ادەبيەت • 26 شىلدە، 2021

«سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»: بىرەگەي تۋىندى ما، الدە «بوس مىلجىڭ با»؟

81 رەت كورسەتىلدى

وسىدان شامامەن 150 جىل بۇرىن رەسەيدە اسا ءىرى ادەبي وقيعا بولدى: لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنىڭ العاشقى باسىلىمى جارىق كوردى. روماننىڭ جەكەلەگەن تاراۋلارى بۇدان بۇرىن دا باسىلىپ كەلگەن ەدى. تولستوي ونىڭ العاشقى ەكى تاراۋىن كاتكوۆتىڭ «رۋسسكي ۆەستنيگىندە» بىرنەشە جىل بۇرىن جاريا ەتە باستاعان. دەگەنمەن، روماننىڭ «كانوندىق»، تولىق جانە وڭدەلگەن نۇسقاسى جىلدار وتە جارىق كوردى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى شەدەۆر ءھام بەستسەللەر، ءبىر جارىم عاسىر ىشىندە كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋگە ارقاۋ بولدى، وقىرماندار تۋدىرعان ءتۇرلى اڭىزدان دا قۇر قالمادى. القيسسا.

 

تولستوي قالاي باعالادى؟

لەۆ تولستوي ءوزىنىڭ «باستى تۋىندىلارى» – «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» پەن «اننا كا­رە­نيناعا» نەمقۇرايدى قارايتىن. ءتىپتى ول پىكىرىن 40 جىلداي ۋاقىت وتە كەلە دە وزگەرتپەگەن. ماسەلەن، 1871 جىلدىڭ قاڭ­­تارىندا فەتكە جازعان حاتىندا: «ەندى «سوعىس» ءتارىزدى مىلجىڭعا تولى دۇنيە جازباي­تىنىم ءۇشىن سونداي باقىتتىمىن»، دەيدى. سون­داي-اق كۇندەلىگىندە، 1908 جىلدىڭ 6 جەل­توقسانىندا: «جۇرت مەنى «سوعىس جانە بەي­بىتشىلىك» جانە وزدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كورى­نەتىن ت.ب. بوس دۇنيەلەر ءۇشىن جاقسى كورەدى»، دەپ جازادى. بۇدان كەيىنگى ەستەلىك-جاز­بالار دا جەتىپ-ارتىلادى. تاعى ءبىر مىسال، 1909 جىلدىڭ جازىندا ياسنايا پولياناعا كەلۋشىلەردىڭ ءبىرى كلاسسيككە «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» پەن «اننا كارەنينا» ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. سوندا جازۋشى: «بۇل ەديسونعا بىرەۋ كەلىپ: «مەن ءسىزدى مازۋركانى تاماشا بيلەگەنىڭىز ءۇشىن قاتتى قۇرمەتتەيمىن» دەۋىمەن بىردەي. مەن ءوز كىتاپتارىما مۇلدە باسقا ءمان بەرەمىن»، دەپ جاۋاپ بەرەدى. تولستوي اقساقال يمانداي شىنىن ايتتى ما؟ بالكي، بۇل اۆتوردىڭ ەركەلىگى دە بولار، بىراق ويشىل تولستويدىڭ كۇللى وبرازى بۇل بولجامعا تۇبەگەيلى قايشى كەلەدى – ول ءوز دەڭگەيىندە بايىپتى جانە شىنشىل بولاتىن.

 

«1805 جىل»

«سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» اتاۋى بۇگىندە الەم وقىرماندارىنىڭ ساناسىنا ابدەن ءسىڭىپ، جاتتالىپ قالدى. روماننىڭ وسى اتاۋىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بولعان: «1805 جىل» («1805 گود») (وسى اتاۋمەن رومان ءۇزىندىسى جارىق كورگەن)، «جاقسى اياقتالعاننىڭ ءبارى جاقسى» («ۆسيو حوروشو، چتو حوروشو كونچاەتسيا») جانە ء«ۇش كەزەڭ» («تري پورى»).

جازۋ بارىسىندا تولستوي دەرەككوزدەرگە زور بايىپتىلىقپەن قارادى: كوپتەگەن تاريحي جانە مەمۋارلىق ادەبيەتپەن تانىستى. ماسەلەن، جازۋشىنىڭ «پايدالانىلعان ادەبيەت تىزىمىندە» مىناداي اكادەميالىق باسىلىمدار بولدى: «1812 جىلعى وتان سوعىسىنىڭ سيپاتتاماسى» كوپتومدىعى، م.بوگدانوۆيچتىڭ تاريحى، م.كورفتىڭ «گراف سپەرانسكيدىڭ ءومىرى»، م.ششەربينيننىڭ «ميحايل سەميونوۆيچ ۆورونتسوۆتىڭ ءومىربايانى». سونداي-اق فرانتسۋز تاريحشىلارى تەردىڭ، ا.ديۋما-اكەيدىڭ، جورج شامبرەنىڭ، ماكسيمەلەن فۋانىڭ، پەر لانفرەنىڭ ماتەريالدارىن دا پايدالاندى. تىزىمدە ماسوندىق جونىندە زەرتتەۋ­لەر دە، وقيعاعا تىكەلەي قاتىسۋشىلاردىڭ – سەرگەي گلينكانىڭ، دەنيس داۆىدوۆتىڭ، الەكسەي ەرمولوۆتىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامنىڭ ەستەلىكتەرى دە بار. ناپولەوننىڭ وزىنەن باستاپ، كوپتەگەن فرانتسۋز مەمۋاريس­تىڭ تولىق ءتىزىمى كەلتىرىلگەن.

 

559 كەيىپكەر

زەرتتەۋشىلەر «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتە» تۋرا 559 كەيىپكەر بار دەيدى. ونىڭ 200-ءى تاريحي تۇلعالار بولسا، قالعان كوپشىلىگىنىڭ شىنايى پروتوتيپتەرى بار.

ويدان شىعارىلعان كەيىپكەرلەردىڭ فاميليالارىمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە (جارتى مىڭنان استام ادامعا ەسىم مەن فاميليا تاۋىپ بەرۋ وڭاي شارۋا ەمەس، ارينە) تولستوي مىناداي نەگىزگى ءۇش جولدى ۇستانىپتى: شى­نايى فاميليالاردى پايدالاندى، شى­نايى فاميليالاردىڭ ءتۇرىن وزگەرتتى، شىنايى­لار­دىڭ ۇلگىلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، جاڭاسىن ويلاپ تاپتى.

روماننىڭ كوپتەگەن ەپيزودتىق كەيىپكەرى تاريحي تانىمال فاميليالارعا يە. ماسەلەن، كىتاپتا رازۋموۆسكيلەر، مەششەرسكيلەر، گرۋزينسكيلەر، لوپۋحيندەر، ارحاروۆتار جانە تاعى باسقالارى اتالادى. ال ناعىز كەيىپكەرلەر بولسا، ادەتتە، اجەپتاۋىر تانىمال بولسا دا، شىنايى ەمەس، جاسىرىن فاميليالارمەن بۇركەمەلەنگەن. مۇنىڭ سەبەبى رەتىندە جازۋشىنىڭ كەيبىر مىنەز-قۇلقىنىڭ قىرلارى عانا الىنعان كەيىپكەردى قانداي دا بولماسىن ناقتى پروتوتيپپەن بايلانىستىرعىسى كەلمەگەنىمەن تۇسىندىرىلەدى. ولاردىڭ قاتارىنا بولكونسكيدى (ۆولكونسكي)، درۋبەتسكويدى (ترۋبەتسكوي)، كۋراگيندى (كۋراكين)، دولوحوۆتى (دوروحوۆ) جانە باسقالارىن جاتقىزا الامىز. ارينە تولستوي قيالدان دا تولىق باس تارتا المادى. رومان بەتتەرىندە ناقتى وتباسىمەن بايلانىسى جوق، بىراق تەكتىلىگى ءبىلىنىپ تۇراتىن فاميليالار دا ۇشىراسادى (پەرونسكايا، چاتروۆ، تەليانين، دەسال جانە ت.ب.).

كوپتەگەن كەيىپكەردىڭ ناقتى پروتوتيپ­تەرىنىڭ ەسىمدەرى دە بەلگىلى. مىسالى، ۆاسيلي دميتريەۆيچ دەنيسوۆ – نيكولاي روستوۆتىڭ دوسى، ونىڭ ءپروتوتيپى ايگىلى گۋسار جانە پارتيزان دەنيس داۆىدوۆ بولدى. روستوۆتار وتباسىنىڭ تانىسى ماريا دميتريەۆنا احرو­سيموۆانىڭ وبرازى گەنەرال-مايوردىڭ جە­سىرى ناستاسيا دميتريەۆنا وفروسيموۆادان الىن­عان. ونىڭ بەينەسى اسەرلى شىققانى سونشالىق، ونى الەكساندر گريبوەدوۆ ءوزىنىڭ «گورە وت ۋما» كومەدياسىندا اينا-قاتەسىز قايتالاعان.

ونىڭ ۇلى، برەتيور، دۋمانشىل، ال كەيىن پارتيزاندىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىلارىنىڭ بى­رىنە اينالعان فيودور يۆانوۆيچ دولوحوۆ بو­يىنا بىرنەشە ءپروتوتيپتىڭ – سوعىس قاhارمان­دارى، پارتيزاندار الەكساندر فيگنەر مەن يۆان دوروحوۆتىڭ، سونداي-اق اتاقتى دۋەليانت فيودور تولستوي-امەريكانەتستىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىن سىڭىرگەن.

ال كارى كنياز نيكولاي اندرەەۆيچ بول­كونسكي­دىڭ، شاۋ تارتقان ەكاتەرينيندىك اق­سۇيەكتىڭ وبرازىنا جازۋشىنىڭ ناعاشى اتاسى، ۆولكونسكيلەر اۋلەتىنىڭ وكىلى ارقاۋ بو­لىپتى. قارت بولكونسكيدىڭ قىزى جانە كنياز اندرەيدىڭ اپاسى كنياجنا ماريا نيكو­لاەۆنا­نىڭ وبرازىن تولستوي ءوز اناسى ماريا ني­كولاەۆنا ۆولكونسكايادان (تۇرمىستا تولستايا) سومدادى.

 

«سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» – ەكراندا

سەرگەي بوندارچۋكتىڭ 1965 جىلى ەكرانعا شىققان «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» ءفيلمى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان تۋىندى بولدى. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتىڭ» 1956 جىلعى كينگ ۆيدور قويىلىمى دا اسەرلى شىقتى، ونىڭ مۋزىكاسىن نينو روتا جازسا، باستى رولدەرىن گولليۆۋدتىڭ جارقىن جۇلدىزدارى ودري حەپبەرن (ناتاشا روستوۆا) مەن گەنري فوندا (پەر بەزۋحوۆ) سومداعان ەدى.

رومان العاش رەت لەۆ تولستويدىڭ ولىمى­نەن بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ ەكراندالدى. پەتر ءچاردىنيننىڭ دىبىسسىز ءفيلمى 1913 جىلى جارىققا شىعىپ، كارتيناداعى باستى رولدەردىڭ ءبىرىن (اندرەي بولكونسكي) ايگىلى اكتەر يۆان موزجۋحين وينادى.

 

ساندار سويلەسىن...

تولستوي روماندى جازۋ مەن وڭدەۋگە 1863 جىلدان باستاپ 1869 جىلعا دەيىن اتتاي 6 جىل ۋاقىتىن جۇمسادى. ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر ەسەپتەگەندەي، اۆتور رومان ءماتى­نى­ن قولمەن 8 مارتە قايتا كوشىرىپ، جەكەلەگەن ەپيزودتارىن قايتا جازىپتى.

 

روماننىڭ العاشقى رەداكتسياسى: ەكى ەسە قىسقا جانە بەس ەسە قىزىق؟

روماننىڭ باسقا نۇسقاسى بار ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. بۇل تولستوي اقساقالدىڭ 1866 جىلى ماسكەۋگە، باسپاگەر ميحايل كاتكوۆقا جاريالاتۋعا الىپ كەلگەن العاشقى نۇسقاسى بولاتىن. بىراق سول جولى روماندى شىعارا المادى.

كاتكوۆ ونى ءوزىنىڭ «رۋسسكي ۆەستنيگىندە» ءبولىپ-ءبولىپ جاريالاعىسى كەلدى. ال باسقا باسپاگەرلەر كىتاپتان مۇلدە كوممەرتسيالىق الەۋەت كورمەدى. رومان ولارعا تىم شۇبالاڭ جانە «ماڭىزسىز» كورىنگەندىكتەن، ونى اۆتوردىڭ ەسەبىنەن باسىپ شىعارۋدى ۇسىندى. باسقا دا سەبەپتەر قاباتتاسا كەتتى: ۇلكەن شارۋاشىلىقتى باسقارۋعا جانە بالالارعا باس-كوز بولۋعا جالعىز ءوزىنىڭ شاماسى كەلمەي جاتقان سوفيا اندرەەۆنا كۇيەۋىنىڭ ياسنايا پولياناعا قايتۋىن تالاپ ەتتى. ونىڭ ۇستىنە، تاياۋ­دا عانا كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە بەرىلگەن چەرت­­كوۆسك كىتاپحاناسىنان تولستوي ءوز كىتا­بىندا مىن­دەتتى تۇردە پايدالانعىسى كەلگەن كوپتەگەن ماتەريال تاپتى. سوندىقتان روماندى جاريالاتۋدى قويا تۇرىپ، ونىمەن تاعى ەكى جىل جۇمىس ىستەدى. دەگەنمەن، كىتاپتىڭ العاشقى نۇسقاسى جوعالعان جوق: ول جازۋشىنىڭ مۇرا­عاتىندا ساقتالعان (قالپىنا كەلتىرىلىپ، 1983 جىلى «ناۋكا» باسپاسى «ليتەراتۋرنوە نا­سلەدستۆو»-نىڭ 94-تومىندا جاريالاندى).

ونى 2007 جىلى باسىپ شىعارعان بەلگىلى باسپاگەر يگور زاحاروۆ روماننىڭ وسى نۇسقاسى تۋرالى بىلاي دەيدى: «ەكى ەسە قىس­قا جانە بەس ەسە قىزىق»، «فيلوسوفيالىق شە­گىنىستەر از»، «وقۋعا ءجۇز ەسە وڭاي: بار­لىق فرانتسۋزدىق ءماتىن تولستويدىڭ ءوز اۋدار­ماسىنداعى ورىسشاعا اۋىستىرىلعان»، «بەي­بىت­شىلىك الدەقايدا كوپ، ال سوعىس از»، «حەپپي-ەند...».

«سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتىڭ» العاشقى نۇسقاسى تۋرالى ايتىلعان بۇل پىكىرلەر كىم-كىمدى دە قىزىقتىرارى انىق. شىنىندا، ءبىز وقىعان رومانعا قاراعاندا، العاشقى نۇسقاسى جاقسى شىققان بولار... بالكي، تولستوي قايتا جازاردا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن العاشقى باپتان الىستاپ، مۇلدەم باسقا كۇيدە بولعان شىعار... العاشقى نۇسقاسىن وقىپ كورەيىك...

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار