قۇلانيەكتەنىپ اتقان بوزامىق تاڭنىڭ ساۋلەسىن تاماشالاۋ تاعدىرىنا بۇيىرماعان جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەن بوزداقتارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! ءومىر كەرۋەنى ماڭگىلىككە كىدىرگەن, كەلەسى ءبىر ساپارى كەڭ دۇنيەنىڭ جازىق جولىنا سىيماعان جولاۋشىلارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! تارپاڭ تاريحتىڭ تاقتاسىنا ايعىز-ايعىز ءىزىن قالدىرىپ, تاقتان بيىك توبەلەرگە اينالعان نار تۇلعالارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! كوڭىل تۇكپىرىن پانالاعان ايشۋاق مەزەتتەرگە ساعىنىشى, ارمانعا تولى كۇندەرگە اڭسارى, تاڭعاجايىپ ءتاتتى تۇندەرگە قيماستىعى سول سىرلى كۇيىندى ساقتالىپ قالعان ساپارلاستارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! سوقىر جاڭبىردان كەيىن جاندى راحاتقا بولەگەن كەمپىرقوساقتاي ءتۇسى جىلى, تۇيسىگى تەرەڭ, جالت ەتكەن جاسىنداي جارق ەتىپ وتكەن ونەر مايتالماندارىنا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! ايدىن كولىنەن ايىرىلعان جالعىز قانات اققۋداي كوكىرەگىن شەر مەن نالا باسقان, ارمانىنان اداسقان ادامدارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك! ءداۋىردىڭ ماڭدايىنا سىيماعان, پەشەنەسىنە جازىلعان ءتاڭىر جازۋىن ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەنشە مانەرلەپ وقىعان, اينالاسىنا ماحابباتىن توگىپ وتكەن جاندارعا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك!
قۇمساعات عۇمىر جالعاننىڭ ىرقىنا جانتايا قويا ما؟ جازاتايىم كوز جاسىنىڭ جالىنىن ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك وتەي الا ما؟ نەگە ءبىز, وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن وعلانداردىڭ عۇمىرىن ۋاقىت شەڭبەرىنە سالامىز؟ قىرشىن كەتكەندەرگە قۇس تۇمسىعىنداي قىسقا ءومىرىن قىسقا قايىرىپ, بىرەر سەكۋند سەزىمىمىزدى وياتقانداي سىڭاي تانىتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ بۇل قايدان كەلگەن تۇسىنىك. ورنىنان تىك تۇرىپ, تەرەڭ دەم الۋ ولگەنگە قۇرمەت كورسەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى سانالاتىنداي مۇندا نە قۇدىرەت بار؟ ويلاڭىزشى, وسى قازاق ءبىر مينۋت تىنىش وتىرا الا ما؟
ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك – سيمۆولدىق ءراسىم. قازاق ءۇشىن ەسكى كۇندەردىڭ سارقىنشاعى. كەڭەستىك يدەولوگيادان قالىپ كەتكەن «ىرىم» دەگەنىمىز ءجون شىعار. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ءبىر جامان قاسيەتى ءبارىن تالعاماي بويىنا جۇتىپ الادى. ءتىپتى تۋعانىنداي كورىپ, «جات» دەپ تەرىس اينالمايتىن ادەتى بار ەمەس پە؟!. ونىسىن اڭعالدىعىنا بالاپ, ايىپتاۋعا باتپايسىڭ. ايتسە دە جەلديىرمەندەي جىلدار اينالۋدا. ال ونىڭ جاڭارۋعا جانى قاس. تاعى دا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك...
تاريح جەلكەنىن تاعى ءبىر مارتە كوتەرەيىكشى. 1912 جىلى 13 اقپاندا پورتۋگاليا سەناتى برازيليانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حوسە پارانوستى ەسكە الىپ, 10 مينۋت ۇنسىزدىك جاريالايدى. مۇنىسى ەل بيلەگەن قوعام قايراتكەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت-تۇعىن. سول داۋىردەگى سارابدال ساياساتكەردىڭ اجالى اينالاسىنداعىلاردىڭ سابىرىن ءبىر سىناپ كورگەن ەدى. سالتاناتتى شارانىڭ سىرى دا, سىنى دا سوندا. ايتسە دە ءبارى وسىدان باستاۋ الدى.
مۇنى ەستىگەن اۋستراليالىق جۋرناليست ەدۆارد دجوردج حەني 1919 جىلى مامىردا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقانداردىڭ ەسىمىن وسىنداي تاسىلمەن ەسكە الۋدى ۇسىنادى. قارۋلى كۇشتەر كۇنىنىڭ قارسانىندا قۇرمەت كورسەتسەك قاتىپ كەتەر ەدى دەپ بيلىك باسىنداعىلارعا اشىق حات جولدايدى. ءسويتىپ ول باياعىداي ون مينۋتتىق ەمەس, بەس مينۋتتىق مەموريالدى ۇنسىزدىك يدەياسىن The Times گازەتىنە جازادى. الايدا سول تۇستا 5 مينۋت تىم ۇزاق دەپ سانالدى. ال ءبىر مينۋت تىم قىسقا بولىپ كورىندى. اقىرى جيىندا ەكى مينۋت ۇنسىزدىك جاريالانىپ, حالىق باتىرلارعا قوشەمەت كورسەتەدى.
بۇل ءراسىم بىردەن الەمدى ەلىكتىرىپ اكەتتى. ەندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاعان كەڭەس وكىمەتى دە كورگەنىن ىستەمەككە كوشتى. اراعا جيىرما جىل سالىپ 1965 جىلى 9 مامىردا مايداندا وققا ۇشقان ساربازدارعا قۇرمەت رەتىندە ۇنسىزدىككە ۇيىدى. كرەمل قابىرعاسىنىڭ فونىندا مەملەكەتتىك تەلەديدارلار «ماڭگىلىك الاۋدى» ءارتۇرلى اسپاپتاردان جاڭعىرا شىققان اۋەندەرمەن قوسا كورەرمەنگە تارتۋ ەتتى. ولار ۋاقىتتى انىقتاۋ ءۇشىن مەترونومنىڭ كومەگىنە جۇگىندى. ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك الدىندا ديكتور جەڭىس جولىندا قازا تاۋىپ, تۋعان جەرى ءۇشىن جانپيدالىققا بارعان وتان قورعاۋشىلاردى ەسكە الۋعا شاقىردى. وسىلايشا, بۇل ءراسىم داستۇرگە اينالىپ, قوعام ساناسىنا ءسىڭدى.
ورىس حالقى اتالعان عۇرىپتى لەونيد برەجنەۆتىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىمەن بايلانىستىرادى. ساياساتكەر ەلدى باسقارعان تۇستا جوعارعى كەڭەستىڭ جارلىعىمەن «9 مامىر – دەمالىس كۇنى» دەپ بەكىتىلەدى. سول جىلى ەلگە بەلگىلى «فاشيزمگە قارسى كۇرەستە قۇربان بولعاندار. ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك» باعدارلاماسى جارىققا شىعادى. بۇل اقپاراتتىڭ دا ءالى بۋىنى بوساي قويعان جوق.
ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك – ۇلى مايداننان قايتپاعان ساربازدارعا ارنالعان ىزەت. قيماس-قاعيدات, تارالعى-تاعزىم. ونىڭ بايانى وسىنداي. قازىر حالقىمىز الاش ارىستارىنا دا, قۋعىن-cۇرگىن قۇرباندارىنا دا, قاپيادا كوز جۇمعان پەندەگە دە ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكتى ارقاۋ ەتەدى. سالتاناتتى شارانىڭ ءسانى سول ءراسىم. ال بىزدىڭشە, مىنا قازاق قاي جەردە ءۇنسىز قالۋدى بىلمەيتىن سەكىلدى. سول عوي ايتپاعىمىز...
