قاراشاڭىراق قازاقستان عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيە تىعىرىققا تىرەلدى. جاعداي – جاعا ۇستاتارلىق. پاندەميا باستالعالى بەرى «جامان تۇماۋعا» شالدىققانداردىڭ سانى جاھاندا 189 ملن ادامنان استى. تاۋلىگىنە 500 مىڭنان اسا جاعىمسىز جاعداي تىركەلىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان 4 ملن-نان اسا ادام ومىردەن وزدى. ءتىپتى كەيىنگى اپتادا ناۋقاستاردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ, 2 ملن-نان 4 ملن-عا دەيىن ەكى ەسە ارتقانى بايقالادى. جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ «دەلتا» شتامى شىققانىن دا جاقسى بىلەمىز. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, شتامنىڭ بۇل ءتۇرى بۇگىندە الەمنىڭ 111 ەلىندە انىقتالىپتى.
سوعان قاراماستان وزگە مەملەكەت تۇرعىندارىنىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى تاڭداي قاقتىرادى. تۇنەۋگۇنى ەرەۆاننان جەتكەن حابارعا ەل بولىپ ەلەڭ ەتپەسەك تە, تالاي وتانداسىمىز تاڭدانىسىن جاسىرعان جوق. ول نە اقپارات؟ بىرنەشە اپتا بويى ارمەنيا استاناسىنداعى جىلجىمالى ۆاكتسينالاۋ پۋنكتتەرىندە ۇزىن-سونار كەزەك پايدا بولدى. سونداعى كەزەكتە تۇرعانداردىڭ باسىم بولىگى يران ازاماتتارى ەكەن. ءوز ەلىندە ۆاكتسيناعا جارىماعان جاندار تەگىن ەكپە سالدىرۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ جاتقان كورىنەدى. يراندا ۆاكتسينا تاپشى. ەكپە تەك وسال توپ سانالاتىن 60 جاستان اسقاندار مەن سوزىلمالى اۋرۋى بار ادامدارعا عانا ەگىلەدى. قالعان قارا حالىق ءومىردىڭ كىلتىن ءوز بەتىنشە ىزدەپ اۋرە.
بيىل 1 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى ەپيدەميالىق احۋال جونىندەگى كەڭەستە «جالپى العاندا قازىرگى جاعدايىمىز جاقسى ەمەس. ءتىپتى احۋال وتە كۇردەلى دەپ ايتۋعا بولادى. كوروناۆيرۋس ىندەتى قايتا ءورشىپ كەلەدى. مۇنى قازاقستان عانا ەمەس, كوپتەگەن ەل باستان وتكەرۋدە. ناقتى دەرەكتەرگە قاراساق, ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ۆيرۋستىڭ مۋتاتسيالانعان جاڭا شتامدارى بولىپ وتىر. وعان قوسا ازاماتتارىمىز جانە بيزنەس وكىلدەرى ىندەتتەن ابدەن قاجىپ, سونىڭ سالدارىنان ساقتىق شارالارىنا سالعىرت قاراي باستادى. بۇل ارينە, جاعدايدى ودان بەتەر ۋشىقتىرۋدا», دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعانداي, تۇرعىندار ساقتىققا راسىمەن دە سالعىرت قاراي باستادى. ەڭ وكىنىشتىسى سول, وتانداستارىمىزدا قولدا بار ۆاكتسينانى سالدىرۋعا دەگەن قۇلشىنىس بولماي تۇر. وسى كەڭەستە پرەزيدەنتتىڭ «پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاڭا قۇرامىنا ارناعان ۇندەۋىمدە 1 اقپاننان باستاپ جاپپاي ۆاكتسينا سالىناتىنىن ايتتىم. وتكەن ەكى ايدا حالىقتىڭ 0,1 پايىزىنا جەتپەيتىن بولىگىنە عانا ەكپە ەگىلگەن», دەگەن ءسوزى دە ەسىمىزدە. ءيا, باق وكىلدەرى 1 اقپاندا ەكپە ەگۋ باستالعانىن جارىسا جازىپ ەدى. سودان بەرى 4 ايدان اسا ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 19 ملن-عا جۋىق حالقىمىزدىڭ تەك 2 ملن 661 مىڭنان استامى عانا ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى كومپونەنتىن سالدىرعان ەكەن. قالعان حالىق قايدا قاراپ وتىر؟ بالكىم بىزگە دە يراننان ۇلگى الىپ, ەكپەگە شەكتەۋ ەنگىزۋ كەرەك شىعار. ايتپەگەندە «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» سەكىلدى. وزگەلەر باسىن بايگەگە تىگىپ شەكارا اسىپ, كەدەي-كەپشىگى كوشەدە تۇنەسە دە ەكپە الىپ جاتقاندا انتيۆاكسەرلەردىڭ ءتىلىن الىپ, اۋزىمىزدى اشىپ قاراپ وتىرمىز. قۇر قاراپ وتىرماي, ناۋقاستاردىڭ ۇلەسىن ۇدەتىپ جاتىرمىز.
سەنبەسەڭىز, ەڭسەنى باسىپ بارا جاتقان ەلدەگى احۋالعا زەر سالىڭىز. 26 ماۋسىمنان بەرى قازاقستان – «قىزىل ايماقتىڭ» قۇرساۋىندا. ىندەت ەل ىرگەسىنە ەنگەلى بەرى 15 شىلدەدە ءبىر تاۋلىكتە ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىش تىركەلىپ, 5 648
وتانداسىمىزدان COVID-19 ينفەكتسياسى انىقتالدى. كوش باسىندا ەلوردا (1 549 ادام) تۇر. ەكىنشى ورىنعا الماتى قالاسى (885 ادام) جايعاستى. ۇشتىكتى شىمكەنت قالاسى (421 ادام) تۇيىندەپ تۇر. ال 16 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە COVID-19-دىڭ وڭ ناتيجەسىمەن 477 754 ناۋقاس جانە كۆي-ءدىڭ 58 335 جاعىمسىز جاعدايى تىركەلگەنىن بايقادىق. نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىمەن قاتار اتىراۋ, قاراعاندى, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, اقمولا, ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارى «قىزىل ايماق» قاتارىندا تۇر. الدەكىمدەردىڭ قاۋەسەتى مەن داڭعازا اڭگىمەلەرىنە سەنىپ جۇرگەندە وسىنداي حالگە جەتتىك. ۆاكتسينا دەنساۋلىققا دۇشپان بولسا وزگە ەلدىڭ تۇرعىندارى شەكارا اسىپ نەسى بار؟ بىرەۋدىڭ ايتقانىنا سەنىپ, ايداعانىنا كونە بەرگەنشە وسىنى ويلاساق-ەتتى.
– «دەلتا» شتامىنىڭ تارالۋىن ەسكەرسەك, كەيىنگى ەكى اپتادا بۇعان دەيىنگى ەكى اپتامەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە ناۋقاستاردىڭ سانى كۇرت ارتقانى بايقالادى. كەسەلگە شالدىققانداردىڭ سانى 21 780-نەن
49 591-گە دەيىن 2,3 ەسە ءوستى. ماۋسىم ايىمەن سالىستىرعاندا شىلدەدە ءبىر تاۋلىكتە اۋىرعانداردىڭ ورتاشا سانى 4,4 ەسە ارتىپ, 1 263 جاعدايدان 5 600 جاعدايعا دەيىن جەتتى. سوعان بايلانىستى جەكەلەگەن ايماقتارداعى جانە رەسپۋبليكاداعى ەپيدەميالىق احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, ەل اۋماعىندا شەكتەۋ شارالارى كۇشەيتىلە باستادى. دەرتكە شالدىققاندار مەن ىندەتتىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وزعانداردىڭ 55%-عا جۋىعى نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارى مەن قاراعاندى جانە اتىراۋ وبلىستارىنا تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى, جۋىردا پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ, وسى ءتورت ايماقتا قوسىمشا شەكتەۋ شارالارى قابىلداندى. ياعني سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى اتالعان ايماقتارداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىنىڭ جۇمىسىنا قاتاڭ شەكتەۋ قويىلدى, – دەپ دابىل قاعىپ وتىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايجان ەسماعامبەتوۆا.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى قوعامدىق ورىندارعا كەلۋشىلەردى تىركەيتىن Ashyq ءموبيلدى قوسىمشاسى بار. جوبانى ىسكە اسىرۋ جۇمىسى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. وعان ءتۇرلى سالادا قىزمەت كورسەتەتىن 15 مىڭنان اسا نىسان ەنگىزىلىپ, 4 ملن-نان اسا قولدانۋشى تىركەلىپ ۇلگەردى. قوسىمشانى پايدالانۋشى قانداي دا ءبىر قوعامدىق ورىنعا بارعاندا ارنايى QR-كودتى سكانەرلەپ, مارتەبەسىن انىقتايدى. «قىزىل» ءتۇس پتر-تەستىن تاپسىرعان ادامدا وڭ ناتيجە شىققان جاعدايدا كورىنەدى. ونداي ادام قوعامدىق ورىندا جۇرمەي, وقشاۋلانۋ رەجىمىن قاتاڭ ۇستانۋ ءتيىس. «سارى» ءتۇس ناۋقاسپەن قانداي دا ءبىر بايلانىستا بولعان ادامعا بەرىلەدى. بۇل ادامعا ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە نەمەسە ءۇي ماڭىنداعى دارىحاناعا بارۋىنا عانا رۇقسات ەتىلگەن. وزگە جەرگە بارۋىنا تىيىم سالىنادى. «كوك» ءتۇس پتر-تەستىلەۋ تاپسىرۋ مىندەتتى ورىنداردان (مىسالى, اۋەجاي) باسقا بارلىق جەرگە بارۋعا رۇقسات ەتەدى. ەڭ اقىرعىسى – «جاسىل» ءتۇس. بۇل ءتۇس – ءجۇرىپ-تۇرۋعا تولىعىمەن رۇقسات بەرەدى.
الايدا ءتيىستى ورگاندار مەن مەديتسينا ماماندارىنىڭ بىرنەشە مارتە ەسكەرتۋىنە قاراماستان, تۇرعىنداردىڭ ءتارتىبى تۇزەلە قويعان جوق. «قىزىل» نەمەسە «سارى» مارتەبەسى بار وتانداستارىمىز شەكتەۋگە ءاتۇستى قاراپ كەلەدى. ۇيدە وتىرۋدىڭ ورنىنا قوعامدىق ورىنداردى كەزىپ, ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ياعني كارانتين تالاپتارىن ساقتامايتىنداردىڭ قاتارى ارتىپ بارادى. ماسەلەن, وتكەن اپتادا ونداي وپاسىزداردىڭ سانى 4 مىڭ ادامعا ارتتى. ال وسى Ashyq قوسىمشاسى قولدانىسقا ەنگىزىلگەلى بەرى «سىردىڭ سۋى سيراعىنان كەلمەيتىندەردىڭ» سانى 16 مىڭعا جەتتى. سونىڭ 8 272-ءسى پتر-تەستىلەۋى وڭ ناتيجە كورسەتكەن ناۋقاستار بولسا, 7 272-ءسى اۋىرعان ادامدارمەن بايلانىستا بولعاندار ەكەن. قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن دە – وسىنداي ادامدار. ناۋقاس نەمەسە دەرتكە شالدىققان اداممەن بايلانىستا بولعان تۇلعا ءۇي جاعدايىندا كارانتيندە بولۋعا ءتيىس. تۇرعىندار ەڭ الدىمەن وسىنى ەسكەرىپ, اينالاعا قاۋىپ توندىرمەۋى قاجەت. ادامدا ىشكى ءتارتىپ, جاۋاپكەرشىلىك بولمايىنشا ىندەتتى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىندە ەلىمىزدە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن 1 860 ءموبيلدى توپ بار. سوعان قاراماستان, كاسىپكەرلەر پاندەميا جاعدايىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ تالابىن ورىنداۋعا اسىعار ەمەس. ماسەلەن, وسى جىلعى شىلدەدە اتالعان ءموبيلدى توپ 38 598 نىسانعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, سونىڭ 1 104-ىندە زاڭ بۇزۋشىلىق بارىن انىقتادى. ياعني زاڭنان اتتاعانداردىڭ سانى 2,8%-دى قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىش ماۋسىم ايىمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە كوپ. ماۋسىمدا 103 499 نىسان نازارعا الىنىپ, سونىڭ تەك 1 880-ىندە عانا (1,8%) بۇزۋشىلىق انىقتالعان ەدى. زاڭ بۇزعان نىسانداردىڭ باسىم بولىگى جامبىل, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, اقمولا وبلىستارىنا تيەسىلى. مۇندا بۇزۋشىلىق دەڭگەيى 4%-دان 7%-عا دەيىن جەتىپ وتىر.
جىل باسىنان بەرى, ياعني 1 قاڭتار مەن 13 شىلدە ارالىعىندا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن توپتار ەل اۋماعىندا 723 902 نىساندى قامتىعان 123 301 تەكسەرۋ ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە شەكتەۋ شارالارىن بۇزعان 19 029 (2,6%) نىسان انىقتالدى. وسىلايشا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بويىنشا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا 1,5 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا 18 115 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. 85 نىساننىڭ قىزمەتى توقتاتىلىپ, سوتقا 331 ماتەريال بەرىلدى.
جاسىراتىن نەسى بار, الەۋمەتتىك جەلىدە انتيۆاكسەر «ساراپشىلاردىڭ» كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى ۆاكتسينالار بەدەۋلىككە جانە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلارعا اكەلىپ سوقتىراتىنى تۋرالى پىكىرى وتە كوپ. ولار ومىرگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋ ءۇشىن ۆاكتسينا العان سوڭ كەمى ەكى جىلعا دەيىن بالا كوتەرمەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ, قورقىتادى. وسى پىكىر قانشالىقتى راس؟ شىندىققا جاناسا ما؟ «جۇكتى ايەلدەر ءۇشىن كۆي اسا قاۋىپتى. بوسانعان ايەلگە تونەتىن ءولىم قاۋپى كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋى مۇمكىن قاراپايىم ادامعا قاراعاندا 22 ەسە جوعارى. مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن كەلتىرىپ وتىرمىن. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ جۇرگەن انادان تۋعان بالالاردىڭ 10%-ى اۋىرادى. ەكى ادام – انا مەن بالا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. قولدا بار ۆاكتسينالار رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسياعا اسەر ەتپەيدى. كەرىسىنشە, كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى ايەل مەن ەر ادامنىڭ رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسياسىنا اسەر ەتەتىنى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن. وسى عىلىمي زەرتتەۋلەر بويىنشا, ۆاكتسينالاۋدى جوسپارلانعان جۇكتىلىككە دەيىن ءبىر اي بۇرىن اياقتاۋ ۇسىنىلادى. ۆاكتسينالاۋعا باسقا قارسى كورسەتىلىمدەر جوق», دەيدى ا.ەسماعامبەتوۆا.
ۆاكتسينانىڭ زيانسىز ەكەنى ايتۋداي-اق ايتىلىپ جاتقانىمەن, ەكپە سالۋدىڭ ورنىنا جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتاتىندار مەن ساتىپ الاتىنداردىڭ قاتارى ازايماي تۇر. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن دا تەكسەرە باستادى. ىشكى ىستەر ورگاندارى ءتىپتى بىرقاتار قىلمىستىق ءىس قوزعاپ ۇلگەردى. مۇنداي پاسپورتتى ساتىپ الۋدىڭ جولى قانشالىقتى جەڭىل بولسا, سالدارى دا سونشالىقتى اۋىر بولادى.
