تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ەۋرازيالىق تاۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەيىتقالي عاليەۆ ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن ايتادى. «ۇلتتىق يننوۆاتسيانىڭ قالىپتاسقان ەرەجەسىنە نازار اۋداراتىن بولساق, تۇتىنۋشىعا دەيىنگى يننوۆاتسيالار ترانسفەرتى مەن ونىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتتاردىڭ جيىنتىعى ەكەنىن عانا اڭعارۋعا بولادى. رەسەيدە ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى نىساندار مەن ينستيتۋتتار جۇمىسى جولعا قويىلسا, شۆەتسيا سياقتى دامىعان ەلدە بۇل جەكە جانە مەملەكەتتىك سەكتوردا يمپورت, موديفيكاتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تاراتۋدى جۇزەگە اسىراتىن ينستيتۋتتارمەن, ال اعىلشىنداردا ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبە ارەكەتتەستىگى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى انىقتاۋعا ىقپال ەتەتىن ۇيىمدار جۇيەسىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەيدى س.عاليەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى قازاقستان جاعدايىندا عىلىم يننوۆاتسيانىڭ قاينار كوزى رەتىندە بۇل ۇردىستەن شەت قالىپ وتىر. وسىعان قاراپ, سالىستىرمالى تۇردە العاندا, اتالعان ەلدەردە يننوۆاتسيانى دامىتۋداعى قۇرالداردىڭ, تىپتەن قادامدار مەن مەحانيزمدەردىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن كورۋگە بولادى. وسىلايشا ەلىمىزدە دامۋ ينستيتۋتتارى قولدانىپ جاتقان مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا قاراپ, اتالعان جۇيەنىڭ ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدە جوق ەكەنىن كورەمىز.
ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەمىز تەحنولوگيالار تۇرىندەگى يمپورتتى يننوۆاتسيالار ترانسفەرتى مەن كونسۋلتاتيۆتى قۇزىرەتتىلىككە عانا باسىمدىق بەرۋمەن شەكتەلگەن. دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وتاندىق يننوۆاتورلارمەن تاۋەكەلدەرگە بارۋى دا سيرەك جاعداي ءارى شىعىندى وتەۋ ءۇردىسى جوبا ءساتتى اياقتالعاننان كەيىن عانا جۇزەگە اسىپ جاتادى. بۇل – تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان قاتە ۇستانىم.
اتالعان تاقىرىپقا بايلانىستى مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى ءارى ونىڭ بارىسىنان ۇلتتىق يننوۆاتسيامىزدىڭ ماقساتسىز ءارى جۇيەسىزدىگى ايقىن كورىنىپ-اق تۇر.
وسى ورايدا عالىم وتاندىق عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرى جايىندا ءسوز قوزعاپ, ونىڭ دا جاعدايى ماردىمسىز ەكەنىن ايتىپ, عىلىمي جانە وندىرىستىك سالالار اراسىنداعى الشاقتىق, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەندىگى, وتاندىق ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ السىزدىگى سياقتى بىرقاتار فاكتوردى نەگىزگە الدى. ءارى ونىڭ ناقتى مىسالدارىن تاۋ ءوندىرىسى نەگىزىندە قاراستىرعان س.عاليەۆ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا اقپاراتتىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەردىڭ 95 پايىزى يمپورتقا تاۋەلدى ەكەنىنە نازار اۋداردى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 2019-2020 جىلدارى ورتاشا العاندا جىلىنا جالپى تاۋارلار يمپورتىنىڭ 90,5 پايىزىن قۇراعان. كولىك سالاسىندا ءونىمنىڭ 80 پايىزى باسقا ەلدەردەن اكەلىنگەن. ال وتاندىق نارىقتاعى يمپورتتىق دارىلەردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا جۋىق. وسى دەرەكتەرگە قاراپ, ەلدەگى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ۇدەرىسى ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. ال ونىڭ جەرگىلىكتى الەۋەتى بار بولعانىمەن, ول دا قاناعاتتانارلىقسىز كۇيدە.
«ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق دامۋدى مەتودولوگيالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. مىسالى, دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە عىلىم مەن يننوۆاتسياعا 20 پايىزدان جوعارى شىعىن شىعارعان كاسىپورىندار يننوۆاتسيالىق بەلسەندى سانالادى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش ازىرگە 0,14-0,15-ءتى قۇراسا, دامىعان ەلدەردە 0,6-0,7-دەن جوعارى دەڭگەيدە تۇر. وسى كورسەتكىشكە قاراپ, ەلىمىزدە از دا بولسا العا جىلجۋ بار ەكەنىن اڭعارامىز. ويتكەنى سالىستىرمالى تۇردە قاراستىراتىن بولساق, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش رەسمي تۇردە 0,03-0,04 پايىزدى قۇراعان. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن باستى ماسەلە – يمپورتتىق يننوۆاتسياعا شىعاتىن شىعىننىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسياعا بولىنگەن شىعىن رەتىندە قابىلدانۋى. مۇنى دا قاپەرگە العان ءجون. ەگەر دە ەلىمىزدى, سونداي-اق ۇلتتىق قوعامداستىقتى دامىتامىز دەسەك, ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ونەركاسىپ ساياساتىندا جالپى قابىلدانعان مەتودولوگيالىق جاڭعىرۋ قاعيداتتارىن ۇستانۋ قاجەت. ال يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ تيىمدىلىگى عىلىمي-وندىرىستىك جانە ۇلتتىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعاندا جۇزەگە اساتىنى ءسوزسىز. ول ءۇشىن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن قورعايتىن زاڭنامامەن قامتاماسىز ەتىپ, بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك ەمەس, ۇلتتىق ونەركاسىپتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت», دەيدى س.عاليەۆ.
جالپى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋ مەحانيزمدەرى جۇيەلى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە س.عاليەۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جانە قازىرگى عىلىمنىڭ دامۋ بارىسىن ساراپتاي كەلە, جاپپاي كونكۋرستىق قارجىلاندىرۋ عىلىمي الەۋەتتى بىرتە-بىرتە جويۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جىل سايىن عىلىمي مازمۇننىڭ قۇندىلىعى كەتىپ, بۇتىندەي مەكتەپتەر مەن باعىتتار جويىلىپ بارادى. گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بويىنشا سوڭعى كونكۋرستار فورمالدى بەلگىلەرى بويىنشا جوبالاردى قابىلداماۋعا بەيىلدىلىكتى كورسەتتى. بۇل ستەيكحولدەرلەرگە عىلىمنان عىلىمي جوبالاردىڭ مازمۇنى, ولاردىڭ ەل ءۇشىن وزەكتىلىگى جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا جاردەمدەسۋ تۇرعىسىنان تيىمدىلىگى مۇلدەم بەيجاي قارامايتىنىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءوزى – نونسەنس. عىلىم دامۋىنا ناقتى مۇددەلى جۇيە, كەرىسىنشە, فورمالدى سايكەسسىزدىكتەردى جويۋعا كومەكتەسەدى, ويتكەنى وندا باستى مىندەت پەن ماقسات – پەرسپەكتيۆالىق جوبالاردى ىزدەستىرۋ جانە ولاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جانە مۇمكىندىگىنشە تولىق ىسكە اسىرۋ.
عالىمنىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسكەن پروفەسسور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سەرىكبول توقمولدين عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ ءيىسى دە شىقپايتىن گرانتتار قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك كومەككە اينالىپ بارادى دەگەن ءۋاجىن ءبىلدىردى. بۇدان بۇرىن ءمالىم بولعانىنداي, اكادەميك س.توقمولدين مەن فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەلدار كنار «عىلىم دوكتريناسىن» جازىپ, وندا وتاندىق عىلىم سالاسىنداعى وزەكتى جايتتار مەن ولاردىڭ شەشۋ جولدارىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن.
«بۇگىندە عىلىمي شىعارماشىلىقتى ەسەپ بەرۋ مەن تاپسىرىس بەرۋگە, عىلىمي يدەيالاردى گرانتتىق فانتازيالارعا, عىلىمي ترەندتەردى كوسموستىق قيالعا, تالانتتارىمىزدى عىلىمعا, تەحنولوگياعا, يننوۆاتسياعا ەش قاتىسى جوق جاستارمەن الماستىرىپ جاتقاندايمىز. قازاقستان كۆازيعىلىمي, جالعان عىلىمي فانتومدار مەن فانتازيالار مەن ەلەستىڭ ەلىنە اينالىپ كەتە مە دەپ الاڭدايمىن. بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر ساپالى عىلىمي ءونىمدى جاسايتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالىق تسيكلدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سوندىقتان دا ەلىمىزدەگى بيزنەس سالاسى قازاقستاندىق ەرزاتس-ءونىمدى ەمەس, ساپالى شەتەلدىك ءونىمدى قاجەت ەتەدى. بيۋروكراتيالىق قادامدار عىلىمنىڭ دا, ەكونوميكانىڭ دا دامۋىنا تەرىس ىقپال ەتىپ وتىر. عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ باعدارلاماسىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى قۇرالى – ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمنىڭ بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋى. وسىلايشا ءۇش تارماقتان تۇراتىن قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمى – بازالىق جوعارى دەڭگەيدەگى كونكۋرستىق جانە بازالىق جۇيەقۇراۋشى قارجىلاندىرۋ عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە كونكۋرس جاريالاعان كەزدە گرانتتاردىڭ كولەمىن ناقتى بەلگىلەپ ءارى سانىن شەكتەي وتىرىپ, قوسىمشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەن جەكەلەگەن عالىمداردىڭ ىزدەنىستەگى جوبالارىنا كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. بۇگىندە ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ پايداسىن قوعام كورۋى ءتيىس», دەيدى س.توقمولدين.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بار. بىراق كوڭىل قۋانتارلىق مىسالدارعا سكەپتيكتەردىڭ كوزى جەتپەي وتىر. سەبەبى بارلىق يننوۆاتسيالىق بيزنەستىڭ بارىسى شيكى ءارى نارىق تالاپتارىنا ساي ەمەس. سونىمەن بىرگە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندار نەگىزىندە وزىندىك نوۋ-حوۋلارىمەن بولىسەتىنىنە سەنە قويۋ دا قيىن ماسەلە. ويتكەنى شەتەلدىك كومپانيالارعا قازاقستان يندۋسترياسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەننەن گورى, شيكىزاتتى تاسىپ, وڭدەۋدەن وتكىزگەن ءتيىمدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جوبالارى بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا ساي جانە پايداعا اساتىنداي بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ باتىس عالىمدارىنان ۇتىلىپ وتىرعان تۇسىمىز – وسى.
الماتى
