كوروناۆيرۋس • 18 شىلدە، 2021

انتيۆاكسەرلەر اداستىرماسىن

126 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ قازموينىن «قىزىل ايماقتىڭ» قامىتى قاجاپ بارادى. قالاي بوسايمىز، قاشان قۇتىلامىز؟ 13 ءوڭىردىڭ وكپەسىن «قىلبۇراۋ» قىسىپ تۇر. قالعان ءتورت ءوڭىردىڭ دە ىندەتتى تولىعىمەن جەڭىپ، شەكەسى شىلقىپ تۇرعانى شامالى. قوعامدا ۆيرۋس پەن ۆاكتسينانى زەرتتەۋ ماسەلەسىنە عۇمىرىن سارپ ەتكەن عالىمدار مەن دارىگەرلەردىڭ سوزىنە ەمەس، ۆاكتسينا مەن ۆيرۋسولوگيادان بەيحابار انتيۆاكسەرلەردىڭ «اقىلىنا» سەنگىشتىك تە جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا ەداۋىر ىقپال ەتىپ وتىر. ءوتىمىز جارىلىپ كەتسە دە وسى شىندىقتى مويىنداۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.

قاراشاڭىراق قازاقستان عانا ەمەس، تورتكۇل دۇنيە تى­عىرىققا تىرەلدى. جاعداي – جاعا ۇستاتارلىق. پاندەميا باس­­تالعالى بەرى «جامان تۇ­ماۋعا» شالدىققانداردىڭ سانى جاھاندا 189 ملن ادامنان استى. تاۋلىگىنە 500 مىڭنان اسا جاعىمسىز جاعداي تىركەلىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان 4 ملن-نان اسا ادام ومىردەن وزدى. ءتىپتى كەيىنگى اپتادا ناۋقاستاردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ، 2 ملن-نان 4 ملن-عا دەيىن ەكى ەسە ارتقانى باي­قالادى. جىعىلعاننىڭ ۇستى­نە جۇدىرىق بولىپ «دەلتا» شتامى شىققانىن دا جاقسى بىلەمىز. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى­نە سەنسەك، شتامنىڭ بۇل ءتۇرى بۇگىندە الەمنىڭ 111 ەلىندە انىق­تالىپتى.

سوعان قاراماستان وزگە مەملەكەت تۇر­عىن­دارىنىڭ ءومىر سۇ­رۋگە دەگەن قۇل­شى­نى­سى تاڭ­داي قاقتىرادى. تۇنەۋ­گۇنى ەرە­­ۆان­­­نان جەتكەن حابارعا ەل بو­لىپ ەلەڭ ەتپەسەك تە، تالاي و­تان­دا­سى­­مىز تاڭ­دانىسىن جاسىرعان جوق. ول نە اق­پا­رات؟ بىرنەشە اپتا بويى ار­مەنيا اس­تا­نا­سىن­داعى جىلجىمالى ۆاك­تسي­­نا­لاۋ پۋنكت­­تەرىندە ۇزىن-سونار كەزەك پايدا بول­دى. سونداعى كەزەكتە تۇرعان­داردىڭ باسىم بولىگى يران ازاماتتارى ەكەن. ءوز ەلىندە ۆاكتسيناعا جارىماعان جاندار تە­گىن ەكپە سالدىرۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ جات­­قان كورىنەدى. يراندا ۆاكتسينا تاپشى. ەكپە تەك وسال توپ سانالاتىن 60 جاس­­تان اسقاندار مەن سوزىلمالى اۋرۋى بار ادام­دارعا عانا ەگىلەدى. قال­عان قارا حا­لىق ءومىردىڭ كىلتىن ءوز بەتىنشە ىزدەپ اۋرە.

بيىل 1 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى ەپيدەميالىق احۋال جونىندەگى كەڭەستە «جالپى العاندا قازىرگى جاعدايىمىز جاقسى ەمەس. ءتىپتى احۋال وتە كۇردەلى دەپ ايتۋعا بولادى. كوروناۆيرۋس ىندەتى قايتا ءورشىپ كەلەدى. مۇنى قازاقستان عانا ەمەس، كوپتەگەن ەل باستان وتكەرۋدە. ناقتى دەرەكتەرگە قاراساق، ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ۆيرۋستىڭ مۋتاتسيالانعان جاڭا شتامدارى بولىپ وتىر. وعان قوسا ازاماتتارىمىز جانە بيزنەس وكىلدەرى ىندەتتەن ابدەن قاجىپ، سونىڭ سالدارىنان ساقتىق شارالارىنا سالعىرت قاراي باستادى. بۇل ارينە، جاعدايدى ودان بەتەر ۋشىقتىرۋدا»، دەگەن بولاتىن.

پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعانداي، تۇرعىندار ساقتىققا راسىمەن دە سال­عىرت قاراي باستادى. ەڭ وكىنىشتىسى سول، وتانداستارىمىزدا قولدا بار ۆاك­تسينانى سالدىرۋعا دەگەن قۇل­شىنىس بولماي تۇر. وسى كەڭەستە پرەزي­دەنتتىڭ «پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جا­ڭا قۇرامىنا ارناعان ۇندەۋىمدە 1 اق­پاننان باستاپ جاپپاي ۆاكتسينا سالىناتىنىن ايتتىم. وتكەن ەكى ايدا حالىقتىڭ 0،1 پايىزىنا جەتپەيتىن بولىگىنە عانا ەكپە ەگىلگەن»، دەگەن ءسوزى دە ەسىمىزدە. ءيا، باق وكىلدەرى 1 اقپاندا ەكپە ەگۋ باستالعانىن جارىسا جازىپ ەدى. سودان بەرى 4 ايدان اسا ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 19 ملن-عا جۋىق حالقىمىزدىڭ تەك 2 ملن 661 مىڭنان استامى عانا ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى كومپونەنتىن سالدىرعان ەكەن. قالعان حالىق قايدا قاراپ وتىر؟ بالكىم بىزگە دە يراننان ۇلگى الىپ، ەكپەگە شەكتەۋ ەنگىزۋ كەرەك شىعار. ايتپەگەندە «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» سەكىلدى. وزگەلەر باسىن بايگەگە تىگىپ شەكارا اسىپ، كەدەي-كەپشىگى كوشەدە تۇنەسە دە ەكپە الىپ جاتقاندا انتيۆاكسەرلەردىڭ ءتىلىن الىپ، اۋزىمىزدى اشىپ قاراپ وتىرمىز. قۇر قاراپ وتىرماي، ناۋقاستاردىڭ ۇلەسىن ۇدەتىپ جاتىرمىز.

سەنبەسەڭىز، ەڭسەنى باسىپ بارا جاتقان ەلدەگى احۋالعا زەر سالىڭىز. 26 ماۋسىمنان بەرى قازاقستان – «قىزىل ايماقتىڭ» قۇرساۋىندا. ىندەت ەل ىرگەسىنە ەنگەلى بەرى 15 شىلدەدە ءبىر تاۋلىكتە ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىش تىركەلىپ، 5 648
وتانداسىمىزدان COVID-19 ينفەكتسيا­سى انىقتالدى. كوش باسىندا ەلوردا (1 549 ادام) تۇر. ەكىنشى ورىنعا الماتى قالاسى (885 ادام) جايعاستى. ۇشتىكتى شىمكەنت قالاسى (421 ادام) تۇيىندەپ تۇر. ال 16 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە COVID-19-دىڭ وڭ ناتيجەسىمەن 477 754 ناۋقاس جانە كۆي-ءدىڭ 58 335 جاعىمسىز جاعدايى تىركەلگەنىن بايقادىق. نۇر-سۇلتان، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىمەن قاتار اتىراۋ، قاراعاندى، باتىس قازاقستان، پاۆلودار، اقمولا، ماڭ­عىستاۋ، اقتوبە، قوستاناي، سول­تۇستىك قازاقستان، قىزىلوردا وبلىستارى «قىزىل ايماق» قاتارىندا تۇر. الدەكىمدەردىڭ قاۋەسەتى مەن داڭعازا اڭگىمەلەرىنە سەنىپ جۇرگەندە وسىنداي حالگە جەتتىك. ۆاكتسينا دەنساۋلىققا دۇشپان بولسا وزگە ەلدىڭ تۇرعىندارى شەكارا اسىپ نەسى بار؟ بىرەۋدىڭ ايت­قانىنا سەنىپ، ايداعانىنا كونە بەرگەنشە وسىنى ويلاساق-ەتتى.

– «دەلتا» شتامىنىڭ تارال­ۋىن ەسكەرسەك، كەيىنگى ەكى اپتادا بۇعان دەيىنگى ەكى اپتامەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە ناۋقاستاردىڭ سانى كۇرت ارت­قانى بايقالادى. كەسەلگە شال­دىق­قانداردىڭ سانى 21 780-نەن
49 591-گە دەيىن 2،3 ەسە ءوستى. ماۋسىم ايىمەن سالىستىرعاندا شىلدەدە ءبىر تاۋلىكتە اۋىرعانداردىڭ ورتاشا سانى 4،4 ەسە ارتىپ، 1 263 جاعدايدان 5 600 جاعدايعا دەيىن جەتتى. سوعان بايلانىس­تى جەكەلەگەن ايماقتارداعى جانە رەسپۋبليكاداعى ەپيدەميالىق احۋال­دى ەسكەرە وتىرىپ، ەل اۋماعىندا شەكتەۋ شارالارى كۇشەيتىلە باستادى. دەرتكە شالدىققاندار مەن ىندەتتىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وزعانداردىڭ 55%-عا جۋىعى نۇر-سۇلتان، شىمكەنت قالالارى مەن قاراعاندى جانە اتىراۋ وبلىستارىنا تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى، جۋىردا پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ، وسى ءتورت ايماقتا قوسىمشا شەك­تەۋ شارالارى قابىلداندى. ياعني سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى اتالعان ايماق­تارداعى قىزمەت كورسەتۋ نىسان­دارى­نىڭ جۇمىسىنا قاتاڭ شەكتەۋ قويىلدى، – دەپ دابىل قاعىپ وتىر دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ساني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقى­لاۋ كومي­تەتى­نىڭ توراعاسى ايجان ەسماعام­بەتوۆا.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى قوعامدىق ورىندارعا كەلۋشىلەردى تىركەيتىن Ashyq ءموبيلدى قوسىمشاسى بار. جو­بانى ىسكە اسىرۋ جۇمىسى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. وعان ءتۇرلى سالادا قىزمەت كورسەتەتىن 15 مىڭنان اسا نىسان ەنگىزىلىپ، 4 ملن-نان اسا قولدانۋشى تىركەلىپ ۇلگەردى. قوسىمشانى پايدالانۋشى قانداي دا ءبىر قوعامدىق ورىنعا بارعاندا ارنايى QR-كودتى سكانەرلەپ، مارتەبەسىن انىقتايدى. «قىزىل» ءتۇس پتر-تەستىن تاپسىرعان ادامدا وڭ ناتيجە شىققان جاعدايدا كورىنەدى. ونداي ادام قوعامدىق ورىندا جۇرمەي، وقشاۋلانۋ رەجىمىن قاتاڭ ۇستانۋ ءتيىس. «سارى» ءتۇس ناۋقاسپەن قانداي دا ءبىر بايلانىستا بولعان ادامعا بەرىلەدى. بۇل ادامعا ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە نەمەسە ءۇي ماڭىنداعى دارىحاناعا بارۋىنا عانا رۇقسات ەتىلگەن. وزگە جەرگە بارۋىنا تىيىم سالىنادى. «كوك» ءتۇس پتر-تەستىلەۋ تاپسىرۋ مىندەتتى ورىنداردان (مىسالى، اۋەجاي) باسقا بارلىق جەرگە بارۋعا رۇقسات ەتەدى. ەڭ اقىرعىسى – «جاسىل» ءتۇس. بۇل ءتۇس – ءجۇرىپ-تۇرۋعا تولىعىمەن رۇقسات بەرەدى.

الايدا ءتيىستى ورگاندار مەن مەديتسينا ماماندارىنىڭ بىرنەشە مارتە ەسكەرتۋىنە قاراماستان، تۇرعىنداردىڭ ءتارتىبى تۇزەلە قويعان جوق. «قىزىل» نەمەسە «سارى» مارتەبەسى بار وتانداستارىمىز شەكتەۋگە ءاتۇستى قاراپ كەلەدى. ۇيدە وتىرۋدىڭ ورنىنا قوعامدىق ورىنداردى كەزىپ، ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ياعني كارانتين تالاپتارىن ساقتامايتىنداردىڭ قاتارى ارتىپ بارادى. ماسەلەن، وتكەن اپتادا ونداي وپاسىزداردىڭ سانى 4 مىڭ ادامعا ارتتى. ال وسى Ashyq قوسىمشاسى قول­دانىسقا ەنگىزىلگەلى بەرى «سىردىڭ سۋى سيراعىنان كەلمەيتىندەردىڭ» سانى 16 مىڭعا جەتتى. سونىڭ 8 272-ءسى پتر-تەستىلەۋى وڭ ناتيجە كورسەتكەن ناۋ­­قاستار بولسا، 7 272-ءسى اۋىرعان ادام­دار­مەن بايلانىستا بولعاندار ەكەن. قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن دە – وسىن­داي ادامدار. ناۋقاس نەمەسە دەرتكە شالد­ىققان اداممەن بايلانىستا بولعان تۇلعا ءۇي جاعدايىندا كارانتيندە بولۋعا ءتيىس. تۇرعىندار ەڭ الدىمەن وسىنى ەسكەرىپ، اينالاعا قاۋىپ توندىرمەۋى قاجەت. ادامدا ىشكى ءتارتىپ، جاۋاپكەرشىلىك بولمايىنشا ىندەتتى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس.

بۇگىندە ەلىمىزدە مونيتورينگ جۇر­گى­زەتىن 1 860 ءموبيلدى توپ بار. سوعان قاراماستان، كاسىپكەرلەر پاندەميا جاعدايىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ تالابىن ورىنداۋعا اسىعار ەمەس. ماسەلەن، وسى جىلعى شىلدەدە اتالعان ءموبيلدى توپ 38 598 نىسانعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، سونىڭ 1 104-ىندە زاڭ بۇزۋ­شىلىق بارىن انىقتادى. ياعني زاڭنان اتتاعانداردىڭ سانى 2،8%-دى قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىش ماۋ­سىم ايىمەن سالىستىرعاندا 1،5 ەسە كوپ. ماۋ­سىمدا 103 499 نىسان نازارعا الىنىپ، سونىڭ تەك 1 880-ىندە عانا (1،8%) بۇزۋشىلىق انىقتالعان ەدى. زاڭ بۇزعان نىسانداردىڭ باسىم بولى­گى جامبىل، تۇركىستان، شىعىس قازاق­ستان، قوستاناي، اقمولا وبلىستارىنا تيەسىلى. مۇندا بۇزۋشىلىق دەڭگەيى 4%-دان 7%-عا دەيىن جەتىپ وتىر.

جىل باسىنان بەرى، ياعني 1 قاڭتار مەن 13 شىلدە ارالىعىندا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن توپتار ەل اۋماعىندا 723 902 نىساندى قامتىعان 123 301 تەكسەرۋ ۇيىمداستىرىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە شەكتەۋ شارالارىن بۇزعان 19 029 (2،6%) نىسان انىقتالدى. وسىلايشا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق زاڭ­ناما تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بو­يىن­شا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا 1،5 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا 18 115 اكىم­­شى­لىك ايىپپۇل سالىندى. 85 نىسان­نىڭ قىز­­مەتى توقتاتىلىپ، سوتقا 331 ماتە­ريال بەرىلدى.

جاسىراتىن نەسى بار، الەۋمەتتىك جەلىدە انتيۆاكسەر «ساراپشىلاردىڭ» كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى ۆاكتسينالار بەدەۋلىككە جانە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلارعا اكەلىپ سوقتى­راتىنى تۋرالى پىكىرى وتە كوپ. ولار ومىرگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋ ءۇشىن ۆاكتسينا العان سوڭ كەمى ەكى جىل­عا دەيىن بالا كوتەرمەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ، قورقىتادى. وسى پىكىر قان­شا­لىقتى راس؟ شىندىققا جاناسا ما؟ «جۇكتى ايەلدەر ءۇشىن كۆي اسا قاۋىپتى. بوسانعان ايەلگە تونەتىن ءولىم قاۋپى كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋى مۇمكىن قارا­پايىم ادامعا قاراعاندا 22 ەسە جوعارى. مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن كەلتىرىپ وتىرمىن. سو­نىمەن قاتار كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ جۇرگەن انادان تۋعان بالالاردىڭ 10%-ى اۋىرادى. ەكى ادام – انا مەن بالا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. قولدا بار ۆاكتسينالار رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسياعا اسەر ەت­پەيدى. كەرىسىنشە، كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى ايەل مەن ەر ادامنىڭ رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسيا­سىنا اسەر ەتەتىنى عىلىمي تۇرعىدا دالەل­دەنگەن. وسى عىلىمي زەرتتەۋلەر بويىن­شا، ۆاكتسينالاۋدى جوسپارلانعان جۇك­تىلىككە دەيىن ءبىر اي بۇرىن اياقتاۋ ۇسى­نىلادى. ۆاكتسينالاۋعا باسقا قارسى كورسەتىلىمدەر جوق»، دەيدى ا.ەسماعامبەتوۆا.

ۆاكتسينانىڭ زيانسىز ەكەنى اي­تۋداي-اق ايتىلىپ جاتقانىمەن، ەكپە سالۋدىڭ ورنىنا جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتاتىندار مەن ساتىپ الاتىنداردىڭ قاتارى ازايماي تۇر. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن دا تەكسەرە باستادى. ىشكى ىستەر ورگاندارى ءتىپتى بىرقاتار قىلمىستىق ءىس قوزعاپ ۇلگەردى. مۇنداي پاسپورتتى ساتىپ الۋدىڭ جولى قان­شالىقتى جەڭىل بولسا، سالدارى دا سونشالىقتى اۋىر بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋەلسىزدىك تۇلعالارى

ەلوردا • بۇگىن، 09:16

ايدا – الەم چەمپيونى!

سپورت • بۇگىن، 09:14

الماتى قالاسى «سارى» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:09

«اق بيداي» ويىندارى اياقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 09:03

جاستار جاردەمى

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

سەنىم ارت ماعان، تۋعان ەل!

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

ساقتانعان ساۋ قالادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:47

وقۋشىلارعا اباي بولايىق

ايماقتار • بۇگىن، 08:42

بالقاشتان تۇز كوتەرىلۋ قاۋپى بار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

دامۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى

قازاقستان • كەشە

ءىنى-دوسقا ءىلتيپات حات

رۋحانيات • كەشە

اقتوبەدە كارانتين جەڭىلدەدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار