وسۆالد شپەنگلەر «ەۋروپانىڭ كۇيرەۋىندە» وسى دۇنيەلىك ويدى تاريحي زاڭدىلىق رەتىندە كورسەتەدى. ول: «بارلىق پايدا بولعان نارسە وتپەلى (ۋاقىتشا). وتپەلى – حالىقتار, تىلدەر, ناسىلدەر, مادەنيەتتەر عانا عانا ەمەس. بىرنەشە ءجۇز جىلدىقتاردان كەيىن باتىس ەۋروپا مادەنيەتى دە بولمايدى, نەمىس, اعىلشىن, فرانتسۋزدار دا بولمايدى, يۋستينياننىڭ زامانىندا ريمدىكتەردىڭ بولماعانى سەكىلدى. ادامزاتتىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى جوق بولىپ كەتپەيدى, تەك سىرتقى كورىنىستەردىڭ بىرلىگىمەن سيپاتتالاتىن حالىقتىڭ بەت-بەينەسى جوعالدى» دەيدى.
شپەنگلەردىڭ بۇل جەردە جاھاندانۋدى دا, حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە جۇتىلۋىن دا, تايپالاردىڭ جويىلىپ كەتۋىن دە, بەلگىلى ءبىر حالىقتاردىڭ ءوز تاريحىنان, بولمىسىنان, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنان, ءتىلى مەن دىنىنەن باس تارتۋىن دا ايتىپ وتىرماعانى انىق. مۇندا تاعى سول وتپەلىلىك تۋدىراتىن نەگىزگى جانە جاناما اسەرلەر. ءتۇردىڭ تۇرگە ءوتۋى. كونە مازمۇننان جاڭا مازمۇننىڭ تۋى. ەسكى سيپاتتان جاڭا سيپاتتىڭ شىعۋى بولۋى مۇمكىن.
ءبىز ۇلت رەتىندە ءوزىمىزدىڭ گەنەولوگيالىق جانە رۋحاني شەجىرەمىزدى سكيفتەردەن, ساقتاردان, عۇنداردان, تۇركىلەردەن جانە وزگە دە ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن تايپالاردان, تايپالىق وداقتاستىقتاردان تاراتامىز عوي. قازىر قازاق بار, ول – ءبىرتۇتاس ۇلت, بولىنبەيدى. ال ءوزىمىزدى تاراتاتىن باسقا تايپالار جوق, ولار تاريح كىتابىندا جانە ءبىزدىڭ قانىمىزدا عانا ءومىر سۇرەدى.
شپەنگلەر ءاربىر مادەنيەتتىڭ جەكە ءبىر ادام سەكىلدى سابيلىك, بالاڭدىق, جاستىق, كەكسەلىك جانە كارىلىك كەزەڭدەرى بولاتىنىن العا تارتا وتىرىپ, مادەنيەتتىڭ تۋى مەن ءولۋى جايلى وي وربىتەدى. «مادەنيەت العاشقى قاۋىمدىق ادام سابيلىك ۇيقىسىنان ويانعان ساتتە تۋادى جانە ۇلى رۋح ەركىندىگىن الادى», ال ء«وز مۇمكىندىگىنىڭ بارلىق بىرلىگىن ىسكە اسىرىپ بولعان كەزدە مادەنيەت ءدىني حالىقتار, تىلدەر, ءدىني ىلىمدەر, ونەر, مەملەكەت جانە عىلىم بەينەسىندە ءولىپ, العاشقى باستاۋىنا قايتا ورالادى», دەيدى. ياعني ونىڭ جەر بەتىندەگى نەمەسە دۇنيە ىشىندەگى ميسسياسى اياقتالادى. ميسسيانىڭ اياقتالۋى مادەنيەتتىڭ دە اياقتالۋىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ساقتار, عۇندار, تۇركىلەردىڭ جوعالىپ كەتۋى ولاردىڭ تاريحي ميسسيالارىنىڭ اياقتالۋىن كورسەتەدى. كەز كەلگەن پايدا بولعان نارسەنىڭ وتپەلى بولۋى جانە مادەنيەتتىڭ جوعالۋى ونىڭ جويىلىپ كەتۋىن بىلدىرمەسە كەرەك. شپەنگلەر «بارلىق وتپەلى دەگەنىمىز بار بولعانى – سيمۆول», دەيدى. ياعني بۇدان «ناقتى ءبىر مادەنيەتتىڭ باستاپقى سيمۆولى» دەگەن ۇعىم تۋدىرادى. مىنە, وسى سيمۆول ولمەيدى دەيدى ول. جانە وسى «سيمۆول» پلاتون مەن گەتەدە «يدەيا» ۇعىمىندا كورىنەتىنىن اتاپ وتەدى.
ءبىز ءوزىمىزدى نەگە سكيفتەرگە تەليمىز؟ ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قازىرگى قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەنى ءۇشىن بە, قازاق دالاسىنان ولاردىڭ قورىمدارى مەن قالالارىنىڭ ورىندارى تابىلعانى ءۇشىن بە, الدە گەرودوتتان باستاپ بۇكىل انتيكالىق اۆتورلار ولار جايلى ايتقاندا ءبىزدىڭ دالاعا قاراي ءبىر قاراپ قويعانى ءۇشىن بە؟ الدە سول ءبىر باستاپقى سيمۆول مەن يدەيانىڭ بىزدە دە ءومىر سۇرەتىندىگىنەن بە؟ ءبىزدىڭ ماڭايىمىزدا سكيفتەر مەن عۇنداردى وزىنە تەلىگىسى كەلمەيتىن حالىق كەم دە كەم. ونى نەگىزدەپ تە جاتىر. ال بىزدە ءالى «قازاق سكيفياسى» دەگەن ۇعىم دا تۋعان جوق.
جالپى, سول مادەنيەتتەردىڭ سيمۆولى مەن يدەياسىن وزىندە تۇتۋشى حالىق رەتىندە ءبىز «شپەنگەرلىك مادەنيەتتىڭ» قاي كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز؟ ارينە, شپەنگلەر ءوزىنىڭ «سەگىز مادەنيەتىنە» ءبىزدىڭ دالالىق مادەنيەتتى قوسپايدى. دالالىق وركەنيەت دەگەنىمىز كوشپەلى وركەنيەت پە (نوماد), جارتىلاي كوشپەلى, جارتىلاي وتىرىقشى وركەنيەت پە؟ نەگە بىرجاقتى پىكىر جوق؟ نەگە ناقتى تۇجىرىمداما جوق؟ نەگە ءبىزدىڭ مادەنيەت نەمەسە وركەنيەتىمىزدە ناقتى فورما, ناقتى انىقتاما جوق؟ قايدا بارا جاتقانىمىزدى ءبىلۋ ءۇشىن اۋەلى قايدان شىققانىمىزدى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ ءبىز «كوشپەلى» دەگەن ۇعىمعا ات جالىنا جابىسقانداي بەكىپ الدىق, ال دۇنيە كوشپەندىلەر دەپ ەجەلگى بريتان جانە گەرمان تايپالارىن (ۆارۆار) دا اتايدى.
