عىلىم • 21 شىلدە، 2021

عىلىم – يننوۆاتسيانىڭ قاينار كوزى

177 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىن قولدانا وتىرىپ، ەكونوميكا سالاسىندا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەلدەر كوپ. «ەلىمىزدە عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىس قالاي دامۋدا، يننوۆاتسيالىق الەۋەتىمىز قانداي؟» دەگەن ماسەلەلەر ۋاقىت كۇتتىرمەي شەشۋدى قاجەت ەتەدى. ال ماماندار باسەكەگە لايىقتى ەل بولۋدىڭ نەگىزىن ساپالى ءبىلىم، جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيامەن تىعىز بايلانىستى دەپ تۇسىندىرەدى.

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇ­شەسى، ەۋرازيالىق تاۋ عىلىمدارى اكا­دەميا­­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەيىت­قالي عاليەۆ ەلى­مىزدەگى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ تيىم­دىلىگىن وتە تومەن دەڭگەي­دە ەكە­نىن ايتادى. «ۇلتتىق يننوۆا­تسيا­­نىڭ قا­لىپتاسقان ەرەجەسىنە نازار اۋدارا­تىن بولساق، تۇتىنۋشىعا دەيىن­گى يننو­ۆاتسيالار ترانسفەرتى مەن ونىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتتاردىڭ جيىنتىعى ەكەنىن عانا اڭعارۋعا بولادى. رەسەيدە ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى نىساندار مەن ينستيتۋتتار جۇمىسى جولعا قويىلسا، شۆەتسيا سياقتى دامىعان ەلدە بۇل جەكە جانە مەملەكەتتىك سەكتوردا يمپورت، موديفيكاتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تاراتۋدى جۇزەگە اسىراتىن ينستيتۋتتارمەن، ال اعىلشىندار­دا ءبىلىم بەرۋ، تاجىريبە ارەكەتتەستىگى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى انىقتاۋعا ىقپال ەتەتىن ۇيىمدار جۇيەسىمەن ەرەكشەلەنەدى»، دەيدى س.عاليەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى قازاقستان جاعدايىندا عىلىم يننوۆاتسيانىڭ قاينار كوزى رەتىندە بۇل ۇردىستەن شەت قالىپ وتىر. وسىعان قاراپ، سالىستىرمالى تۇردە العاندا، اتالعان ەلدەردە يننوۆاتسيانى دامىتۋداعى قۇرالداردىڭ، تىپتەن قادامدار مەن مەحانيزمدەردىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن كورۋگە بولادى. وسىلايشا ەلىمىزدە دامۋ ينس­تيتۋتتارى قولدانىپ جاتقان مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا قاراپ، اتالعان جۇيەنىڭ ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدە جوق ەكەنىن كورەمىز.

ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەمىز تەحنولوگيالار تۇرىندەگى يمپورتتى يننوۆاتسيالار ترانسفەرتى مەن كونسۋلتاتيۆتى قۇزىرەت­تىلىككە عانا باسىمدىق بەرۋمەن شەكتەلگەن. دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وتاندىق يننوۆاتورلارمەن تاۋەكەلدەرگە بارۋى دا سيرەك جاعداي ءارى شىعىندى وتەۋ ءۇردىسى جوبا ءساتتى اياقتالعاننان كەيىن عانا جۇزەگە اسىپ جاتادى. بۇل – تەح­نو­لوگيالىق جاڭعىرتۋ تۇرعى­سى­نان قاتە ۇستانىم.

اتالعان تاقىرىپقا بايلانىستى مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى ءارى ونىڭ بارىسىنان ۇلتتىق يننوۆاتسيامىزدىڭ ماقساتسىز ءارى جۇيەسىزدىگى ايقىن كورىنىپ-اق تۇر.

وسى ورايدا عالىم وتاندىق عىلى­مي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ مۇم­كىندىكتەرى جايىندا ءسوز قوزعاپ، ونىڭ دا جاع­دايى ماردىمسىز ەكەنىن ايتىپ، عى­لىمي جانە وندىرىستىك سالالار ارا­سىنداعى الشاقتىق، عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەندىگى، وتاندىق ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ السىزدىگى سياقتى بىرقاتار فاكتوردى نەگىزگە الدى. ءارى ونىڭ ناقتى مىسالدارىن تاۋ ءوندىرىسى نەگىزىندە قاراستىرعان س.عاليەۆ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا اقپاراتتىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەردىڭ 95 پايىزى يمپورتقا تاۋەلدى ەكەنىنە نازار اۋداردى. رەسمي دەرەكتەر بو­يىنشا قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 2019-2020 جىلدارى ورتاشا العاندا جىلىنا جالپى تاۋارلار يمپورتىنىڭ 90،5 پايىزىن قۇراعان. كولىك سالاسىندا ءونىمنىڭ 80 پايىزى باسقا ەلدەردەن اكەلىنگەن. ال وتاندىق نارىقتاعى يمپورتتىق دارى­لەردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا جۋىق. وسى دەرەكتەرگە قاراپ، ەلدەگى تسيفرلىق ترانس­فور­ماتسيا ۇدەرىسى ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. ال ونىڭ جەرگىلىكتى الەۋەتى بار بولعانىمەن، ول دا قاناعاتتانارلىقسىز كۇيدە.

«ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق دامۋدى مەتودولوگيالىق تۇرعىدان قام­تاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. مىسالى، دامىعان ەلدەر تاجىري­بەسىندە عىلىم مەن يننوۆاتسياعا 20 پايىز­دان جوعارى شىعىن شىعارعان كاسىپورىندار يننوۆاتسيالىق بەلسەندى سانالادى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش ازىرگە 0،14-0،15-ءتى قۇراسا، دامىعان ەلدەردە 0،6-0،7-دەن جوعارى دەڭگەيدە تۇر. وسى كورسەتكىشكە قاراپ، ەلىمىزدە از دا بولسا العا جىلجۋ بار ەكەنىن اڭعا­رامىز. ويتكەنى سالىستىرمالى تۇر­دە قاراستىراتىن بولساق، 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش رەسمي تۇردە 0،03-0،04 پايىز­دى قۇراعان. وسى تۇستا ايتا كەتە­تىن باستى ماسەلە – يمپورتتىق ين­نوۆا­تسياعا شىعاتىن شىعىننىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسياعا بولىنگەن شىعىن رەتىن­­دە قابىلدانۋى. مۇنى دا قاپەرگە العان ءجون. ەگەر دە ەلىمىزدى، سونداي-اق ۇلت­تىق قوعامداستىقتى دامىتامىز دەسەك، ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ونەركاسىپ ساياساتىندا جالپى قابىلدانعان مەتودولوگيالىق جاڭ­عىرۋ قاعيداتتارىن ۇستانۋ قاجەت. ال يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ تيىمدىلىگى عىلىمي-وندىرىستىك جانە ۇلت­تىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعاندا جۇزەگە اساتىنى ءسوزسىز. ول ءۇشىن عىلىمي-ين­نو­ۆاتسيالىق قىزمەتتى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن قورعايتىن زاڭنامامەن قامتاماسىز ەتىپ، بۇدان بىلاي مەملەكەت­تىك ەمەس، ۇلتتىق ونەركاسىپتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت»، دەيدى س.عاليەۆ.

جالپى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋ مەحانيزمدەرى جۇيەلى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە س.عاليەۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جانە قازىرگى عىلىمنىڭ دامۋ بارىسىن ساراپتاي كەلە، جاپپاي كونكۋرستىق قار­­جىلاندىرۋ عىلىمي الەۋەتتى بىرتە-بىرتە جويۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. جىل سايىن عىلىمي ماز­مۇن­نىڭ قۇندىلىعى كەتىپ، بۇتىندەي مەكتەپتەر مەن باعىتتار جويىلىپ بارادى. گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بويىنشا سوڭعى كونكۋرستار فورمالدى بەلگىلەرى بويىنشا جوبالاردى قابىلداماۋعا بەيىلدىلىكتى كورسەتتى. بۇل ستەيكحولدەرلەرگە عىلىمنان عىلىمي جوبالاردىڭ مازمۇنى، ولاردىڭ ەل ءۇشىن وزەكتىلىگى جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋعا جاردەمدەسۋ تۇرعىسىنان تيىم­دىلىگى مۇلدەم بەيجاي قارامايتىنىن كور­سەتەدى. مۇنىڭ ءوزى – نونسەنس. عىلىم دامۋىنا ناقتى مۇددەلى جۇيە، كەرىسىنشە، فور­مالدى سايكەسسىزدىكتەردى جويۋعا كومەك­تەسەدى، ويتكەنى وندا باستى مىندەت پەن ماقسات – پەرسپەكتيۆالىق جوبالاردى ىزدەس­تىرۋ جانە ولاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جانە مۇمكىندىگىنشە تولىق ىسكە اسىرۋ.

عالىمنىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسكەن پروفەسسور، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك سەرىكبول توقمولدين عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ ءيىسى دە شىقپايتىن گرانتتار قانداي دا ءبىر الەۋ­مەتتىك كومەككە اينالىپ بارا­دى دەگەن ءۋاجىن ءبىلدىردى. بۇدان بۇرىن ءمالىم بولعانىنداي، اكادەميك س.توقمول­دين مەن فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى ەلدار كنار «عىلىم دوكتريناسىن» جازىپ، وندا وتاندىق عىلىم سالاسىنداعى وزەكتى جايتتار مەن ولاردىڭ شەشۋ جولدارىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن.

«بۇگىندە عىلىمي شىعارماشىلىقتى ەسەپ بەرۋ مەن تاپسىرىس بەرۋگە، عى­لىمي يدەيالاردى گرانتتىق فانتازيا­لارعا، عىلىمي ترەندتەردى كوسموستىق قيال­عا، تالانتتارىمىزدى عىلىمعا، تەح­نو­لوگياعا، يننوۆاتسياعا ەش قاتى­سى جوق جاستارمەن الماستىرىپ جاتقان­دايمىز. قازاقستان كۆازيعىلىمي، جال­عان عىلىمي فانتومدار مەن فانتازيا­لار مەن ەلەستىڭ ەلىنە اينالىپ كەتە مە دەپ الاڭدايمىن. بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر ساپالى عىلىمي ءونىمدى جاسايتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالىق تسيكلدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سوندىقتان دا ەلىمىزدەگى بيزنەس سالاسى قازاقستاندىق ەرزاتس-ءونىمدى ەمەس، ساپالى شەتەلدىك ءونىمدى قاجەت ەتەدى. بيۋروكراتيالىق قادامدار عىلىمنىڭ دا، ەكونوميكانىڭ دا دامۋىنا تەرىس ىقپال ەتىپ وتىر. عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ باعدارلاماسىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى قۇرالى – ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمنىڭ بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋى. وسىلايشا ءۇش تارماقتان تۇراتىن قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمى – بازالىق جوعارى دەڭگەيدەگى كونكۋرستىق جانە بازالىق جۇيەقۇراۋشى قارجىلاندىرۋ عىلىم سالاسىن قارجى­لاندىرۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە كونكۋرس جاريا­لاعان كەزدە گرانتتاردىڭ كولەمىن ناقتى بەل­گىلەپ ءارى سانىن شەكتەي وتىرىپ، قوسىمشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەن جەكەلەگەن عالىمداردىڭ ىزدەنىستەگى جوبالارىنا كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. بۇگىندە ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ پايداسىن قوعام كورۋى ءتيىس»، دەيدى س.توقمولدين.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ەلىمىزدە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بار. بىراق كوڭىل قۋانتارلىق مىسالدارعا سكەپتيكتەردىڭ كوزى جەتپەي وتىر. سەبەبى بارلىق يننوۆاتسيالىق بيزنەستىڭ بارىسى شيكى ءارى نارىق تالاپتارىنا ساي ەمەس. سونىمەن بىرگە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندار نەگىزىندە وزىندىك نوۋ-حوۋلارىمەن بولىسەتىنىنە سەنە قويۋ دا قيىن ماسەلە. ويتكەنى شەتەلدىك كومپانيالارعا قازاقستان يندۋسترياسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەننەن گورى، شيكىزاتتى تاسىپ، وڭدەۋدەن وتكىزگەن ءتيىمدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جوبالارى بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا ساي جانە پايداعا اساتىنداي بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ باتىس عالىمدارىنان ۇتىلىپ وتىرعان تۇسىمىز – وسى.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار