رۋحانيات • 26 شىلدە، 2021

باتىر بايان

601 رەت كورسەتىلدى

ايتپاسىڭا، جازباسىڭا بولماي، ۇنەمى ميدى تۇرتكىلەپ تۇراتىن جايتتار اركىمنىڭ دە باسىندا كەزدەسەتىن شىعار. سوڭعى ءۇش جىلدا ءۇش رەت اۋىر وتاعا تۇسكەنىمدى، جاسىمنىڭ دا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تاياعانىن ەسكەرىپ، قيسىنعا سالساق، بىردەڭە جازۋدىڭ، ماسەلە كوتەرۋدىڭ دە ءجونى جوق سياقتى. بىراق باياننىڭ جايى ۇنەمى ەسىمدە تۇرادى، ول تۋرالى  جالپاق جۇرتتىڭ ءالى دە بىلە بەرمەيتىنىن ويلاپ، قىنجىلىپ قالام. جاپ-جاس، سۇيرىكتەي سۇيكىمدى شاعىندا قىرشىن كەتكەن قىزدىڭ  تاعدىرى مەنى ەشقاشان بەيجاي قالدىرعان ەمەس.

اباي اۋدانىنا قاراستى ارحات اۋى­لىن «باتىرلار ەلى» دەسەك تە جاراسادى. اباي اۋدانىنان كەڭەس وداعىنىڭ ءتورت باتىرى شىققان بولسا، سونىڭ ۇشەۋى ارحات اۋىلىنىكى. ءبىز بۇل جايدى وقۋشى كەزىمىزدە ماقتان ەتەتىنبىز. ۇستازدىق ەتكەن جىلدارىمدا دا ارحاتتىق باتىرلاردى دارىپتەپ، ناسيحاتتاپ ءجۇردىم.  جوعارىدا ايتقان بايان قىز – ءبىزدىڭ اۋىلدان شىققان، فاشيستەرمەن سوعىستا ەرجۇرەكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن، سول ءۇشىن جوعارى ماراپات – «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن، ءىى، ءىىى دارەجەلى «داڭق»، «وتان سوعىسى» وردەن­دەرىن يەلەنگەن، سوعىس بىتۋگە نەبارى 12 كۇن قالعاندا قىزعالداق عۇمىرىن سوعىس ءورتى شالعان اياۋ­لى بەينە. بايان بايعوجينانىڭ ەرلىكتەرى سول داۋىردە، ياعني سوعىس كەزەڭىندە دۇرىلدەپ تۇرعانىمەن، كەيىنىرەك ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ ۇمىتىلا باستاعانى دا بەلگىلى. قازىر باياندى جالپى قازاق ەلى تۇرماق، ءوزىنىڭ جەرلەستەرى – سەمەي جۇرتشىلىعى دا بىلە بەرمەيدى. تەك اباي اۋدانى عانا قۇرمەتتەيدى. بۇل جاعداي جاندى اۋىر­تادى. سول ءۇشىن سوڭعى جىلدارى ون ءتورت ارداگەر بىرىگىپ، بايان ەسىمىن ۇلىقتاۋدى وزىمىزگە ماقسات ەتتىك. وتىنىشتەر جازدىق، تەلەارنالارعا، گازەتتەر مەن جۋرنالدارعا سۇحبات بەردىك. ونداعى ويىمىز – جەرلەسىمىز، ماقتانىشىمىز، سوعىس ۋاقىتىندا ەرەن ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان بايان بايعوجيناعا سەمەي قالاسىنان ءبىر مەكتەپتىڭ اتىن بەرگىزۋ. ەكىنشىدەن، ونىڭ جاۋ­جۇرەكتىگى «حالىق قاھارمانى» اتا­عىنا لايىقتى ەكەنىن دالەلدەۋدى پارىز سانايمىز. وسى ورايدا ماقالاعا بىلتىر ءوز اتىمنان جازعان وتىنىشكە  شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ىشكى ساياسات باسقارماسىنان العان جاۋاپ حاتتىڭ ناقتى جاۋابىن دا كىرىستىرە كەتكىم كەلەدى. ىشكى ساياسات باسقارماسى: «...رەسمي اتاق بەرۋ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن جانە بايان بايعوجيناعا «حالىق قاھارمانى» مارتەبەسىن بەرۋ ءۇشىن دەرەكتەر مەن دالەلدەردىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىزدىگىن تاعى ءبىر مارتە وكىنىشپەن حابارلايمىز»، دەدى. بىراق ولار، مەنىڭشە، دالەلدەر بار بولسا دا، بايقاماعانسىپ وتىرعان سياقتى.

ۇستازدىق ەتكەن جىلدارىمدا، ودان كەيىنىرەك تە باتىر قىزدىڭ ءوز اۋىلى­مىزدان شىققانىنا كەۋدەمىزدى ماقتانىش كەرنەپ، ونىڭ باتىرلىعىن رەسمي قۇجاتپەن دالەلدەپ، بەكىتۋ جاعىن ويلاماي جۇرە بەرىپپىز. مىنە، ودان بەرى قوعام اۋىسىپ كەتتى، كونەنىڭ قاتارى دا سيرەپ بارادى. قان مايداندا قازا تاپقان  بايان قىزدىڭ تۋعان-تۋىستارى، رۋلاس، اتالاس جاقىندارى دا جوق. بار بولسا دا، ءبىزدىڭ اۋىلدا ەمەس. قاتال ۋاقىت ىزدەۋشىسى جوقتىڭ ءىزىن وشىرەتىنىن وسىندايدا بايقايدى ەكەنسىڭ. ايتپەسە باياننىڭ اتى دا  ءاليا، مانشۇك، حيۋاز سىندى باتىر قىزدارىمىزدىڭ قاتارىندا اتالاتىنداي ءجونى بار ەمەس پە؟

«پراۆدانىڭ» اسكەري ءتىلشىسى پاۆەل كۋزنەتسوۆ گازەتتىڭ 1945 جىلعى №57 «دەۆۋشكا يز چينگيزتاۋ» دەگەن ماقالا جاريالاعان. بۇل گازەت قازىر الماتىداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر. اسكەري ءتىلشى بايانمەن گيندەنبۋرگ قالاسىندا كەزدەسكەنىن جازادى. ونىڭ ءبىز جوعارىدا ايتقان ماراپاتتارعا، ياعني «قىزىل جۇلدىز»، «داڭق»، «وتان سوعىسى» وردەندەرىنە جانقيارلىق ەرلىكتەرى ءۇشىن لايىقتى بولعانىن تاپتىشتەپ باياندايدى. شىڭعىستاۋدىڭ بايانى ارپالىسقان شايقاس كەزىندە بەلارۋستىڭ، ليتۆا مەن پولشانىڭ جەرىنەن وت­كەنىن، گيندەنبۋرگتىڭ ىرگەسىندەگى قىس­تاق­تاردا ادام قانى سۋداي اققان ۇرىستارعا قاتىسقانىن جازعان ءتىلشى ونىڭ «بەرليندە كورىسكەنگە دەيىن ساۋ بولىڭىزدار!» دەگەن ءسوزىن دە كەلتىرەدى.

قازاق قىزىنىڭ قاھارماندىعىن دالەلدەيتىن ەكىنشى ءبىر قۇجات – ءتورت وردەندى گۆارديا اعا لەيتەنانتى  مۇرات قابىشەۆتىڭ 1945 جىلى 29 ناۋرىزدا جازعان حاتى. بۇل حات سەمەي وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان. حاتتى اۆتوردىڭ ءوز جازۋىمەن، تىنىس بەلگىسىن ساقتاي وتىرىپ بەرىپ وتىرمىز: «مارت ايىنىڭ (1945) باس كەزىندە گەرمانياداعى گ. قالاسىنان 7 شاقىرىم جەردە بەكىنىپ وتىرعان ءۇش سولدات قىزدارىنا كەزىكتىم. قيىل­عان قاس، قارا كوز، قاراتورى، باسىنا سولدات مالاقايىن كيگەن قىز ما­عان: «اعاي، قاي جەردىكىسىز؟» دەدى. «سەمەي وبلىسى، ابىرالى اۋدانىنانمىن» دەگەن ءسوز مەنىڭ اۋزىم­نان شىعۋى مۇڭ ەكەن، كوپتەن جەرلەستەرىنە كەزدەسپەگەن قازاقتىڭ باتىر قىزى «تۋعان اعام بولدىڭىز عوي. مەن شىڭ­عىستاۋدانمىن. بايان بايعوجينا» دەپ شاپ بەرىپ قولىمدى الدى... بايان بايعوجينا ەكى رەت رانەنىي بولعان. ءتورت وردەنى – «كراسنايا زۆەزدا»، «سلاۆا»، «وتەچەستۆەننايا ۆوينا» جانە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بار. مۇنداي وتانعا ەڭبەگى سىڭگەن بايان سياقتى قازاق قىزدارى سانامالى. بايان قازىر گوسپيتالدا. ول مەنەن تۋعان ەلدىڭ گازەتىنە حات جازۋدى سۇرادى. قازاق قىزدارى، بايان سياقتى ەڭبەك سىڭىرىڭدەر...» (پولەۆايا پوچتا 48924).

باياننىڭ سوعىستاعى ەرلىگىنە دالەل رەتىندە تاعى ءبىر قۇجات – سارسەن امانجولوۆتىڭ سوعىس كەزىندە شىعار­عان «ۇگىتشى بلوكنوتى» جۋرنالى.  سونىڭ ءبىر نومىرىنە س.امانجولوۆ «شىڭعىس – تاۋ قىزى» اتتى ماقالا جاريالاعان. وندا مانشۇك مامەتوۆا مەن بايان بايعوجينانىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرى باياندالادى. جۋرنالدىڭ ءدال سول نومىرىنە ابايدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ماقالاسى باسىلعان ەكەن. بىلتىر ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىققان ءبىر ماتەريالدا وسى جايلار جازىلدى. «ۇگىتشى بلوكنوتى» جۋرنالىنىڭ سول سانى الماتىداعى م.اۋەزوۆ مۋزەيىندە بار ەكەنىن انىقتادىم. بىراق وعان ءالى قولىم جەتپەي جاتىر.

باياننىڭ ەسىمىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جادىنان وشىرمەۋ ءۇشىن قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ تامىزعانىنداي ءبىر شارۋام – اۋىل دۇكەنىن كلۋبقا اينالدىرىپ، ونى بايان اتىمەن اتاۋىم ەدى. بۇل توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋ كەزەڭى-ءتىن. اۋىلدا مۇعالىمدىك قىز­مەتتەن زەينەتكە شىققان سوڭ، 1998 جىلى قاراۋسىز قالعان بۇرىنعى ساۋدا دۇكە­نىن ساتىپ الىپ، وعان جوندەۋ جاساپ، رۋحاني ماقساتتا پايدالانۋدى ويلادىم. سودان ون بەس جىل بويى ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىپ وتىردىم. اقىن-جازۋشىلاردى، ونەر ادامدارىن ارحاتقا شاقىرىپ، ءتۇرلى كەزدەسۋلەر، رۋحاني كەشتەر، تۇساۋكەسەرلەر وتكىزدىك. شاكىرتتەردىڭ كومەگىمەن كەشتەردىڭ قاي-قايسىسىن دا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋگە تىرىساتىنبىز. باستىسى، رۋحاني وشاعىمىز «بايان كلۋبى» اتالىپ، تەك اۋىلعا عانا ەمەس، ءوڭىر كولەمىندە تانىمال بولدى. قازىرگى كەزدە مەنىڭ كلۋب جۇ­مى­سىمەن اينالىسۋعا شامام جوق، دەنساۋلىق جاعدايىما بايلانىستى سەمەي قالاسىندا تۇرىپ جاتقان جا­يىم بار. بۇگىن بايان قىزدىڭ اتىن تەك بىزدەر ەمەس، وسكەلەڭ ۇرپاق تا ءبىلىپ، قۇرمەتتەپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن قولىما قالام الىپ وتىرمىن. اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرگەن دە جاراماس. بىلتىر ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وڭىردەگى باسقا دا باتىرلارمەن بىرگە قاراۋىلداعى ورتالىق الاڭعا بايان بايعوجينانىڭ دا ءمۇسىنى قويىلدى. سەمەيدەگى №37 قازاق ورتا مەكتەبى ىشىنەن بايان بايعوجينا اتىنداعى اسكەري-پاتريوتتىق، سپورتتىق كلۋب اشىلدى. اۋىلدان بايان بايعوجينا اتىنداعى ارنايى مەملەكەتتىك كلۋب اشىلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت،  سەمەيدىڭ اكىمدىگى، ءماسليحاتى بايان بايعوجينانى ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە كومەكتەستى. بىراق سەمەي قالاسىنان كوشە اتىن بەرۋدە، مەكتەپ اتىن بەرۋدە وبلىستىڭ ءرولى باسىم ەكەن. سوندىقتان قازاقتىڭ قارشاداي عانا باتىر قىزىنىڭ ەرلىگىن ۇمىتپاي، كەيىنگى ۇرپاققا دارىپتەۋ، ناسيحاتتاۋ ءۇشىن وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلدانسا دەيمىز. ونىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا لايىق ەكەنىن ءبىز، ارداگەرلەر، شامامىز جەتكەنشە ايتىپ، جازىپ ءجۇرمىز. سەمەيدەگى ءبىر مەكتەپتىڭ اتى بايان اتىمەن اتالسا دەگەن ءوتىنىشىمىزدى دە جوعارى جاق ەسكەرسە دەيمىز. ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدىنى» قا­پەردە ۇستاعان حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز عوي. بايان بايعوجينا ەسىمى لايىقتى قۇرمەتكە يە بولادى دەگەن ءۇمىتىمىزدى سوندىرمەيمىز.

 

تۇگەلجان ءازىمجانوۆا،

زەينەتكەر-ۇستاز

 

سەمەي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار