اباي • 28 شىلدە، 2021

مۇسىرەپوۆ اباي مۇراسى تۋرالى

264 رەت كورسەتىلدى

الەمدىك دەڭگەيدەگى اقىل-پاراسات يەسى ۇلى اباي دانالىعى ماڭگىلىككە باعدار بەرەر دارا پاراساتىمەن باۋراپ الادى. باۋراپ الىپ قانا قويماي، كوزگە شۇقىپ كورسەتەدى، كوڭىلگە توقىتىپ دىتتەتەدى. تىرشىلىك الەمىنىڭ سان تاراۋ سىرلارىنا بويلاتىپ، قۇپيا قىرلارىن اڭعارۋعا جول سىلتەيدى. اقىندىق قاسيەتى ايقىندالىپ، ولەڭ-جىرلارى ەل اراسىنا كەڭ تاراي باستاعان كەزدەن-اق ءبىر ولەڭى، ءبىر ءسوزى كادەگە جاراماي قالعان جەرى جوق ەكەنى كوپكە ايان. ءار ءسوزى، ءار ويى، ءار ءىسى حالىق كوڭىلىنە بەرىك ۇيالاعان قالىپتا دانالىقپەن ساباقتاسىپ، جىلدار جىل­جىعان سايىن تەرەڭدەپ، ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەپ بارا جاتقانى كامىل. ءاليحان بوكەيحاننىڭ 1903 جىلى «كيرگيزسكي كراي» اتتى كىتاپقا كىرگەن قازاق­تىڭ تاريحى مەن رۋحاني ءومىرى جايلى زەرتتەۋ [س. قيراباەۆ. ابايتانۋ عىلى­مىنىڭ تاريحىنان. كىتاپتا: قازىرگى ابايتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى. – الماتى: «عىلىم» عىلىمي باسپا ورتالىعى، 2002، 21 ب.] ماقالاسىنان باستالىپ، تولاسسىز دامۋ ۇستىندەگى ابايتانۋ الەمى   قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ەڭ ىرگەلى سالاسىنا اينالعان ۇلى اقىن شىعاراشىلىعىنىڭ ءالى دە اشىلماي جاتقان سانسىز قىرى بار ەكەنى كۇمانسىز.

ءتۇرلى داۋىرلەردىڭ تالعام-تارازى­سىنا، تالاپ-شارتتارىنا توتەپ بەرىپ، زامان اعىمىنا قالىڭ قاتپارلى وي-تولعامدارىمەن، دانالىق قالپىمەن، دارالىق سيپاتىمەن جاۋاپ بەرە بىلگەن اباي شىعارماشىلىعى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى ءار كەز زەرتتەۋ وبەك­تىسىنەن تۇسپەي كەلە جاتقانى بەل­گىلى. وسىنداي كوپ ۋاقىت بويى زەرت­تەلىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان، ۇلى اقىن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى قام­تىلماعان ءتۇرلى تاقىرىپتار، وي قوزعايتىن سان الۋان ماسەلەلەر كەشەگە دەيىن قوزعالىسقا تۇسپەي اقتاڭداق كۇيىندە قالىپ كەلگەنى  شىندىق. مىسالى، ۇزاق جىلدار بويى ساياسات بۇعاۋىنا قامالىپ، توتاليتاريزم جۇيەسىندە جابىق ساقتالعان ابايدىڭ العاشقى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ اتى-ءجونى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى مالىمەتكە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قول جەتكىزىلگەنى – سونىڭ ءبىر دالەلى.  اباي مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر رەتىندە ادە­بيەتتانۋشى عالىمداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ قالام تارتپاعانى كەمدە-كەم. بۇل ورايدا مۇحتار اۋەزوۆ ابايتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋشى بولسا، س.مۇقانوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ، ع.مۇستافيندەردىڭ ءداۋىر تالابى دەڭ­گەيىندە اتسالىسۋلارى ابايتانۋعا قوسىل­عان زور ۇلەس ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. كوركەم ءسوزدىڭ حاس شەبەرى، ءسوز زەر­گەرى، قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، اكادەميك، جازۋشى، قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شىلاردىڭ ءبىرى، قازاق كسر-ءنىڭ حالىق جازۋشىسى، قازاق كسر عا-نىڭ اكادەميگى، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ع.مۇسىرەپوۆ ۇلى اباي مۇراسى جايلى ءار كەز ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، ادەبي سىن-زەرتتەۋ، عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان ماقالالار جازىپ وتىرعان. «ويتكەنى اباي مۇراسى وتكەندەگى رۋحاني وي-سانامىزدىڭ دامۋ جولىنداعى ساپالىق جاڭا قۇبىلىس، ءارى وزىنەن سوڭعى ادەبيەتتىڭ جاڭا باعىت-باعدارىن ايقىنداۋشى ادەبي اسىل مۇرا بولۋىندا جاتىر. وسى سەبەپتەن دە اباي مۇراسى جايىندا ءسوز قوزعاۋ، پىكىر كوتەرۋ بۇكىل قازاق ادەبيەتى جايلى وي-تولعانىستارىنا ۇشتاسپاي تۇرا المايتىن رۋحاني بايلانىستىلىقتى تانىتادى» [مىرزاحمەتوۆ م. ابايتانۋ (بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش). – الماتى: عىلىم، 1988، 5-ب.]. ال ۇلى مۇرانى ءار قىرىنان تانىپ-ءبىلۋ جاڭا بۋىن اۋىسقان سايىن جاڭارىپ، جەتىلە بەرەتىنى تاعى بەلگىلى. جازۋشىلىق شەبەرلىكتى ابايدىڭ ءوزى تالاپ ەتەتىن كوركەمدىك ول­­شەم كورىنىسى مۇسىرەپوۆ باعامداعان اقىن شىعارمالارىنىنىڭ مىسالىندا قاراستىرۋدىڭ وزىندە ءبىراز جايعا كوز جەتكىزۋگە بولادى.

