كەشەگى قان مايداندا بۇكىل شىعىس حالىقتارىنان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ەكى قىزدىڭ دا قازاقتان شىققاندىعى بەلگىلى. قازىر دە قازاقستاندا قىز-كەلىنشەكتەر, ايەل-انالار قوعام ومىرىندە قوماقتى ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان گەندەرلىك تەڭدىك تاقىرىبىندا وتەتىن حالىقارالىق جيىنداردا ءبىزدىڭ ايتارىمىز بارشىلىق.
6 تامىزدا تۇرىكمەنستاننىڭ «اۆازا» ۇلتتىق تۋريستىك ايماعىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا وتكەن ورتالىق ازيا ايەلدەرىنىڭ ديالوگىنا قازاق ەلىنىڭ اتىنان قاتىستىم.
بۇل ءىس-شارا وسى فورماتتا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى كەڭىستىگىندە تۇڭعىش رەت وتكىزىلدى. ونىڭ باستى ماقساتى – وسى ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ 30 جىلدا, نەگىزىنەن, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جاعدايىندا ءومىر كەشكەن حالىقتارىمىزدىڭ جاسامپاز ىستەرىن الداعى كەزدە دامىتىپ, تەرەڭدەتىپ ونى تۇراقتى دا جاسامپاز داستۇرگە اينالدىرۋ.
فورۋمعا تۇرىكمەنستان ميللي گەنگەش ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى گۇلشات ماممەدوۆا مودەراتور بولىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى, ورتالىق ازيا ءۇشىن الدىن الۋ ديپلوماتياسى جونىندەگى بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ (UNRCCA) باسشىسى ناتاليا گەرمان قاتىستى. سونداي-اق اتالعان شارادا تۇرىكمەنستان كاسىپتىك وداقتارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ, تۇرىكمەنستان ايەلدەرى وداعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى گۋربانگۇل اتاەۆا, قىرعىزستان جوعارعى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدا قاسىماليەۆا, تاجىكستان ۇكىمەتى جانىنداعى ايەلدەر مەن وتباسى ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى حيلولبي كۋربونزودا, وزبەكستاننىڭ ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆا ءوز ەلدەرىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتتى. بۇعان قوسا, فورۋمعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ پارلامەنت, ۇكىمەت, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى, ايەلدەر قۇقىعىن قورعايتىن حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىستى.
القالى جيىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە قول جەتكىزىلگەن گەندەرلىك ساياساتتىڭ ناقتى جۇزەگە اسىرىلۋى تىلگە تيەك بولىپ, وسى ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ ايەلدەرى اراسىنداعى شىنايى دوستىق پەن باۋىرلاستىق بايلانىستاردى تۇراقتى تۇردە دامىتۋ باستى تاقىرىپقا اينالدى.
ءىس-شارانىڭ اشىلۋ راسىمىنەن كەيىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ارنالعان ۇندەۋى جاريا ەتىلدى. ۇندەۋدە وتكىزىلىپ وتىرعان ءىس-شارانىڭ ايماق ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلىپ, وعان بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىندىگى تۋرالى ايتىلدى.
قازاقستان باۋىرلاس ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى ەكىجاقتى نەگىزدە عانا ەمەس, كوپتاراپتى نەگىزدە دە دامىتۋعا مۇددەلى. سوندىقتان دا ءبىز ەلدەرىمىزدىڭ بارىنشا بەلسەندى جانە جارقىن قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك سەكتوردا دا, بيزنەس-قاۋىمداستىقتا دا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعامدا دا وزدەرىن تانىتا الاتىن الاڭعا اينالۋعا ءتيىستى ورتالىق ازيا ايەلدەرىنىڭ ديالوگىن بارىنشا قولدايتىن بولامىز. بۇل ونىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە جانە گەندەرلىك ساياسات سالاسىندا كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ مەن ولاردىڭ شەشىمدەرىن ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ءىس-شارا اياسىنداعى «ورتالىق ازيادا گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋدەگى جۇزەگە اسىرىلعان ورلەۋ ءۇردىسى جانە ايماق ىنتىماقتاستىعىنىڭ تاجىريبەسى» تاقىرىبىندا وتكەن پلەنارلىق وتىرىستا جاساعان باياندامامدا ەلىمىزدىڭ گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ادىلەتتىلىكتى, كەي كەزدە بوي كورسەتىپ قالاتىن زاڭسىزدىقتاردى جويۋعا دەگەن قۇلشىنىستى اتاپ كورسەتتىم جانە وسى باعىتتاعى قازاق ەلىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي وڭتايلى ىستەردى جەتكىزدىم. اسىرەسە, جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتار اياسىندا تاربيەلەۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالىپ ءوتتىم. مىسالى, بيىلعى ماۋسىم ايىنىڭ اياق شەنىندە الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانە «بۇۇ-ايەلدەر» ەلدىك ءوفيسىنىڭ قولداۋىمەن گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەر مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ىسىندەگى وزىق تاجىريبەنىڭ ونلاين-پلاتفورماسى ىسكە قوسىلدى. بۇل ءىس-شارا «پەكيننەن پاريجگە دەيىن» دەپ اتالعان 4-ءشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان ەدى.
2021 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ۇرپاق تەڭدىگى» جاھاندىق فورۋمىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ارناعان بەينەۇندەۋىن ەسكە سالعىم كەلەدى. وندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ 30 جىل بويى ايەل قاۋىمىن قولداۋعا باعىتتالعان ساليقالى ساياساتتى دايەكتى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ «گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل كواليتسياسى» جانە «ەكونوميكالىق ادىلدىك پەن قۇقىق جونىندەگى ءىس-قيمىل كواليتسياسى» سياقتى ەكى سەرىكتەس بىرلەستىككە قوسىلاتىنىن ايتتى جانە ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ تارالۋى تۋرالى جالپىۇلتتىق زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا الۋ جونىندەگى شەشىمىن جاريا ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى گەندەرلىك تەڭدىك جانە زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا ورتالىق ازيادا وڭىرلىك ءبىلىم پلاتفورماسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇعان قوسا, پرەزيدەنت ايەل كاسىپكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە رەسۋرستىق ورتالىقتار قۇرۋ جوسپارى تۋرالى مالىمدەدى. ول زاڭنامالىق دەڭگەيدە قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى ايتا كەلىپ, ايەلدەر ءۇشىن تىيىم سالىنعان ماماندىقتار ءتىزىمىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن, سونداي-اق ايەلدەر مەن بالالاردى الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان قولداۋدىڭ كۇشەيتىلەتىندىگىن ءبىلدىردى.
بۇل باعىتتا قازاقستان ەلەۋلى ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزدى. ءبىز گەندەرلىك تەڭسىزدىك يندەكسىن 60 پايىزعا تومەندەتتىك, پارلامەنتتە جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردا ايەلدەر مەن جاستارعا 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزدىك, مەملەكەتتىك كومپانيالارداعى ايەل جەتەكشىلەردىڭ ۇلەس سالماعىن دا 30 پايىزدىق دەڭگەيگە كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2020 جىلى ەلىمىزدە جىنىستىق قىلمىستار مەن وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قاتال جازالار ەنگىزىلدى. ەل پرەزيدەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى, وندا گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى شەشۋشى ورىنعا يە.
بۇگىنگى تاڭدا, اسىرەسە, جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ءبىز ورتاق پروبلەمالارمەن, كەدەرگىلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس ستراتەگياسىن دايىنداۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە ءتيىسپىز.
وسى جولى ءبىز تۇرىكمەنستاندا ورتالىق ازيا ايەلدەرى ديالوگىنىڭ دەكلاراتسياسىن قابىلدادىق. وندا ايەلدەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي ءىس-شارالارعا بەلسەندى دە ناقتىلى تۇردە ارالاسۋى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرگە جاپپاي قاتىسۋى – بۇعان دەيىن قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ءدۇمپۋ بەرەتىنىنە سەنىم بىلدىردىك.
ديالوگقا قاتىسۋشىلار اتىنان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنا ارنالعان ۇندەۋ جولداندى. وندا ايەل قۇقىقتارىن بۇدان دا بيىك دارەجەگە كوتەرۋ, ول ءۇشىن بارىنشا قولايلى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جاعدايدى پايدالانۋ – ءبىزدىڭ ايماقتاعى تۇراقتى دا قارقىندى دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. ورتالىق ازيا ايەلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى اتالعان ءىس-شارانىڭ ءمانى بولدى.
«مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەيدى قازاق. 5-6 تامىز كۇندەرى تۇرىكمەن جەرىندە كورگەندەرىمىز ءتۇبى, ءتىلى, ءدىنى, ءدىلى ءبىر حالىقتاردىڭ باۋىرلاستىعى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنان تانىلاتىنىن بايقاتا ءتۇستى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ جىرلارىن تۇرىكمەن ءارتىسى جانىن سالا, جاندىرا وقىعاندا ءبارىمىز تولقىپ-تەبىرەندىك. ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا وتكەن اس ءمازىرىن ازىرلەۋ كونكۋرسى حالىقتارىمىزدىڭ تۋىستىعىن ءتىپتى تاماشا تانىتتى. فەيسبۋكتەگى پاراقشامدا تۇرىكمەن حالقىنىڭ عاجايىپ قولونەرىن, اسىرەسە, كىلەم توقۋى مەن كۇمىستەن زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋداعى شەبەرلىگىن ءتىلىم جەتكەنشە ايتۋعا تىرىستىم.
ورتالىق ازيا رۋحاني-ساياسي كەڭىستىگىندە وسىنداي فورۋمنىڭ العاش رەت وتكىزىلۋى شىعىس ايەلدەرى ومىرىندەگى ءدۇبىرلى دە كۇمبىرلى وقيعا دەپ تانىلارىنا, ورتاق ءوڭىرىمىزدىڭ ىلگەرى دامۋىنا وزىنشە ىقپال ەتەرىنە سەنىمىم مول.
ايگۇل قۇسپان,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى
