وقۋ بىتىرگەندەردە ەڭبەك ءوتىلى بولا ما؟
مىنە, سول سەبەپتى سوڭعى جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وقىعان تۇلەكتەر گرانتتى 3 جىل جۇمىس ىستەۋ ارقىلى وتەۋگە مىندەتتى بولدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 10 مىڭعا تارتا مامان وسى تالاپتى ورىنداماي ءجۇر. نەگە؟ نە كەدەرگى؟
ماناس ەرلان ۇلى جاقىندا شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ, ەكولوگيا ماگيسترى اتاندى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىمەن وقىعان ول وقۋ ورنى كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس تابۋدا جەدەلدىك تانىتپايتىنىن جەتكىزدى.
«گرانتتى جۇمىسپەن وتەۋ تۋرالى تالاپتان حاباردارمىن. بۇل تۋرالى ءبىلىم العان وقۋ ورنىندا ايتىلدى. جانە ءبىز, ماگيسترانتتار ءوزىمىز جايلى دەرەكتەردى دايىنداپ بەردىك. ويتكەنى كەلىسىمشارت بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت وزىندە ءبىلىم العان تۇلەكتەرگە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى ۆاكانسيالار ۇسىنۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا ديپلوم قورعاعانىما ءبىر اي بولسا دا ەشقانداي حابار جوق. سول سەبەپتى ءوزىم ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى جۇمىس ىزدەپ, كاسىپورىندارعا تۇيىندەمە تاراتىپ جاتىرمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ونىڭ ويىنشا, جۇمىس ىزدەۋدە ماسەلە بار دەپ تە, جوق دەپ تە ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ءوزىنىڭ بىلىمىنە سەنىمدى, جۇمىسقا ىنتالى ادام شىن ىزدەسە, مىندەتتى تۇردە جۇمىس تابادى.
«الايدا ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىسقا الۋدا ءبىلىم-بىلىگىنە ەمەس, تانىس-تامىرعا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇعان قوسا, وقۋدى جاڭا بىتىرگەن مامان جۇمىس ىستەگىسى كەلسە, كوپ مەكەمە, ياعني ءوندىرىس ورنى كەمى 3 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلىن تالاپ ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس تابۋ قيىن», دەيدى م.ەرلان ۇلى.
مىسالى, ول ەكولوگيا ماماندىعىن قاتتى قالاعاندىقتان, باكالاۆرياتتان كەيىن بىردەن وسى سالا بويىنشا ماگيستراتۋراعا وقۋعا تۇسكەن. سول سەبەپتى 3 جىلدىق جۇمىس تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىگى دە بولماعان.
ءيا, مۇنداي كەيىپكەرلەر كوپ. ەندى ماسەلەنىڭ مانىسىنە قاراي ويىسساق. جىل باسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى گرانتتى جۇمىسپەن وتەۋ تالابىنىڭ جەڭىلدەتىلگەنى جايلى اقپارات تاراتتى. سوعان سايكەس بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وقىعان تۇلەكتەر مەملەكەتتىك قانا ەمەس, جەكەمەنشىك مەكەمەلەردە دە جۇمىس ىستەپ, گرانتىن وتەي الادى. بۇل تۋرالى اتالعان ۆەدومستۆونىڭ قاراماعىنداعى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ادىلەت تويباەۆ ايتتى.
«مەملەكەتتىك گرانت ارقىلى ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى وزگەرىستەر ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا 2016 جىلى ەنگىزىلگەن. سول وزگەرىستەرگە سايكەس, گرانت بويىنشا وقىعان ستۋدەنتتەر وقۋىن اياقتاعان سوڭ ماماندىعى بويىنشا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە 3 جىل جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. تيىسىنشە, بۇل نورما 2017-2018 اكادەميالىق جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەسەبىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن بارلىق ستۋدەنتكە قاتىستى قولدانىلادى. ەگەر ستۋدەنت جوعارى وقۋ ورنىنا گرانت بويىنشا 2017 جىلى ءتۇسىپ, 2020-2021 اكادەميالىق جىلى وقۋىن اياقتاسا, گرانتتى بۇرىن قابىلدانعان زاڭعا سايكەس وتەيدى. سوندىقتان بۇل رەتتە ايتارلىقتاي جاڭاشىلدىق جوق. بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وقىعان ازاماتتار گرانتتى تەك مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە 3 جىل كولەمىندە جۇمىسپەن وتەۋگە مىندەتتى بولاتىن. ەندى 2021 جىلدان باستاپ ءتيىمدى ءتاسىل قولدانىلادى. ياعني بيىلدان باستاپ تۇلەكتەر مەنشىك نىسانىنا قاراماستان كەز كەلگەن ۇيىمدا جانە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا تەگىن وقىعان مەرزىم كولەمىنە سايكەس گرانتتى جۇمىسپەن وتەي الادى», دەدى ءا.تويباەۆ.
ال جاقىندا «قارجى» ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى اسقار يبرايموۆ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اپپارات جينالىسىندا كەيبىر مىندەتتى ماماندىقتاردان وزگەسىن بىتىرگەندەر تابىلعان قىزمەتكە ورنالاسىپ, گرانتتى وتەۋىنە بولاتىنىن ايتتى.
«قازىرگى تاڭدا ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ تالابى تەك مەديتسينا, ۆەتەريناريا, پەداگوگيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماماندىقتارعا قاتىستى. ال قالعان ماماندىقتاردا گرانتتا وقىپ, بىتىرگەن تۇلەكتەر مەنشىك نىسانىنا قاراماستان (مەملەكەتتىك پە, جەكەمەنشىك پە, ءبارىبىر) كەز كەلگەن مەكەمەدە تابىلعان, وزىنە ىڭعايلى قىزمەت بويىنشا رەسمي تىركەلىپ, 3 جىل جۇمىس ىستەسە بولعانى. وسى ۋاقىت ىشىندە تۇراقتى جۇمىس ورنىن كورسەتسە, گرانتىن جۇمىسپەن وتەگەن بولىپ سانالادى, سايكەسىنشە مەملەكەتكە اقشا قايتارۋعا مىندەتتى بولمايدى», دەدى ا.يبرايموۆ.
ەكولوگ كەيىپكەرىمىز مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ بارىن, ياعني ماماندىعىنا ساي بولماسا دا بۇيىرعان ءبىر قىزمەتكە كىرىسىپ, جۇمىسقا تۇرۋمەن تالاپتى ورىندايتىنىن, وسى ارقىلى مەملەكەتكە قارجى قايتارۋدان قۇتىلاتىنىن بىلەدى. الايدا ول ماماندىعىنا ادال. ءوزى ءسۇيىپ تاڭداعان سالادا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ماماندىعىمەن جۇمىسقا ورنالاسا قالايىن دەسە, جوعارىدا ايتقانداي, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى وقۋىن جاڭا بىتىرگەن جاس ماماننان ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى.
شىنى كەرەك, مۇنداي كەدەرگىگە كەزىندە ءوزىمىز دە كەزىكتىك. سول سەبەپتى تەگىن جۇمىس كۇشىن پايدالانۋعا ق ۇلىقتى باق-تا پراكتيكادان وتكەن ەسەبىندە ەڭبەك ەتتىك. بىرنەشە اي, ءتىپتى جارتى جىلداپ جالاقىسىز جۇمىس ىستەپ قانا تاجىريبە جينادىق. سوندا مۇنىمىز ەڭبەگىنە قاراي اقى تولەنەتىن جۇمىس ەمەس, ۋنيۆەرسيتەت جولدايتىن, وندىرىستىك پراكتيكا بولىپ شىقتى. وسى ورايدا سول وقۋ ورنىنداعى ءار سەمەستر سايىن جىبەرىلەتىن وندىرىستىك پراكتيكالار ەڭبەك كىتاپشاسىنا جازىلسا دەگەن وي كەلەدى. بۇل وي اسپاننان الىنىپ وتىرعان جوق, ءىس جۇزىندە بار تاجىريبە. ماسەلەن, پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم العان, سول ۋاقىت ارالىعىندا وندىرىستىك پراكتيكادان وتكەن جىلدارى ەڭبەك كىتاپشاسىندا كورسەتىلەدى. دۋالدى جۇيە بويىنشا ءبىلىم العان كوللەدج ستۋدەنتتەرىنە وسىنداي مۇمكىندىك بەرىلگەن. ال سونداي ءتيىمدى جۇيەنى كاسىبي پراكتيكادان وتكەن باسقا ماماندىقتاردىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ەنگىزسە دە بولماس پا؟! ءبىر دەڭىز.
ەكىنشىدەن, حالىقارالىق كومپانيالار جاڭادان كەلگەن كەز كەلگەن ماماندى ەڭبەك وتىلىنە قاراماي وزدەرىنىڭ ىشكى تارتىبىنە ساي از-كەم وقىتىپ, ۇيرەتىپ, قايتا دايارلاپ الادى. سونداي مىندەتتەرمەن اينالىساتىن ارنايى ءبولىم بولادى. مامان قانشا جەردەن ءبىلىمدى, بىلىكتى, كاسىبي, ەڭبەك ءوتىلى كوپ بولعانىمەن, ءار كومپانيانىڭ ءوز ىشكى زاڭى, قاعيدالارى, تالاپتارى, قۇجاتتار ساقتايتىن, تىركەيتىن ورنى ءارتۇرلى كەلەدى. وسىنداي ىزگە ءتۇسۋ ءۇشىن «عاجايىپتى» كۇتىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق-اق. ويتكەنى وركەنيەت وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ال وسى ۇسىنىسىمىزدى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنا ساي مەملەكەتتىك ۇيىمدار الدىمەن باستاماشى بولىپ قولعا السا, قۇبا-قۇپ. ال ءوندىرىس ورىندارى ءبىز ايتقان سوزگە «جان ءبىتىرىپ», ىسكە اينالدىرسا, حالىقارالىق كومپانيانىڭ دەڭگەيىنە شىعۋعا بەت الارى انىق.
قولعا الاتىن اقشاڭ – 55 مىڭ تەڭگە
مەملەكەتكە 1 ملن تەڭگە بەرەشەك بولىپ, ونى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ قايتارعان گۇلمايسا بەكەتوۆا ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا تۇرۋدا تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ەكى جىل ماگيستراتۋرادا گرانتپەن وقىدىم. بىتىرگەننەن كەيىن 3 جىل بويى ماماندىعىم بويىنشا مەملەكەتتىك مەكەمەدە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى بولىپپىن. قارجى ورتالىعىنان ماعان قاعاز كەلدى, ويتكەنى ءىسىم سوتقا ءوتىپ كەتىپتى.
1 ملن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتكە قارىز بولىپ قالدىم. ەگەر مەملەكەتتىڭ اقشاسىن قايتارماسام, ءىسىم جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قولىنا ءوتىپ, شوتتارىم تۇگەلىمەن بۇعاتتالادى ەكەن. ءسويتىپ, امالسىز سول ملن-دى تولەدىم. قازىر اياعىم اۋىر, دەكرەتتەگى ۋاقىت بولسا دا توي ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ, قارىزدارىمدى جاۋىپ جاتىرمىن. العان ءبىلىمىڭدى ىسكە جاراتىپ, ماماندىعىڭمەن جۇمىس ىستەگىڭ كەلەدى عوي. بىراق جالاقى ماردىمسىز. ءوزىم ءبىلىم العان قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە مۋزەي مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. قولعا الاتىن اقشاڭ – 55 مىڭ تەڭگە. وعان قاي جىرتىعىمدى جامايمىن؟ جانە سول مەڭگەرۋشىلىككە قوسىمشا مىندەت رەتىندە اقىسىز جاتاقحانالاردى تەكسەرىپ, تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءتيىس ەكەنمىن», دەدى پروبلەمانى اشىپ ايتقان ەكىنشى كەيىپكەرىمىز.
گ.بەكەتوۆانىڭ ءوز جاعدايىن بايانداعانداعى ديكتسياسىنان, ەموتسياسىنان, داۋىسىنىڭ ىرعاعىنان ء«بىز قاي عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز؟» دەگەندى ايتقىزباي ەستۋگە بولادى. راس-اۋ, 55 مىڭ تەڭگە جالاقىمەن ازىق-ت ۇلىگى ۋداي قىمبات زاماندا قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟ مۇنداي اقى ەڭبەكتى باعالاۋ ما, جوق الدە كەرىسىنشە قاناۋ ما؟
بۇدان دا سوراقىسى – ەكىنشى كەيىپكەرىمىزدىڭ گرانتىن جۇمىسپەن وتەۋ تۋرالى تالاپتىڭ شارتتارىن ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە جەتە تۇسىنبەگەنى. ياعني ول مەملەكەتكە بەرەشەگى
1 ملن تەڭگەگە جەتكەنشە جۇرە بەرگەن, ونى ءبىلىم الىپ جۇرگەندە وقۋ ورنى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ساناسىنا سىڭىرمەگەن. ماماندىعىمەن جۇمىسقا ورنالاسۋدى ەندى ويلاپ ءجۇر. دەمەك, بىرقاتار پروبلەما سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزىندە بولىپ تۇرعان سەكىلدى. مۇنى ەكى كەيىپكەرىمىز عانا ەمەس, «قارجى» ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى اسقار يبرايموۆ تا جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى ول جوعارىدا اتاپ وتكەن اپپارات جينالىسىنداعى بايانداماسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىنە قاراتا:
«اسقات قانات ۇلى, جوو رەكتورلارىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە وقيتىن جاس مامانداردى ءبولۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ونىڭ ىشىندە جۇمىسقا جولدامالاردى ۋاقتىلى بەرۋ جانە جۇمىسپەن وتەۋ تالاپتارىن قامتيتىن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ تۋرالى شارتتاردى جاساسۋ ماسەلەلەرىن ەرەكشە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرۋىڭىزدى سۇرايمىز. جاس ماماندار «جۇمىس بويىنشا ءبولۋ جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىنا قاتىسپادىق, وتىرىستىڭ وتكىزىلۋ كۇنى نەمەسە كوميسسيالار قابىلداعان شەشىم تۋرالى حاباردار بولمادىق, جولدامانى قولعا المادىق», دەپ سەندىرەتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى, سونداي-اق جولداماعا قويىلعان قولتاڭبانىڭ تۇپنۇسقالىعىنا داۋ ايتىلعان فاكتىلەر دە بار», دەدى.
وقۋ ورىندارىنداعى ولقىلىقتار
گرانتتا وقىعان تۇلەكتەردىڭ جۇمىسپەن وتەۋىن ۇيىمداستىرۋشى جانە باقىلاۋشى ورگاننىڭ وكىلى ا.يبرايموۆ مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاتىستى بىرقاتار شيكىلىكتىڭ انىقتالعانىن اتاپ ءوتتى. ايتالىق, كەيبىر جوو-دا ءبىلىم الۋشىلارمەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ تۋرالى شارت جاسالماپتى. بولعان كۇننىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ تۋرالى شارتتا مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە وقۋعا تۇسكەن ازاماتتار ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جۇمىسپەن وتەۋ نەمەسە جۇمىس وتەلمەگەن جاعدايدا وقۋعا جۇمسالعان قاراجاتتى قايتارۋ تۋرالى تالاپتار قامتىلماعان.
«بۇل جاعدايلار داۋلى قۇقىقتىق قاتىناستار تۋىنداعان جاعدايدا اقشالاي قاراجاتتى ءوندىرىپ الۋدى قيىنداتادى. 2012 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى تۇلەكتەر مەن PhD دوكتورلارىنىڭ ءاربىر ساناتى بويىنشا تولىق ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, 9,7 مىڭ ادام مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىن جۇمىسپەن وتەمەگەن. ال 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇمىستى وتەمەي جۇرگەندەر سانى – 14 مىڭ ادام. ءبىز ولاردىڭ ارقايسىمەن جەكە جۇمىس جۇرگىزدىك», دەپ وتىر ا.يبرايموۆ.
ال مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ «قارجى» ورتالىعىنىڭ وكىلى اتاعان جوو تاراپىنان كەتەتىن قاتەلىكتەردەن باسقا تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەمانىڭ بەتىن اشقانداي.
«ەڭ الدىمەن, رەكتورلار گرانتتا وقىعان ستۋدەنتتەرگە ءتيىستى اقپاراتتى جەتكىلىكتى تاراتۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, كەيبىر ستۋدەنتتەر بۇرىن 3 جىل گرانتتا وقىپ الىپ, سوڭعى كۋرستا گرانتىن ەڭبەكپەن وتەمەۋ ءۇشىن ادەيى اقىلى بولىمگە اۋىسىپ الاتىن. وسىلايشا مىندەتىنەن قۇتىلىپ كەتەتىن. ەندى بۇلاي بولمايدى. تۇلەك قانشا جىل گرانتتا وقىسا, سول كولەمگە سايكەس جۇمىسپەن وتەيدى. ۇشىنشىدەن, جوو جانىنداعى جۇمىسقا تۇرعىزۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى ناشار, كوڭىلىمىز تولمايدى. بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتە سونداي. ولار ادەتتە تۇلەكتەردىڭ گرانتىن جۇمىسپەن وتەيتىنىن سوڭعى كۋرستا ايتا باستايدى. بۇل دۇرىس ەمەس, مۇنداي تۇسىندىرمە جۇمىستارى 1-2 كۋرستاردان, ءتىپتى وقۋعا قۇجات قابىلدايتىن كەزدەن باستاپ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سودان سوڭ جوو-عا تۇلەكتەردەن جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى انىقتاما الدىرتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونى ءبىز وتىرىك-شىنى ارالاس انىقتامالاردان ەمەس, تۇلەكتەردىڭ زەينەتاقى قورىنا اۋدارىلاتىن قارجىسىنان-اق ءبىلىپ وتىرامىز», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: كەدەرگىلەر بارشىلىق. ونى جويۋعا دا بولادى. بىراق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتۋ جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا تۇرعان جوق, ستۋدەنت, ۋنيۆەرسيتەت, ءوندىرىس اراسىنداعى كەشەندى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. البەتتە بۇل ءۇشىن ءدال وسى ءۇش تاراپتىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەت قارجىسىنا, اينالىپ كەلگەندە ءوز قالتاسىنان شىققان قاراجاتقا, جاناشىر, ونىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا مۇددەلى بولۋى ءتيىس. سەبەبى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى دەگەنىڭىز – ءسىز بەن ءبىزدىڭ مەملەكەتكە تولەگەن سالىعىمىز.
