تولعانىستا وتىرعانىندا قىزىل تون كيگەن كىشكەنە بالاسى باراقتى بۇركىت الىپ كەتەدى. سودان باستاپ الگى بۇركىت وزىمە تۇسسە كەگىمدى الارمىن دەپ، ۇستىنە قىزىل جامىلعى جابىنىپ كۇندە توبە باسىنا شىعىپ وتىرادى. وسى وتىرىسىندا وتكەن-كەتكەننىڭ ءبارىن ەسىنە ءتۇسىرىپ، قيامەت سۇراعىنان كوزى تىرىسىندە وتكەندەي بولادى. اقىرىندا انا بۇركىتتى ءجاي بۇركىت ەمەس، قۇداي باسقا سال­عان تاعدىرىم دەپ بىلەدى. كىشى بالاسى ۇلاقشى قاسىنا كەلىپ، بۇركىت تومەن ۇشقاندا اتايىن دەگەندە اتقىزباي قويادى. بۇدان باتۋ حاننىڭ بويىنداعى ادامدىق پەن كەمەلدىكتى كورىپ، ەرىكسىز ءىشتارتاسىز.

ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنداعى باسىنان ءوتىپ جاتقان وقيعالار قيسساداعىداي قيلى-قيلى حيكمەتتەرمەن شەندەستىرىلە باياندالادى. جارتى الەمدى جاۋلاعان بالۋان دەنەلى، ارىس كەۋدەلى باتۋ حاننىڭ ءبىر قۇسقا شاماسى جەتپەي قور بولادى. «سويتكەنشە قىران قاناتىن جيناپ تومەن قاراي قۇلديلادى. باتۋ اق بەرەنىن ءبىر-اق سىلتەپ ۇلگەردى، بىراق قايتا سىلتەۋگە ءالى جەتپەدى. ءبىر قاناتى قيىلىپ تۇسكەن الىپ بۇركىت جالپ ەتىپ بارىپ اناداي جەرگە قۇلادى. جالعىز قاناتىمەن ءبىر-ەكى رەت جەردى سابالاپ، كوزدەرى قىپ-قىزىل بوپ باتۋعا قاراپ قالدى. ەكى قاندى كوز كەزدەستى» دەگەن جولدار دا قيسسا وقىپ وتىرعانداي اسەرلى.

باتۋ ولگەندە ەكى تابىت ىستەلىپتى. قا­راقورىم الىس بولعاننان كەيىن قارۋ-جا­راعى سالىنعان تابىت سول جاققا جونەل­تى­لىپتى. ال دەنەسى سالىنعان ەكىنشى تابىت ەدىل جاعاسىنداعى قالىڭ توعايلى ءبىر توبەگە قويىلىپتى. تاريحتا دا سولاي بولعان دەسەدى، جازۋشى قيالى دا سوعان كەرەمەت ۇندەسە كەتەدى. استارىنا ۇڭىلگەن ادام ەندى باتۋدىڭ قاراقورىمدىق ەمەس ەكەنىن اڭداۋعا ءتيىس. بىراق ونى ۇلى دالا پەرزەنتى ەتۋ جازۋشىنىڭ ويىندا دا بولماعان. تەك باتۋ حاننىڭ ءولىمىن وقىرماننىڭ كوزىنە ىستىق جاس قۇيىلتا سۋرەتتەيدى. «ەتى – سەنىكى، سۇيەگى – مەنىكى» دەگەن ءسوز سودان قالعان شىعار، كىم ءبىلىپتى.

«التىن وردا» رومانىندا ءىلياس ەسەنبەرلين باتۋدان كەيىن، بەركەگە كوبىرەك ورىن بولەدى. كەيبىر قىلىقتارىن وعاش كورسە دە، كوڭىلى سوعان كوبىرەك بۇرا­تى­نىن جاسىرمايدى. ءتىپتى ونىڭ باسقا دىندەگى سارتاققا ۋ بەرگىزىپ ولتىرتكەنىن دە اقتاپ الاتىن ەپيزود بار. قاراقورىمعا اتتاناردا ۇلكەندەرگە سالەم بەرمەدىڭ، الدىنان وتپەدىڭ دەپ تەرىس باتامەن اتتاندىرادى. وزەننىڭ بويىندا اتىن سۋا­رىپ تۇرعان جەرىندە قۋىپ جەتەدى دە، كادىمگىدەي تەرىس باتاسىن بەرەدى. سودان سارتاق جولدا جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولادى. ودان كەيىن قاراقورىمدا التىن وردا تاعىنا سايلانىپ قايتقان ۇلاقشى دا ورداعا جەتپەي ومىرەم قابادى. ەگەر ورىس كنيازىمەن اندا بولىپ جۇرگەن حريس­تيان سارتاق تاققا وتىرعاندا تاريح دوڭعالاعى قالاي قاراي دوڭگەلەرى ءتىپتى بەلگىسىز ەدى. سولاردىڭ ءبارىن تاريح ساحناسىنان ىسىرىپ تاستاپ، تاققا ەندى باتۋ حاننىڭ بالاسى ەمەس، باۋىرى بەركە جايعاسا كەتتى.

روماندا بەركەنىڭ ءومىر شەجىرەسى دە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تاپتىشتەپ جا­زىل­عان ەكەن. وعان سەبەپ اعاسى باتۋ حان سياقتى، ول دا شەبەر الدىرعان، ول دا ساراي سالدىرعان. بىزگە ىستىق كورىنەتىنى ونىڭ جات جەردە سۇلتاندىق قۇرعان بەيبارىسپەن حات-حابار الىسقانى دا بولىپ تۇر. ءسويتىپ، ءبىز تۋراسىن ايتقاندا ورىس بولمادىق، قازاق بولدىق. بەركە مۇسىلماندىق جولدى ۇستانعاندىقتان دا الاساپىران زاماندا ءوز تاڭداۋىمىزدى جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدى. حاندار ءبىرىنىڭ باسىن ءبىرى الىپ قىرىلىسا بەردى، بىراق حالىق ءوز ورنىندا قالدى. ءتىپتى روماندا مىنانداي ءبىر جانتۇرشىگەرلىك ەپيزود بار.

تاق مۇراگەرلەرى وزبەك حان مەن ەلباسمىش بالا كۇندەرىندە جان قيىسپاس دوس بولادى. ءبىر كۇنى قۇرعان تۇزاقتارىنا ءۇي اراسىندا ۇشاتىن جامان تورعاي تۇسەدى. وزبەك ءبىرىنشى جەتىپ، ارتىنان ەلباسمىش كەلگەندە تورعايدىڭ باسىن ج ۇلىپ لاقتىرىپ جىبەرەدى. سوندا باسسىز تورعاي كەۋدەسىنەن جانى شىقپاي ۇشىپ كەتەدى دە، ەكەۋى سوعان قاتتى قايران قالادى. كەيىن ەرجەتكەندە جاۋلارىن باسىن شاپقاننان كەيىن دە قايتا ءتىرىلىپ كەتەتىندەي ءۇستى-ۇستىنە شاپقىلاي بەرەتىن ادەت تابادى. اقىر سوڭىندا وزبەك حان ەلباسمىشتىڭ باسىن شاپقاندا توقتاماي دەنەسىن قىلىشپەن قيدالاپ تاستايدى.

مىنە، جەرى حان ورداسىنا اينالىپ، دالاسى قانعا بوككەن قازاق وسىنداي قىرعىن-سۇرگىننەن دە باسىن جوعالتپاي امان شىعىپ وتىر. «التىن وردانى» تاۋىسىپ، «كوشپەندىلەرگە» كوشكەندە سول تاريحقا ءسىز دە كۋا بولاسىز. «التىن ورداداعى» شىڭعىس حان، جوشى، باتۋ، بەركە، وزبەك، اقساق تەمىر، ەدىگە، ماماي، توقتامىستار ارتتا قالىپ، ەندى ابىلقايىر، جانىبەك، كەرەي، ابىلاي، كەنەسارىلارمەن جو­لى­عاسىز. «كوشپەندىلەردىڭ» ءبىرىنشى كىتابى «الماس قىلىش»، ەكىنشى كىتابى «جانتالاس»، ءۇشىنشى كىتابى «قاھار» بىرىنەن ءبىرى وتەدى.

 قازاق حاندىعىنىڭ جەكە ءبولىنىپ شىعۋ سەبەبىن ءوزىمىز تاپپاساق، باسقا ەشكىم تا­ۋىپ بەرمەيدى. ولار ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى زەرتتەۋدە ناق باسسا دا، تاپ باس­­­­­پايدى. وسى اراسىنا «كوشپەندىلەردە» ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. جازۋشى ونىڭ ەشكىم بايقاي بەرمەيتىن سىرىن اشىپ كورسەتۋدى پارىز ساناعان. سونىمەن ءبىرىنشى سەبەبى، دەشتى قىپشاقتىڭ حانى ابىلقايىر ورداسىن قازاق دالاسىنا تىكسە دە، بار ىنتا-ىقىلاسىن ءوزى جاۋلاپ العان ماۋرەناحر، سوعدى، قوراسان جاعىنا اۋدارعان. ءسويتىپ، سولاردان قىز الىپ، وردا سالتىن دا كوبىنە ماۋرەناحر ەلىنىڭ ادەت-عۇرپىنا قاراي كوشىرە باستاعان. بارا-بارا دەشتى قىپشاقتىڭ دالاسىن تالاق قىلعانداي بولىپ، ماۋرەناحر شاھارلارىنىڭ ءبىرىن حان ورداسى ەتىپ بەكىتۋدى دۇرىس كورگەن. بۇعان كوشپەلى دەشتى قىپشاقتىڭ اساۋ جىلقى ءتارىزدى اردا رۋ-تايپالارى كونگىسى كەلمەپتى. تۇزدەگى كاسىبىن، دالاداعى ءداس­تۇ­رىن، ساناداعى سالت-عۇرپىن قايداعى ءبىر وتىرىقشى ماۋرەناحرلىقتاردىڭ اياعىنىڭ استىنا تاستاتپاۋعا بەل شە­شىپ­تى. سول ءۇشىن دە ءوز الدىنا ەل بولىپ قالۋدى ءجون كورگەن اتا-بابالارىمىزدى قالاي ماقتان تۇتساق تا جاراسادى.

جازۋشى مۇنى: «سەيحۇن داريانىڭ ورتا شەنىنەن تومەن قاراي سوناۋ ەدىل، جايىقتىڭ ارعى بەتىنە دەيىن كوشىپ جۇرگەن تۇركى تۇقىمداس رۋلار ءوزى ءتارىزدى مال باعاتىن، جەتىسۋ بويىنداعى كونە زاماننان كەلە جاتقان ءۇيسىن، دۋلات، جالايىر، قاڭلى ءتارىزدى كوپتەگەن سالتى مەن ءداستۇرى ءبىر رۋلارمەن بىرىگىپ، قازاق دەگەن ەل بولساق دەپ تالپىنعان-دى» دەپ جازادى. سول تۋدى كوتەرگەن جانىبەك سۇلتان مەن كەرەي ەكەنىن بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ ەڭكەيگەن كارىسىنەن، ەڭبەكتەگەن بالاسىنا دەيىن ءبارى بىلەدى. سەبەبى ءىلياس ەسەنبەرلين وسى تاريحتى تۇگەل كەشەگى توتاليتاريزم زامانىندا باسىم كەتەدى دەپ قورىقپاي، قاراپايىم حالىققا دا تۇسىنىكتى تۇردە كوركەم شەجىرە ەتىپ جازىپ شىعاردى.

ونىڭ ءۇش كىتاپ «التىن وردا»، ءۇش كىتاپ «كوشپەندىلەرىندە» جوشىنىڭ ۇلى باتۋ حان تاققا وتىرعان 1227 جىلدان، كەنەسارى حان وپات بولعان 1847 جىلعا دەيىنگى بۇكىل تاريح قامتىلادى. بۇل رومانداردا وسى التى عاسىرداعى حان، باتىر، بيلەر تۇگەل بار. ال ەندى مۇنىڭ ءفيردوۋسيدىڭ الەمگە ايگىلى «شاھ­نا­ما­سىنان» نەسى كەم؟!

ەكى تريلوگيا دا تامسىلدەرىمەن تار­تىمدى، اڭىزدارىمەن ارنالى، شە­جى­رە­لەرىمەن شەرلى-شەمەندى، قاھار­مان­دىعىمەن قارىمدى، يدەيالارىمەن ىرگەلى. «ساياسات ءۇشىن قۇل-قۇتاندى باسىنا شى­عارىپ، بەركەگە وبال قىلدى» دەيتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. بىراق سوڭىنا تۇسكەن سولاردىڭ باسشىسىن اتپەن شا­ۋىپ بارا جاتىپ ساداقپەن اتىپ تۇسىرگەندە تەرىڭ ءبىر كەڭىپ قالادى. جازۋشى قانشا ساياسات قىسسا دا، ومىرلەرى جورىقتا وتكەن حاندارىڭ باسىن قورلاماۋعا تىرىسادى. وسىنشا ۇزاق ەكى شىعارمادا دا ەل اراسىندا ايتىلا بەرەتىن مازاقتامالار جوق. كەرىسىنشە حانداردىڭ مىنەزدەرىنىڭ ىرىلىگىن كوبىرەك كەلتىرەدى. بۇل روماندار سونىسىمەن دە قاھارماندىقتى جىرلاعان كوركەم شەجىرەدەي وقىلادى.

«كوشپەندىلەردەگى» ابىلقايىر حاننىڭ جانىبەك سۇلتانعا قاستىق جا­ساماق بولعانى دا ەكەۋىن دە ەش قور­لاۋسىز سۋرەت­تە­لەدى. ابىلقايىر جانىبەك سۇلتان­نىڭ قازاق ورداسىن قۇرماقشى بولعان نيەتىن ءبىلىپ، حاندار سالتىمەن اڭعا شاقىرادى. اڭ قىزىعىنا تۇسكەن ساتىندە، جانالعىش جانىبەكتى اتتان اۋدا­رىپ تۇسىرەدى. ءوزىنىڭ شاماسى جەتپەي تىپىرلاپ جاتىپ: «حان يەم، جەلكەسىنەن ۇر!» دەپ سويىلىن مەڭزەيدى. سوندا وڭتايى كەلىپ تۇرسا دا، ابىلقايىر حان جانىبەكتى تۋ سىرتىنان سالىپ قالمايدى. قايتا قاراقشىنىڭ ءوزىن توبەدەن ءبىر قويىپ، جەرگە تىعىپ جىبەرەدى. وسىنداعى جازۋشىنىڭ كوركەم قيالى سول ساتتەگى قازاق قوسىنىنىڭ تاعدىرى قالاي قىل ۇستىندە بولعانىن دالمە-ءدال جەتكىزىپ تۇر. ءبىر ءسات، ءبىر قيمىل، ءبىر شەشىم عانا بۇكىل كوشتىڭ جولىن قيىپ تاستاعانداي ەكەن-اۋ دەمەسكە ءاددىڭ دە جوق.

اتالعان ەكى تريلوگيانىڭ كوپ جەرىن ەمىرەنبەي، تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ال قيسسا-قيسسا دەيمىز، ناعىز قيسسا كەنەسارى تۋرالى «قاھار» رومانى بولسا كەرەك. جازۋشى باسقالارىنداي ەمەس، بۇل روماندى ايرىقشا شابىتپەن جازادى. كەنەسارىنى: «بۇل – ورتا بويلى، كەڭ جاۋىرىن، ارىق تارامىس دەنەلى، جاتاعان كەلگەن ات جاقتى سارى سۇر كىسى. ءسال قىزعىلت تارتقان قىران كوزدى، جۋان بالۋان مويىن­دى. اشىق جۇزىنە جاراسا بىتكەن ءسال كەلتەلەۋ مۇرنىنىڭ استىندا شاعىن عانا مۇرتى بار. قويۋ شوقشا ساقالى ءسۇپ-ءسۇيىر. ساقال-مۇرتى كۇڭگىرت سارى. وتىرعان وتىرىسىندا، تۇرعان تۇرىسىندا ىلتيپاتتىق پەن تاكاپپارلىق قاتار اڭعارىلادى. ءسال شەگىر تارتقان وتكىر قىراعى كوزى قاراعاندا ادامنىڭ تۋ سىرتىنان وتكەندەي. ساراڭ قيمىلى، جۇمىلا بىتكەن جىڭىشكە ەرىندەرى، از سويلەپ، كوپ تىڭدايتىن ادامدى سەز­دىرەدى. ەگەر تۇلعاسىنا، كوڭىل رايىنا قاراساڭ ىشىندە تۇنىپ جاتقان ۇلكەن اقىل، بۇلقىنىپ سىرتقا شىققىسى كەلگەن جىگەر بارىن ۇعاسىڭ. بۇل ابىلايدىڭ نەمەرەسى، قاسىم تورەنىڭ ورتانشى ۇلى كەنەسارى ەدى» دەپ سۋرەتتەۋىنىڭ وزىندە ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك جاتىر.

«قاسىم تورە تۇرەگەلىپ، كۇمىس قىندى ساپىسىن بەلىنەن شەشىپ كەنەسارىنىڭ الدىنا قويدى دا، كەرەگەگە سۇيەۋلى تۇرعان كوك ءمۇيىز موسىسى بار، بىلتەلى قۇلدىر ماماي تۇركە مىلتىقتى الىپ:

– بەس ءجۇز قادامنان تيەتىن اكەم ابىلاي حاننان قالعان مۇرا ەدى. وزگە اعاڭا بەرمەي كەلىپ ەدىم، ەندى ساعان بەردىم. يە بول، – دەدى.

قاسىم تورەنىڭ بۇنىسى ەندىگى بيلىك سەندە، قولدى، كەنەسارى، سەن باسقار دەگەنى ەدى. كەنەسارى مىلتىقتى جانىندا تۇرعان ناۋرىزبايعا بەرىپ،ءبىر تىزەرلەدى دە، قىنىنان قىلپىلداعان ساپىنى سۋىرىپ الىپ ماڭدايىنا تيگىزدى.

– وسى ساپىنىڭ الماس جۇزىندەي دۇشپاندارىمدى اياماسقا انت ەتەمىن!».

بۇدان ارعى تاريحتىڭ ءبارى مۇ­قىم قازاققا ول دا بەلگىلى. بىراق سونى ءىلياس ەسەن­بەرلين قاي كەزدە جازدى، ماسەلە سوندا. ودان كەيىنگى كەنەسارى تۋرالى شىعارمالاردا ءدال مۇنداي وت ۇش­قىن­دا­مايدى. روماندى وقىپ تاۋىسقاندا كەي سوزدەرىن ىشىڭنەن ىڭىلداپ قايتالاي بەرەسىڭ، قايتالاي بەرەسىڭ. ەڭ سوڭعى قيسسا، بالكىم، وسى شىعار، كىم بىلگەن؟!

وسى ماقالانى جازاردا ەكى تريلوگيا­نى دا قايتا شولىپ شىقتىم. بۇرىن تانىس بولعاننان كەيىن ەسىمە ءتۇسىرىپ قانا وتىردىم دەسەم دە بولادى. سونىڭ بارىندە قارا ءسوزدى قيسساداي ماقامداپ وقىپ وتىرعان قاراعايداي كىسىنىڭ قوڭىر ءۇنى قۇلاعىما ۇزدىكسىز كەلدى دە وتىردى. بالكىم اكەمدى ساعىنعاندىقتان دا شىعار، ءوزىم دە كەيدە ىڭىلدايمىن دا جۇرەمىن. ىشىڭدە جۇرەتىن سول ىڭىل، سول اۋەن، سول ماقام ۇزىلمەسىن دەڭىز!..

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار