جاڭا وقۋ جىلىندا بار كىتاپقا باس بولعان وقۋلىق جاڭا ۇلگىدە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلمەك. بۇل رەتتە جاڭا «الىپپەنىڭ» مازمۇنى, قانداي باعدارلاماعا نەگىزدەلگەنى جونىندە بىرقاتار ساراپشىنىڭ, سونىڭ ىشىندە وسى وقۋلىقتى ازىرلەگەن اۆتورلاردىڭ پىكىرىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
«الىپپە» بىرنەشە ساراپتامادان وتكىزىلگەن
جاقىندا وتكەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اپپارات جينالىسىندا جاڭادان ازىرلەنگەن «الىپپە» مەن «انا ءتىلى» وقۋلىقتارى تانىستىرىلدى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ وسىناۋ اقجولتاي جاڭالىقتى جەتكىزدى.
ء«بىرىنشى قىركۇيەكتە وتەتىن ءىس-شارادا ءبىز العاش رەت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وقۋشىلارعا سالتاناتتى تۇردە «الىپپە» وقۋلىعىن تابىس ەتۋىمىز كەرەك. بۇل – يگى ءداستۇر. اتالعان باعىتتاعى جۇمىستى ۋاقتىلى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. «الىپپە» – بۇلدىرشىندەردىڭ العاشقى وقۋلىعى, مەكتەپكە كەلگەندە ءبىرىنشى بولىپ قولىنا الاتىن كىتابى. بىلتىر ايتىلعانداي, ءبىز «الىپپە» وقۋلىعىن ازىرلەدىك. قازىرگى تاڭدا دايىن وقۋلىق وڭىرلەرگە جەتكىزىلىپ جاتىر. جاڭا «الىپپە» ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە جاسالدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, «الىپپەمەن» قاتار «انا ءتىلى» وقۋلىعى دا جازىلىپ, شىعارىلىپ جاتىر. ەندى وسى وقۋلىقتار ناقتى قانداي مازمۇندا, قاي ستاندارت, باعدارلاماعا سۇيەنىپ ازىرلەنگەنىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامانداردى سوزگە تارتتىق.
رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مانشۇك مۇقامەتقاليقىزى «الىپپەنىڭ» ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي ازىرلەنگەنىن ايتتى.
«2019 جىلعى 16 تامىزدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جىل سايىنعى پەداگوگتەردىڭ ءداستۇرلى تامىز كەڭەسىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى «الىپپە» وقۋلىعىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سونىڭ ىشىندە وقۋلىقتى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە جازۋ جايلى باستاما قوعام تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولدى. «الىپپە» وقۋلىعى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتىنا سۇيەنىپ ازىرلەندى. وسى ستاندارتقا سايكەس ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ, «وقۋلىق» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن, «ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىنان جانە تاجىريبەلى ادىسكەر, مۇعالىمدەردەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, 2020 جىلى «الىپپە» وقۋلىعىنىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. باعدارلاما عالىمداردان, قوعام قايراتكەرلەرىنەن قۇرالعان كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا بىرنەشە رەت تالقىلانىپ, پىسىقتالىپ, 2021 جىلى قايتا بەكىتىلدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى مەن مازمۇنى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇستانىمدارى نەگىزىندە ايقىندالدى. وسى باعدارلامانى باسشىلىققا الىپ بارىپ «الىپپە» وقۋلىعى جازىلدى», دەيدى
م.مۇقامەتقاليقىزى.
ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسىندەگى دىبىسپەن جاتتىعۋ, ءار دىبىستىڭ ءسوز جاساۋداعى قىزمەتىن ەسەپكە الۋ, دىبىستاردى تانىتۋ مەن ارىپتەردى ۇيرەتۋدىڭ رەتتىلىگى, «وڭايدان قيىنعا, جەڭىلدەن كۇردەلىگە ءوتۋ, ءبىلىمدى تاجىريبە ارقىلى وزدىگىنەن الۋ قاعيداتتارى نەگىزگە الىندى. جەڭىلدەن كۇردەلىگە ءوتۋ قاعيداتى ارىپتەردى تاڭبالاپ باسپا جانە جازبا تۇرلەرىنە ۇيرەتۋ, دىبىستان بۋىن, بۋىننان ءسوز, سوزدەن سويلەم قۇراۋعا, ءسوزدى بۋىنداپ, كەيىن تۇتاس, سودان سوڭ مانەرلەپ, ءتۇسىنىپ وقۋعا ماشىقتاندىرۋدى كوزدەيدى. احاڭ قازىرگى كەزدە ءۇش ءتۇرلى بولىپ سارالانىپ, تانىلىپ وتىرعان ۇعىمدى «الىپپەدە» جيناقتاپ بەرە العان. ءبىز بۇگىندە قولدانىپ جۇرگەن ءالىپبي ياكي الفاۆيت, ساۋات اشۋدىڭ العاشقى قادامدارى, ادىستەرى بەرىلگەن سۋرەتتى «الىپپە» نەمەسە «الىپپەگە» دەيىنگى كەزەڭ, ودان كەيىن ارىپتەردى دىبىستىق جانە بۋىنداپ, ءسوز تۇرىندە قوسىپ وقۋ داعدىلارىن مەڭگەرتۋ قۇرالى «الىپپەنىڭ» ءوزى بار – بارلىعىن اسا ءبىر تەرەڭ ويشىلدىعى مەن شەبەرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە ديداكتيكالىق زاڭدىلىقتاردى ۇتىمدى قولدانىپ, ءبىر «الىپپەنىڭ» اياسىنا سىيعىزا ءبىلدى. مىنە, وسى شەبەرلىك جاڭا «الىپپەنى» ازىرلەۋدە دە قولدانىلدى.
بۇعان دەيىن وقۋلىقتاردى بىرنەشە باسپا شىعاراتىن, سوندىقتان وقۋ قۇرالىنىڭ ىشكى مازمۇنى, سىرتقى ءپىشىمى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلدى. بۇل جولى قالاي؟ ەلىمىزدەگى 7 مىڭنان اسا مەكتەپتىڭ بارىندە بىركەلكى «الىپپە» وقىتىلا ما؟ بۇل تۋرالى پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى م.مۇقامەتقاليقىزىنان سۇرادىق.
«بۇل جولى ءبىر عانا «الىپپە» بولادى. بيىلعى مالىمەتكە سايكەس, ەلىمىزدە 390 مىڭعا جۋىق بالا ءبىرىنشى سىنىپقا بارادى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 260 مىڭعا تارتا بالا قازاق سىنىبىندا وقيدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولار باراتىن 7 مىڭنان اسا مەكتەپتىڭ بارىندە ءبىر عانا ۇلگىدەگى «الىپپە» وقىتىلادى. ءوزىڭىز بولجاعانداي, «الىپپە» وقۋلىعىن ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىككە 5 ءتۇرلى باسپادان دايىندالعان وقۋلىقتىڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. ويتكەنى وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ, باسىپ شىعارۋ جۇمىستارى باسەكەلى ورتاعا بەرىلگەن. ءار باسپا, ءار اۆتورلىق ۇجىم وزدەرى وقۋلىق دايىنداۋعا قۇقىلى. 2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان 2021 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن «الىپپە» مەن «انا ءتىلى» وقۋلىقتارى مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ بەس كەزەڭىنەن ءوتتى. اۋەلى عىلىمي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدا, سودان سوڭ 65 قاناتقاقتى مەكتەپتە سىناقتان ءوتتى. تاراز, سەمەي, نۇر-سۇلتان, پاۆلودار قالالارىندا 500-گە جۋىق ادىسكەر, مۇعالىم سىناقتان كەيىنگى ساراپتامادان وتكىزىپ, تالقىلادى. سوڭىندا پاندىك ساراپتامالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنان ءوتتى. وسىدان كەيىن 5 ءتۇرلى وقۋلىق قوعامعا اشىق تانىستىرىلدى. جالپى ساراپتامالىق جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى ناتيجەسىندە 5 ءتۇرلى وقۋلىقتىڭ ىشىنەن ءبىر «الىپپە» سارالانىپ, دارالانىپ شىقتى. بۇل – مازمۇنى مەن وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەس-
كەرۋ, ىشكى-سىرتقى فورماسىنىڭ تارتىمدىلىعى جاعىنان وڭ باعاعا يە بولعان «اتامۇرا» باسپاسىنىڭ وقۋلىعى», دەپ جاۋاپ بەردى ورتالىق وكىلى.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «الىپپەسىندەگى» ەسكى سوزدەر كەزدەسپەيدى
وقۋلىق بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتىپ, تاڭدالعان ەكەن. ال وسىنشاما ساراپتامالىق ساتىدان ءوتىپ, بىرنەشە نۇسقانىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەلى وتىرعان «الىپپە» وقۋلىعىندا ۇلت ۇستازىنىڭ ءدال قانداي ءادىسى نەگىزگە الىندى؟ «الىپپە» وقۋلىعىن جازعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى ازيا ەلەۋپانقىزى جاڭا «الىپپەدە» ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «دىبىستىق» ءادىسى قولدانىلعانىن جەتكىزدى.
«اتامۇرا» باسپاسىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «الىپپە» وقۋلىعى مەن وعان تىرەك بولعان وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە ۇلت ۇستازىنىڭ 1912 جىلى شىققان «الىپپە» وقۋلىعىندا ۇستانعان «دىبىستىق ءادىس» يدەياسى جاتىر. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرىنىڭ وزەگى بولعان بۇل ءادىس «دامىتا وقىتۋ», «تۇلعالىق باعدارلاپ وقىتۋ», «سارالاپ وقىتۋ» سياقتى قازىرگى ۋاقىتتا دەربەس-دەربەس تانىلىپ جۇرگەن وقىتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ جيىنتىعى رەتىندە ۇيىتقى بولا الادى. ەندى قوعام اراسىندا «بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وقۋلىعى 100 جىل بۇرىن جازىلدى. ادىستەمە ەسكىرمەسە دە, ارىپتەر مەن دىبىستاردى ۇيرەتۋدە قولدانىلاتىن سوزدەر مەن كارتينالار قازىرگى زاماننىڭ بالالارىنا تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن. وقۋلىقتى جازۋدا وسىنداي جاعدايلار ەسكەرىلدى مە؟» دەگەن سۇراق تۋى زاڭدى. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ وقىتىلاتىن جاڭا «الىپپەدەگى» ارىپتەر مەن دىبىستاردىڭ بەرىلۋ رەتى باسقا, بۇل رەتتىلىك ۇلت ۇستازىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار لينگۆيست, ادىسكەر-عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە, ءوزارا تىركەسىممەن ءسوز جاساۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي قۇرىلعان. سول سەبەپتى دىبىستار مەن ارىپتەردى ۇيرەتۋگە ۇسىنىلاتىن سوزدەر مەن سۋرەتتەر, ماتىندەر دە ءارتۇرلى بولادى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «الىپپەسىندەگى» قولدانىلعان ەسكى سوزدەر مەن سۋرەتتەر كەزدەسپەيدى», دەيدى «الىپپەنىڭ» اۆتورى.
شىنى كەرەك, قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن رەفورمانىڭ كەسىرىنەن مەكتەپ باعدارلاماسىنان الىنىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا بەرىلگەنى بولماسا, بۇعان دەيىن, ياعني 100 جىلدان اسا ۋاقىت بويى «الىپپە» بولعان. بولا بەرەدى دە. بىراق ءبىر عاسىر بويىندا بىرنەشە رەت وزگەرىستەرگە تۇسكەن, ءارتۇرلى باسپادان ارقيلى بولىپ شىققان وقۋلىق بۇگىنگە قانداي ەرەكشەلىكپەن, جاڭالىقپەن, وزگەشەلىكپەن كەلمەك؟ ءدال قازىر كوپتىڭ كوڭىلىندە وسى سۇراق تۇرعانداي.
«الىپپە» وقۋلىعىن ازىرلەۋدە ءبىزدىڭ الدىمىزعا دىبىسپەن ءارىپ تانۋ ارقىلى وقۋدى, جازۋدى بىلەتىن, باستاپقى تىلدىك ۇعىمداردى, سويلەۋ ارەكەتىنىڭ (وقىلىم, تىڭدالىم, ايتىلىم) تۇرلەرىن مەڭگەرگەن, بايلانىستىرىپ سويلەۋگە داعدىلانعان, بىلگەنىن ومىردە قولدانا الاتىن تۇلعانى قالىپتاستىرۋ ماقساتى قويىلدى. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدە «الىپپە» وقۋلىعىنىڭ بەتىندە وقۋ ماتەريالدارى قازىرگى قوعام تالاپتارىنا سايكەس ۇسىنىلعان. سونداي-اق وقۋلىقتا ءاربىر ءبولىم, بولماسا ۇلكەن ءبىر تاراۋ بىتكەندە «نە ءبىلدىڭ؟», «نە ۇيرەندىڭ؟» ايدارمەن بەكىتۋ تاپسىرمالارى بەرىلگەن. بۇل ولاردى ءوزىن ءوزى باعالاۋعا, زەرتتەۋگە, ىزدەنۋگە جەتەلەيدى. بارىنەن بۇرىن جاڭا «الىپپەنىڭ» ەڭ ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – پاندىك ءبىلىم-بىلىككە عانا ەمەس, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە باعىتتالعانى. ءاربىر دىبىس پەن ارىپكە ارنالعان تاقىرىپتىڭ سوڭىندا ءسوزتانىم ماتەريالدارى بەرىلگەن. وندا وقۋشىلار قازاق فولكلورىنداعى جاڭىلتپاش, جۇمباق, ماقال-ماتەلدەر مەن ءتۇرلى تانىمدىق تاقپاقتار QR كود ارقىلى تىڭداي الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاربيەلىك ماقسات جۇزەگە اسىرىلىپ, تاقىرىپ بەكىتىلەدى», دەيدى «الىپپە» وقۋلىعىن جازعان ا.ەلەۋپانقىزى.
«الىپپە» مەن «انا ءتىلىنىڭ» اراسىندا ۇندەستىك
بولعانى ابزال
ءبارىمىز بىلەتىندەي, «الىپپەدەن» كەيىن «انا ءتىلى» وقىتىلادى. بۇل پەداگوگيكادا ««الىپپەدەن» كەيىنگى كەزەڭ» دەپ اتالادى. «ەمنىڭ دۇرىس جاسالعانى جاقسى, بىراق ودان كەيىنگى كۇتىم دۇرىس بولماسا, ەمنىڭ ءبارى دالاعا كەتەدى» دەپ جاتادى عوي مەديتسينادا. سول سەكىلدى «الىپپە» ادەمى بولعانىمەن, «الىپپەدەن» كەيىنگى ماڭىزدى كەزەڭدە وقىتىلاتىن «انا ءتىلى» كوڭىلگە قونىمدى بولماسا, ءبارى بەكەر. ءدال وسى ويدان كەيىن «الىپپەمەن» بىرگە ازىرلەنىپ جاتقان «انا ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورىمەن دە تىلدەستىك. سويتسەك, «انا ءتىلى» دە ۇلت ۇستازىنىڭ عاسىرلىق ادىستەمەسىنە نەگىزدەلىپتى.
«ساۋات اشۋ ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىن سالعان – ا.بايتۇرسىن ۇلى. سوندىقتان ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسى ءاردايىم قولدانىلىپ كەلەدى. «الىپپەدەن» كەيىنگى كەزەڭ, ياعني 1-سىنىپتىڭ ءىىى, ءىV توقسانىندا «انا ءتىلى» وقىتىلادى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دىبىستىق تالداۋ-جيناقتاۋ ادىسىنەن الشاق كەتە المايمىز. ويتكەنى بۇل ءادىس سوزگە دىبىستىق تالداۋ جاساۋدا, دىبىستىڭ تۇرلەرىن مەڭگەرتۋدە, تاسىمالداۋعا ۇيرەتۋدە, وقۋ داعدىسىن جەتىلدىرۋدە اسا قاجەت. ارينە, دىبىستىق تالداۋ ءادىسى دەپ قازىر اتاپ ءجۇرمىز, ۇلت ۇستازى ونى باسقاشا (جالقىلاۋ, جالپىلاۋ, ايىرۋ, جىلقىلاۋ ايىرىڭقى ءادىس دەپ) اتاعان. سول سەبەپتى «انا ءتىلى» وقۋلىعىن دايىنداۋدا دا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەرى قولدانىلدى دەپ ناقتى ايتا الامىز. وقۋلىق «الىپپەنىڭ» جالعاسى بولعاندىقتان, ۇندەستىك بولعانى ابزال. «الىپپەدەگى» سەكىلدى «انا ءتىلى» وقۋلىعىندا دا سالت-داستۇرىمىزگە قاتىستى تانىمدىق ماتىندەر, قازاقى كونتەنتتەگى جاس ەرەكشەلىگىنە ساي كوركەم شىعارمالار ۇسىنىلىپ وتىر», دەيدى جاڭادان ازىرلەنگەن «انا ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى گۇلنار ۋايسوۆا.
سونىمەن, ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسىنە, ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن «الىپپە» مەن «انا ءتىلى» وقۋلىقتارى الداعى قىركۇيەكتەن باستاپ مەكتەپتەردە وقىتىلا باستايدى. ال وقۋلىقتاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى كەمى وسى وقۋ جىلى اياقتالعاننان كەيىن عانا بەلگىلى بولاتىنى انىق. بۇل تۋرالى وي ايتۋدى بيىل ءبىرىنشى سىنىپتى قابىلدايتىن مۇعالىم قاۋىمعا قالدىردىق.