اكادەميك-جازۋشىنىڭ ابايعا قا­تىستى ءار جىلدارى جازىلعان، جاريا­لانعان «اباي» رومانى تۋرالى» (1943)، «اباي جانە ورىس كلاسسيكتەرى» (1945)، «قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋ جولىنداعى ابايدىڭ تاريحي ورنى» (1954)، «جول-جونەكەي» (1981) ت.ب. سىن-زەرتتەۋ ماقا­لالارى بەلگىلى. بۇدان باسقا «فەنومەن-فەنيكس»، ء«بىزدىڭ ۇلى جازۋشىمىز» سياق­تى ماقالالارىندا دا از دا بولسا ابايدىڭ اقىندىق ەرەكشەلىگى تۋرالى ارا-تۇرا تالداۋ بەرىلىپ، پىكىر ايتىلادى. ورىس تىلىندەگى باسپاسوزدە دە «گلاشاتاي درۋجبى» («ترۋد»، 1954، 24 قىركۇيەك)، «ليتەراتۋرنۋيۋ كريتيكۋ نا ۋروۆنە پوۆىشەننىح ترەبوۆاني» («سوۆەتسكي كازاحستان»، 1954، №8)، «چەلوۆەك ستەپەي» («يزۆەستيا»، 1957، 22 تامىز) اتتى ماقالالارى جاريالانعان. جامبىلدىڭ اقىندىق ەرەكشەلىگىن، ونەرپازدىق تۇلعاسىن تالداۋعا ارنالعان «فەنومەن-فەنيكس» ماقالاسىندا ەكى ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىق جولىن سالىس­تىرا زەرتتەي كەلە اباي اقىندىعىنىڭ تەرەڭ ماعىناسى مەن كۇش-قۋاتىنا، ادەبيەتتەگى ەرەكشە سيپاتى مەن تاريحي ورنىنا ۇلكەن باعا بەرەدى. ءبىر مەزگىل، ءبىر تۇستا قاتار ومىرگە كەلگەن ەكى الىپتىڭ ءبىر ماقساتقا، ءبىر تىلەككە اقىندىقتىڭ ەكى ءتۇرلى سالاسىن بويلاي كەلگەندىگىن ايتادى. ياعني ءبىرى – جاڭا ادەبيەت ونەگەسىن جازۋ ارقىلى، ءبىرى – حالىقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ونەگەسى – سۋىرىپ سالما اقىندىق جولى ارقىلى. وسى تۇرعىدا ع.مۇسىرەپوۆ بىلاي دەيدى: «اباي – قازاق حالقىنىڭ پوەزياسىن، ءتىلىن، جان-جاقتى كوركەم ونەرىن وڭ جولعا تۇسىرگەن، تاريحي ەڭبەگى بار اسقان دانا، ۇلى ۇستاز، قازاق حالقىنىڭ ويىن ءوسىرۋ، سەزىمىن تەرەڭدەتۋ، ار-نامىس، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن شىڭداۋ وسى ۇستازىمىزدىڭ قولىنان ءوتتى. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ انا سۇتىمەن قانىنا تاراعان دەپ ايتارلىق تاربيەسى ابايدان كەلەدى» (زامان جانە ادەبيەت، 1982، 268-6.). عابيتتىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋ جولىنداعى ابايدىڭ تاريحي ورنى» دەگەن زەرتتەۋى ونىڭ اباي شىعارمالارى تۋرالى ءار كەزدە جازعان ەكى ماقالاسىنىڭ بىرىكتىرىلگەن نۇسقاسى. «اباي جانە ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى» دەگەن ءبىرىنشى ماقالا العاش رەت «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 21 تامىزىنداعى سانىندا، ونان سوڭ «لەنين تۋى» گازەتىنىڭ 1945 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى سانىندا جاريالاندى. «ۇلكەن سارىننىڭ اقىنى» دەگەن اتپەن «اباي تاعىلىمى» (1988) ۇجىمدىق جيناققا ەنگەن. «قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋ جولىنداعى ابايدىڭ تاريحي ورنى» اتتى ەكىنشى ماقالا العاش رەت «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1954 جىلعى 27 مامىرداعى سانىندا، «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى (1954) 7-سانىندا جانە «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنىڭ 1954 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى سانىندا باسىلعان، سونداي-اق 1954 جىلى الماتىدا شىققان «ابايدىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» اتتى ماقالالار جيناعىنا ەنگەن. اكادەميك-جازۋشى ءوزىنىڭ وسى ەكى ماقالاسىن بىرىكتىرىپ، «قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋ جولىنداعى ابايدىڭ تاريحي ورنى» دەگەن اتپەن «سۋرەتكەر پارىزى» (1970) اتتى ماقالالار جيناعىنا، بەس تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءتورتىنشى تومىنا (1975) ەنگىزدى. كەيىن «زامان جانە ادەبيەت» (1982) اتتى ادەبيەت تۋرالى ويلارى مەن تولعانىستارى جيناقتالعان كىتابىندا باسىلدى. زەرتتەۋشى قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن الىسىپ وتكەن ۇلى ابايدى ءبىر ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر عاسىرداعى وي ءومىرىنىڭ ءورىسى مەن بيىگىن كورسەتەتىن اقىن رەتىندە باعا­لاي وتىرىپ، ول تۋرالى بىلايشا وي تول­عايدى: «الىستى بولجاعان تەرەڭ وي­دىڭ، ۇلكەن سارىننىڭ اقىنى اباي الدى-ارتىن شولىپ، قازاق حالقىنىڭ جالعىز ادە­بيەتى ەمەس، بۇكىل رۋحاني مادەنيەتىنىڭ كەلەشەگىنە ءجون سىلتەپ كەتتى. اباي ءوز زامانىنان اناعۇرلىم بيىك تۇرعان اقىن ەدى. ول ءوز زامانى مەن ءوز ەلىنىڭ قايعى-مۇڭىن كوتەرگەندە سونى تاريحي دامۋ جولىنداعى بار ادام بالاسىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدىرا الدى». [سۋرەتكەر پارىزى. – الماتى، 1970، 203-ب]. ع.مۇسىرەپوۆ بۇل ماقالاسىندا اباي پوەزياسىنداعى ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىمەن ۇندەستىك سيپاتىن عىلىمي تەرەڭدىكپەن اشىپ بەرگەن. ۇلى ابايدىڭ قازاقتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ كوشباسشىسى بو­لۋىن­داعى زاڭدىلىقتاردىڭ تارام-تارام كوپ سالاسىنىڭ ءبىرى ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق ونەگەلى ۇلگىلەرىن جەتە يگەرە بىلگەنىندە جاتقاندىعىن زەرەك ويمەن تاني بىلگەن. ومىردەن جالپى ادامگەرشىلىك ۇلى ماعىنا ىزدەگەن اباي، ءومىر جۇمباقتارىنا شەشۋ ايتار، العا باس­تار ويدى ورىستىڭ ۇلى كلاسسيكتەرىنەن – ا.س.پۋشكين، م.يۋ.لەرمونتوۆ، ۆ.گ.بەلينسكي، ن.گ.چەرنىشەۆسكي، ل.ن.تولستوي، م.ە.سالتىكوۆ-ششەدرين­نەن تاپقاندىعى، جاي عانا تابۋ ەمەس سولارمەن وي جارىستىرا وتىرىپ، كور­كەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەندىگى، قازاق ادەبيەتىنە جاڭا ساپالىق بەلگىلەر اكەل­گەندىگى پايىمدالادى. اباي قازاق پوە­زياسىنا كىرگىزگەن تولىپ جاتقان تۇر­لەرگە جان-جاقتى توقتالادى. «اۋىز ادەبيەتكە جاقىن جاعدايدان ەسەيگەن رەاليستىك پوەزياعا ءبىر-اق قارعۋ – بۇل رەۆوليۋتسيالىق ادىم!»، دەپ باعالايدى اۆتور ابايدىڭ جاڭاشىلدىعىن. قا­زاقتىڭ جاڭا رەاليستىك پوەزياسىن قا­لىپتاستىرىپ، وركەندەتىپ اكەتۋگە ابايعا ءارى پۋشكين، ءارى لەرمونتوۆ بولۋعا تۋرا كەلگەندىگىن ايتا كەلىپ، ع.مۇسىرەپوۆ ورىس كلاسسيكتەرى مەن اباي شىعار­ماشىلىعىنداعى ۇندەستىكتى بىلايشا تۇسىندىرەدى. «قازاق پوەزياسىنا ساتيرا ابايمەن كىردى. اباي ساتيراسىنىڭ تۋ ءىزى سالتىكوۆ، نەكراسوۆقا قابىسىپ جاتادى. رەاليست اقىن اباي رەاليست پۋشكينمەن، كەكتى اباي كەكتى لەرمونتوۆپەن ۇندەس. العان تاقىرىبىن سۋرەتتەۋى، دۇنيە سەزىنۋى، ءار ولەڭنىڭ وزىنە ءتان ەكپىنى، جىلاتا الار مۇڭى، شيراتا الار كەكتىلىگى، ورىس حالقىنىڭ ۇلى كلاسسيكتەرىمەن ۇندەس كەلىپ وتىرادى. ابايدا ەلىكتەۋ دە جوق، قارىز الۋ دا جوق، تابىنۋ دا جوق، پوەزياسىنىڭ ورنىن سول پۋشكين، لەرمونتوۆشا ۇعىنۋ بار» [زامان جانە ادەبيەت، 1982، 272-ب.]. ابايدا ەلىكتەۋ جوق، ۇندەستىك بارىن دالەلدەيتىن بىرنەشە ولەڭدى مىسالعا كەلتىرەدى. ابايدىڭ «جازى»، «قىسى»، پۋشكين، نەكراسوۆتا كەزدەسەتىن «جاز» بەن «قىستارعا» ۇندەس ەكەنىن جان-جاقتى تالداپ كورسەتەدى. «بىراق ول ۇندەستىك، دەيدى ع.مۇسىرەپوۆ، – سەزىنۋ جاعىنان رەاليست اقىنداردىڭ ءوز ويىن وزىنشە ءدال سۋرەتتەي الۋ جاعىنان. ودان ءارى دەسەك، بىرىنە جالا جاپقان بولامىز. بۇل جونىندە پۋشكيننىڭ «اقىنى» مەن ابايدىڭ «اقىن» ولەڭىن الىپ قارايىق:

پوكا نە ترەبۋەت پوەتا

ك سۆياششەننوي جەرتۆە اپوللون،

ۆ زابوتاح سۋەتنوگو سۆەتا،

ون مالودۋشنو پوگرۋجەن...

 

نو ليش بوجەستۆەننىي گلاگول

دو سلۋحا چۋتكوگو كوسنەتسيا،

دۋشا پوەتا ۆسترەپەنەتسيا،

كاك پروبۋديۆشيسيا ورەل...

 

 ابايدىڭ «اقىنىمەن» سالىستىرىپ قاراڭىز:

«ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى

كوڭىلدە الاڭ باسىلسا،

ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ونەرى

كوك بۇلتتان اشىلسا.

 

سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم

تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي

كىرلەگەن جۇرەك ءوز ءىشىن

تۇرا الماس استە جۋىنباي:

[سۋرەت­كەر پارىزى. – الماتى، 1970، 205 – 206، ب-ب.]. مۇندا زەرتتەۋشى ەكى ۇلى اقىننىڭ بىرىنەن-بىرىنە اۋىسقان ءبىراۋىز ءسوز جوقتىعىنا، بىراق بىردەي وي بار ەكەنىنە وقىرماننىڭ كوزىن جەتكىزە تۇجىرىمدايدى. ال

«جۇرەگىم مەنىڭ – قىرىق جاماۋ،

قياناتشىل دۇنيەدەن.

قايتىپ امان قالسىن ساۋ،

 قايتقاننان سوڭ ارنەدەن...».

(جۇرەگىم مەنىڭ – قىرىق جاماۋ)

 

«الىستان سەرمەپ،

جۇرەكتەن تەربەپ،

شىمىرلاپ بويعا جايىلعان،

 قيادان شاۋىپ،

قيسىنىن تاۋىپ،

تاعىنى جەتىپ قايىرعان»،

(سەگىز اياق)

ت.ب. ولەڭدەرى ارقىلى ابايدىڭ لەر­مون­توۆ­پەن توعىساتىن، لەرمونتوۆشا تولعاناتىن، ۇندەس كەلەتىن سيپاتىنا توقتالادى. اباي مۇراسىنىڭ ورىستىڭ كلاسسيك ادەبيەتىنە قاتىستى تۇستارىن وسىلايشا تالداي كەلىپ، ع.مۇسىرەپوۆ اقىننىڭ ەرەكشە ۇلى ەڭبەگى – تومەنگى ساتىدا تۇرعان ادەبيەتتى ەڭ جوعارعى سا­تىعا شىققان رەاليستىك ادەبيەتكە قوسۋىندا، رەۆوليۋتسيالىق ۇلى ادىمىندا دەپ باعالايدى.

ابايدىڭ ادەبيەتتەگى وسيەتى – شىن­دىق، شەبەرلىك ادام بالاسىنا ورتاق گۋمانيزم، ەلىڭدى، وتانىڭدى ءسۇيۋ دەپ سارالايدى. ابايدىڭ وزىق ويىنىڭ قاينار كوزدەرىنىڭ قايدا جاتقانىن ايقىندايدى. مارعاۋ زاماندا، قاراڭعىلىق جايلاعان ەلدىڭ قاق ورتاسىندا ءومىر كەشكەن اباي­دىڭ ءوز ورتاسىنان وقشاۋلانا بيىكتەپ كەتۋىن­دەگى، كەڭ دالادا بىرىنەن-ءبىرى اينىماي ءوتىپ جاتقان سۇرىقسىز دا، سەرپىنسىز ءومىر شەڭبەرىنەن ءۇزىلىپ وزا شىعۋىنداعى زاڭدىلىقتارعا تالداۋ جاسايدى. اباي ءارى ۇلى، ءارى ۇلتتىق اعىم دەپ تۇيىندەيدى. ويتكەنى ۇلى اقىنداردىڭ ورنى، تاريحي ءمانى بار وزگەرىستەرگە، تۋعان ەلىنىڭ ءبىر ساتىدان ءبىر ساتى جوعارى ورلەي بەرۋىنە قاي كەزدە باستاۋشى، قاي كەزدە قوستاۋشى بولا بىلگەنىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەلىپ، بۇل تۇرعىدان اباي كوز­قاراستارىندا ۇلى جازۋشى لەۆ تول­س­­­توي­مەن سارىنداستىق بارلىعىن ايتادى. اباي دا، تولستوي دا ەسكىرگەن زامان­دى، وزبىرلىقتى، شەنقۇمارلىقتى، پاتشالىق قۇرىلىستى، ويازدى، ازىپ بارا جاتقان جاستاردى سىنايدى. ابايدىڭ ءوز زامانىنا سايكەس يدەيالىق باعىت-باعدار، اعارتۋشىلىق كۇرەس جولدارىن ونىڭ «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز» كەشكەن ءومىرى تۋرالى مەزگىل مىنەزىنە سايكەس ايتقان بايانىنا قۇلاق تۇرەيىك: «شىققان ورتاسىنىڭ، زامانىنىڭ قالىڭ شىتىرمان قايشىلىقتارى مەن قاراڭعىلىعىنا قاراماستان، اباي ءوز ءداۋىرىنىڭ پروگرەستى اقىنى ەكەنىن، قازاق حالقىنىڭ وزىق ويلى ەكەنىن كورسەتىپ كەتتى. اباي زامانىنداعى قازاق حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان تاريحي سۇراۋ – بولاشاعىنىڭ كىممەن بىرگە ەكەندىگىندە ەدى. اباي سول زامان تالابىنا، ماقالا جازىلعان مەزگىل مىنەزىنە سايكەس جاۋاپ بەرىپ، «ورىس حالقىمەن بىرگە!»، دەدى. ورىستىڭ رەۆوليۋتسياشىل-دەموكراتتارىنىڭ اباي جۇرەگىنە تەرەڭ ورناعان ويى ونىڭ وسى جاۋابىندا دەۋىمىز كەرەك. «دالا ءومىرىنىڭ مەشەۋ ەسكىلىككە قامالىپ، ۇزاق قاڭتارىلىپ قالعان كەزىندە اباي بەرگەن جالعىز جاۋاپ ەل الدىنداعى تاس كەدەرگىنى ج ۇلىپ تاستاعانمەن بىردەي ەدى. بۇل، ەڭ الدىمەن، دالانىڭ كەرتارتپا فەودالدارىنا قارسى، عاسىرلار بويىنداعى ادەتتەرگە قارسى اشىق ايتىلعان بۇقارا تىلەگى، ەل تىلەگى» [زامان جانە ادەبيەت، 1982، 277، 6-ب].

ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ابايعا  قاتىستى زەرتتەۋلەرى وي تەرەڭدىگىمەن، بۇگىنگە دەيىن ءمانى جويىلماعان سالماقتى پىكىرلەرىمەن ادەبيەت  پەن ونەردىڭ كور­كەم­دىك ولشەمى بولىپ كەلە جاتقانىن تالعامپازدىقپەن پايىمداعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. سوندىقتان تومەنگى ساتىدا تۇرعان ادەبيەتتى ەڭ جوعارعى ساتىعا شىققان رەاليستىك ادەبيەتكە قوسقان ابايدىڭ ۇلى ەڭبەگى – ءداۋىرىمىزدىڭ جەمىسى ەكەنىن سۇڭعىلا زەردەمەن پا­يىمدايدى.

ع.مۇسىرەپوۆ زەرتتەۋىندەگى «اباي» رومانى تۋرالى» ماقالا شىن مانىندەگى كاسىبي بىلىكتىلىكپەن، تەرەڭ تانىمدىق قۋاتپەن، بىلىمدارلىقپەن جازىلعان
تۋىندى ەكەنى  كىمگە بولسا دا ايقىن. وعان ايعاق – روماننىڭ جارىق كورگەن ساتىنەن باستاپ ەڭ ءادىل باعا بەرگەن، قيسىندى تۇجىرىمدار جاساعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ويلى ماقالالارى. اكادەميك-جازۋشى  شىعارماعا تەرەڭ تالداۋ جاساي وتىرىپ، درامالارىندا، اڭگىمەلەرىندە بۇرىن جاسالىپ كەلگەن ءار الۋان وبرازدارى، ەلىنىڭ وي-سانا­سىن وسىرۋگە ارناعان تىلەكتەرى، وسى روماندا ابدەن جەتىلىپ، وڭدەلىپ بەرىل­گەنىن بايىپتايدى. زەرتتەۋشىنىڭ بۇل تۇرعىداعى  تۇجىرىمى مىناداي: «وتكەن زاماننىڭ وڭ-تەرىسىن، ۇلكەندىگى مەن بولىمسىزدىعىن، قاراڭعىسى مەن جارىعىن، جۇدىرىعى مەن ويىن، قىسى مەن جازىن، بارىنشا كورسەتە العان رومان بىزدە وسى عانا!

ونىڭ ۇستىنە وتكەن زامان، ۇلكەن ءداۋىر، «سولاي بولىپتى عوي» دەگەن كيىز كىتاپ – جابايى جورامالمەن سىرتتان پىشە سالعان تون سياقتى ەمەس بۇل. بۇگىنگى تاريح عىلىمىنا سۇيەنە وتىرىپ، بۇگىنگى ءادىل كوزقاراسپەن، بۇگىنگى جاڭا قوعامنىڭ تىلەگىنە ارناپ، بولاشاق ءۇشىن دە قۇنى تۇسپەس قازىنا قورى جاسالعان» [سۋرەتكەر پارىزى. – الماتى، 1970، 160 – 161، ب-ب.].

ەل قامىن جەگەن ويشىل، اقىن اباي تۇلعاسىن جاساۋ بارىسىندا شىندىققا جاتپايتىن، اباي زامانىندا التى قىردىڭ استىندا جاتقان، جاقسى دا بولسا جالعان بولىپ شىعاتىن ارەكەتتەردەن ابايدى اۋلاق ۇستاي بىلگەن مۇحتاردىڭ سۇڭعىلا قاسيەتىن مۇسىرەپوۆكە ءتان تەرەڭ ويمەن بايىپتاي العانىن كورەمىز. مۇسىرەپوۆ زەرتتەۋىندە روماننىڭ تاريحي شىندىعى وسىلايشا پايىمدالادى. زەرتتەۋشى «ونەگين» مەن «ابايدى» سالىستىرا كەلىپ، بىلايشا تۇجىرىم جاسايدى: «حالىقتىڭ نە جابايى كۇنىن كوكسەي بەرۋ، نە بولماسا بىرىڭعاي عانا ات توبەلىندەي توپتىڭ مۇڭىن جوقتاعانسىپ، ەل ءومىرىنىڭ وزگە جاعىن تۇگەل قامشىمەن ايداپ تاستاۋ، ول حالىقتىق بولا المايدى. ءار ءداۋىردىڭ بار توبىن، بار بەينەسىن، وي تەرەڭدىگىن، سەزىم نازىكتىگىن، تىلەك ماعىناسىن تۇتاس، تۇگەل كورسەتە العان شىعارما عانا شىن ماعىناسىندا ۇلتتىق، حالىقتىق شىعارما بولادى» [سۋرەتكەر پارىزى. – الماتى، 1970، 162-ب.]. «اباي» رومانىنىڭ بۇل داۋىردەگى كوپ توپتان بيىك جاتقانىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرگەن مۇسىرەپوۆ وعان مۇحتاردىڭ قالاي قول جەتكىزگەنىن تەرەڭ تانىمدىق سيپاتتا باجايلايدى. بۇل ورايدا مۇحتار شىن ماعىناسىندا ۇلكەن ءبىر ۇلتتىق قور قوسۋعا وتىرعاندا تەك قانا بايىرعى داڭعىلدىڭ سورابىمەن تارتا بەرمەي، بۇگىنگە دەيىنگى دۇنيەلىك ادەبيەتتىك جاقسى ۇلگىلەرمەن جازعاندىعىن، ءوزى ابدەن ۇعىنعان، بويى­نا ابدەن سىڭگەن ۇلگىلەرگە سۇيەنگەنىن بايقاتادى.  بەلينسكيدىڭ رومان دەگەن ۇلكەن ماعىناعا بار تۇلعاسىمەن تولىق جاۋاپ بەرەتىن شىعارما سول «ونەگين» بولعاسىن ايتقانىن ەسكە تۇسىرگەن مۇسىرەپوۆ ەسماعامبەتتىڭ رومان دەپ اتاعان «كوك ۇيدەگى كورشىلەر»، «تۋلاعان تولقىنداسى»، «مەنىڭ مەكتەپتەرىم»، «بالۋان شولاعى» – بىرنەشە رەت قايتا سۋا­رىپ، قايتا ءپىسىرۋدى كەرەك ەتەتىن نار­سەلەر ەكەنىن ويعا العان زەرتتەۋشى وسىلاردىڭ ءبارى قوسىلىپ، بۇگىنگى ءوسىپ، ەر جەتكەن قازاق ادەبيەتىن جاساپ وتىرعانىن، بىراق بۇلاردىڭ ءبىرى دە «اباي» ەمەس، تەڭدەسە المايتىنىن العا تارتادى. سوعان وراي ع.مۇسىرەپوۆ بۇلاردى وي ادال دا، تىلەك ولاق ورىندالعان شىعارمالار دەپ قارايدى. «ابايداي» شىعارما بۇل كۇنگە دەيىنگى قازاق ادەبيەتىندە بولعان ەمەس»، دەگەن عابيت مسىرەپوۆ، ولاي دەۋ­گە مىناداي سەبەپتەرىن ايتادى:

1) ۇلكەن ءبىر ءداۋىردىڭ بار تۇلعاسىن، ادامدارىنىڭ ىشكى-تىسقى ەرەكشەلىكتەرىن، قازاق دەگەن ەلدىڭ ەلدىك دارەجەسى شىنىندا قانداي ەدى، تاريحتىڭ قاي ساتىسىندا تۇرعان ەل ەدى، وسىنىڭ ءبارىن «ابايدان» تولىق كورەسىڭ، تۇسىنبەگەنىڭ بولسا تولىق تۇسىنەسىڭ. بۇل ەڭ اۋەلى قازاق حالقىنىڭ ەلدىگى، وي-ساناسى وسكەن ەلدىڭ ەلدىگى جايىنداعى رومان.

2) «اباي» ارقىلى، سول ءداۋىردىڭ ءوزىن دە، ول ءداۋىردىڭ ار جاق-بەر جاعىن جەتە ۇعىنۋىڭا  بولادى.

3) رەۆوليۋتسيادان بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ ءار توبىندا، قانداي جاقسىلىق، قان­داي بەيشارالىق بار ەدى، مۇحتار سونى ءادىل سىنشىنىڭ، ۇلكەن جازۋشىنىڭ ءدال تارازىسىنا سالعان، ءدال كورسەتە ال­عان.

4) ابايدىڭ جاس كەزىن سۋرەتتەۋ ارقى­لى، جاڭا كەلە جاتقان جاس اقىن، جاس ەل قامقورىن كورىپ باعالاۋى ارقىلى ءبىر ەلدىڭ ءىشى-تىسىن تۇگەل كورسەتىپ، بولاشاق ءۇشىن اينىماس، بۇلجىماس قور جاساۋعا تىرىسقان.

5) جازۋشىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر مۇدىرمەيتىن ءارى ويلى، ءارى كوركەم ءتىلى، ءارى العان تاقىرىبىنا لايىق، ءارى العان ادامدارىنا لايىق، ىلعي اعىلىپ وتىرادى.

6) «اباي» – ءارى شىن ماعىناسىندا قازاق حالقىنىڭ شىن ءومىرىنىڭ شىن بەينەسىن كورسەتە العان ۇلتتىق رومان، ءارى مادەنيەتتى ەلدەردىڭ جاقسى دەگەن قاي رومانىمەن بولسا دا سالىستىرۋعا بولاتىن رومان.

وسى تۇرعىدان كەلىپ، «ابايدىڭ» كوركەمدىك الەمى تۋرالى وي توعىتقاندا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ رومانداعى سان ءتۇرلى استارلاردى اشىپ، وقيعانىڭ الەۋمەتتىك مانىنە بويلاي تۇسكەن وي جاپسارىن كورە­مىز. رومان اۆتورىنىڭ تاراۋلارعا قويعان «قايتقاندا»، «قات-قاباتتا»، «شىتىرماندا»، «بەل-بەلەستە»، «وردە»، «قيادا» دەگەن تاقىرىپتار ابايدىڭ ورگە ورلەپ بارا جاتقان ءومىر باسپالداقتارى بولسا،  قۇنانباي ءۇشىن كەرى قايتقان ءومىر كورىنىسى ەكەنىن رومان شىققان سوناۋ 1943 جىلى العاشقى بولىپ عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقان عىلىمي تۇجىرىمنىڭ ەسكىرمەي كەلە جاتقانى سىنشىلدىق زەردەنىڭ قۋات-كۇشى ەكەنى ءسوزسىز.

 

قۇنىپيا الپىسباەۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار