ادەبيەت • 11 شىلدە، 2021

الەكسيەۆيچ ايتقان ءسوز نەمەسە ينتەللەكت پەن ينستينكت سوعىسى

64 رەت كورسەتىلدى

قازاق جازۋشىلارى نوبەل سىيلىعىن قاشان الادى دەگەن ساۋال وسى كۇنى جاۋىر بولۋعا اينالدى... اگاراكي بۇل تۋراسىندا اڭگىمە ايتىلا قالعان كۇننىڭ وزىندە سامارقاۋ عانا ءامىرحان بالقىبەكتىڭ «شامارحانعا حاتىن» وقىعان بولارسىڭنان ءارى اسپايمىز. يا بولماسا وسى كۇنى سىيلىقتا ءسان قالدى ما، ءمان قالدى ما دەپ ساۋالدىڭ سوڭىن ساياسيلاندىرىپ، ەنجار ەسىنەپ، ءتىپتى ءبىر باسقا دۇنيەلەردى اڭگىمەلەپ كەتۋىمىز عاجاپ ەمەس. ارينە، بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى بۇگىن-ەرتەڭ تابىلا قويۋى ەكىتالاي. جالپى، ايتپاعىمىز باسقا. وسى تاقىرىپ ويىمىزعا نەگە تۇسكەندىگىن ايتۋ ءۇشىن دە قازاق قالامگەرلەرىن قاجاپ كەتىپ وتىرعان جوقپىز با؟

نوبەل سىيلىعى 2015 جىلى تۇڭعىش رەت جۋرناليستكە بە­رىلگەنىن بىلەمىز. بەلورۋس قا­لامگەرى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ اتالعان سىيلىققا لايىق دەپ تابىلعان حابار شىعىسىمەن گۋ-گۋ اڭگىمە دە قارشا بوراعانى ەسىمىزدە بولۋى كەرەك. الدىمەن ورىس سىنشىلارى، ادەبيەتشىلەرى، ساياساتكەرلەرى اتالعان بايگەنىڭ بۇرمالانىپ بەرىلگەنىن ايتىپ داۋرىعا سويلەپ كەتتى. ۋاج­دە­رى ءار الۋان. بىرىنشىدەن، نا­عىز ادەبيەتكە بەرىلۋى كەرەك سىي­لىقتىڭ جۋرناليستيكا قانجىعا­سىن­دا كەتۋى كوپشىلىكتىڭ ىزاسىن كەلتىردى دەسە، ەكىنشىدەن الەك­سيەۆيچتىڭ ۇزدىك شىعارماسى («سو­عىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات») باس­تان-اياق كەڭەس وداعىنىڭ وزبىر ساياساتىن الەم الدىندا اش­كەرەلەدى دەپ قيتىعادى.

ءجا، كىم نە دەسە و دەسىن، ءبىز­دى ەلەڭ ەتكىزگەن مىنا ءبىر جايت ەدى. اتاقتى الەكسيەۆيچ اتال­عان سىيلىقتى الىپ تۇرىپ: «ستا­لين­دىك رەپرەسسيانىڭ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زارداپ­تا­رىن يدەيا تارتقان جوق، ميل­ليون­داعان جازىقسىز جاندار تارت­تى. ماگاداندا، ۆوركۋتادا ءىرىپ-شىرىگەن، قاراقۇستارىنا كەڭەس­تىك نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى اتقان وق ءتيىپ ولگەن بەيكۇنا تاع­دىر­لاردىڭ جانايقايلارى ءدال قازىر مەنىمەن بىرگە وسى مىنبەردە تۇر. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قان­قۇيلى وزبىرلىعىن ورىستار دا، بەلورۋستار دا، قازاقتار دا ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلەدى»، دەدى. باعانادان ايتقىمىز كەلىپ وتىرعان ءسوز وسى، بۇكىل الەم كوز تى­گىپ وتىرعان مىنبەردەن قازاق دەگەن ءسوزدىڭ ايتىلۋى، جاي عانا ايتىلىپ قويماي ول شەككەن قاي­عى-قاسىرەت، مۇڭ مەن نالا، قيا­نات پەن قاستاندىق، ءبارى-ءبارى ءبىز­دى تولقىتپاي قويماۋى. بىراق ايتپاعىمىز بۇل دا ەمەس.

ايتپاعىمىز، الەكسيەۆيچ جازعان شىعارمادا ەدى. قالامگەر ءوزى جۇلدەلى شىعارمانىڭ جانرىن «سەزىمدەر تاريحى» دەپ اتاپ­تى. شىنىمەن دە بۇكپەسىز شىن­دىقپەن باياندالعان جانتۇر­شى­گەرلىك ءتۇرلى وقيعا وقىرماندى تەبىرەنتپەي قويمايدى. «سوعىس ءبىزدىڭ سانامىزدا ماڭگى ءجۇرىپ جاتىر»، دەيدى اۆتور.

سوعىس اياقتالعان بەتتە تەو­دور ادورنو «وسۆەنتسيمنەن كەيىن ولەڭ جازۋ دەگەنىڭىز – بارىپ تۇر­عان تاعىلىق» دەگەن ەكەن. را­سىمەن دە ادامزات جارالعالى بەرى سانا يەسى دەلىنەتىن بىزدەردىڭ سوعىس تاقىرىبىندا سويىلىمىز ەشقاشان قولىمىزدان تۇسپەگەنى اششى دا بولسا شىندىق. ارينە، سوعىس – سانانىڭ جەمىسى. ياعني ادام ينتەللەكتىسى جوعارىلاعان سايىن ول سوعىسقا دايىندالا باس­تايدى. سايكەسىنشە، ينستينكت تە سوعىسقا ءار كەز دايىن سەزىم. ءبىزدى بۇل ويعا الەكسيەۆيچتىڭ مىنا ءبىر كەيىپكەرى ايتقان سۇمدىق وقيعا جەتەلەدى.

سوعىستا سانينسترۋكتور بول­عان­ ايەل كەيىپكەر قىستىگۇنى كوپ­پەن بىرگە لادوگا كولىنىڭ بەتىمەن كەلە جاتىپتى. قارسىلاستار باي­قاپ قالىپ، وق جاۋدىرا باس­تايدى. اتتار دا، ادامدار دا مۇز­دىڭ استىنا كەتىپ جاتىر. بۇل وقي­عانىڭ ءبارى تۇندە بولعان، ءارى وعان الدەبىر جاراقاتتانعان جاۋىن­گەردى مىقتاپ ۇستاپ الىپ، جاعاعا قاراي سۇيرەتىپ كەلە جاتقانداي كو­رىنىپتى. «ابدەن شىلقىلداعان، ءارى جالاڭاش، كيىمىن ج ۇلىپ كەتكەن بە دەپ ويلادىم – سۇيرەتىپ كەلەمىن، جاعاعا جەتكەندە اڭ­عار­سام، جاراقات العان ءداپ-ءداۋ اق­سەركە بالىقتى سۇيرەتىپ كەلىپ­پىن»، دەيدى.

شىنىمەن مىنا وقيعانى وقى­عاندا بويىڭدى توك ۇرىپ وت­كەندەي بولادى. ايەل ادامنىڭ ينس­تينكتى ۇرپاق ءوربىتۋ، جالپى تىرشىلىك اتاۋلىنى قورعاۋ، ساقتاۋ ەكەنى بەلگىلى. الگى ايەل قاپ-قارا تۇندە وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ انالىق ميسسياسىن اتقارۋدى ۇمىتپايدى. ول الگى جارالى بالىقتى ساسقانىنان يا بولماسا ادام ەكەن دەپ سۇيرە­مە­گەن بولۋى دا مۇمكىن. ول بەي­سانا تۇردە تىرشىلىك يەسىن قور­عاۋ­دى ماقسات ەتۋى عاجاپ ەمەس. نە دەسەك تە سوعىستىڭ وسىنداي سۇم­دىقتارى قالامگەر جانىن قاقىراتىپ كەتكەنى راس.

مايدان دالاسىنداعى ينستينكت پەن ينتەللەكتىنىڭ (اقىلدىڭ) قاقتىعىسى الەكسيەۆيچتىڭ تاعى ءبىر كەيىپكەرىنىڭ باسىنان بىلاي وتەدى. بۇل وقيعا دا وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن تاس-تالقان ەتكەنىنە سەنىمدىمىز.

جازۋشى ايتادى: «جانە ءبىر كەزدەسكەنىمدە اتتى اسكەر ەسكادرونى سانينسترۋكتورىنىڭ ايت­قانىن تىڭدادىم. ول شايقاس كە­زىندە شۇڭقىرعا وق تيگەن نە­مىس­تى سۇيرەتىپ اكەلىپتى، بىراق مۇنى ۇراعا جەتكەندە عانا­ اڭ­عارىپتى – اياعى سىنعان، قانى بۇر­قىراپ اعىپ جاتىر. بىر­اق­ بۇل جاۋ عوي! نە ىستەۋ كەرەك؟ جو­عا­رى جاقتا ءوز جىگىتتەرى قى­رىلىپ جا­تىر. بىراق ول الگى نەمىستىڭ جاراقا­تىن تاڭادى دا، تاعى ەڭ­بەكتەي جو­نەلەدى. ەسىنەن تانعان ورىس سول­داتىن سۇيرەپ اكە­لەدى، ال ول ەسىن جيعان بەتتە نە­مىستى ول­تىرگىسى كە­لەدى، ال اناۋ دا ەسىن جيىسىمەن اۆتو­ماتىنا باس­ سالىپ، ورىستى ولتى­رۋگە ۇمتىلادى».

مىنە، ايەل زاتىنىڭ مايدان دالاسىنداعى جانقيار ەرلىكتەرى وسىلاي. ولاردا ەڭ الدىمەن ينستينكت جۇمىس ىستەيدى. ايتپەسە، الگى كەيىپكەر جارالانىپ جاتقان نەمىستى وزدەرىنىڭ ۇراسىنا كىم ەكەنىن تانىماستان سۇيرەپ اكەل­گەن جوق. ونى سونشالىقتى ۇلكەن قادامدارعا ونىڭ ىشكى تۇيسىگى باس­تادى. ال ەندى كەرىسىنشە جارا­لانىپ جاتقان نەمىس پەن ورىس­تىڭ وزدەرىن قورعاپ قالعان قۇت­قارۋشىلارىنىڭ الدىندا ءبىرىن-ءبىرى ولتىرگىسى كەلۋى – ول ەندى بارىپ تۇرعان قاسىرەت. مىنە، ينستينكت پەن ينتەللەكتىنىڭ (اقىلدىڭ) ارا­سىنداعى مايدان وسى تۇرعىدان ءبىز­دىڭ سانامىزدا ءار كەز ءجۇرىپ جاتادى.

الەكسيەۆيچ ءوزىنىڭ بۇل وقي­عالار تىزبەسىن ەش اسىرەسىز، بۇكپەسىز بايانداۋىن جوعارىدا تەودور ادورنونىڭ سوزىمەن جالعاپ بىلاي دەپ اقتاپ الادى: «مەنىڭ ۇستازىم الەس اداموۆيچ «حح عاسىردىڭ سۇر­قيا سۇمدىقتارى تۋرالى پروزا جازۋ قورلاۋشىلىققا جاتادى دەپ ەسەپتەيمىن» دەيدى. بۇل جەردە ويدان شىعارىلعان ەشتەڭە دە جوق («سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» شىعارماسىن ايتىپ تۇر). اقي­قاتتى سول تۇرپاتىمەن، سول قال­پىمەن العا تارتۋ كەرەك. ول ءۇشىن «اسىرە ادەبيەت» قاجەت بولمايدى. بۇل جەردە كۋاگەرلەردىڭ سويلەگەنى عانا ءجون. نيتسشەنىڭ بىردە-ءبىر سۋرەتكەر شىنايىلىقتى بەلىمەن كوتەرە المايدى دەگەن ءسوزىن دە ەسكە الۋعا بولادى».

قايتكەن كۇندە دە الەكسيەۆيچ بىزگە – جاڭا الەم. ونىڭ قالامى­نان تامعان قاندا ەشكىم كوتەرىپ تۇرا الماس اۋىر ءزىل بار. ونىڭ قا­­لامىنداعى جانايقايدى با­سۋ­­عا­ ەشكىمنىڭ قاۋقارى جەتە قويمايدى.

الەكسيەۆيچتى وقىپ وتىرىپ، ءبىز شىنىمەن دە ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك جۇيە تاسىلىمەن وي­لاۋدان ارىلا الاماي كەلە جات­قا­نىمىزدى ەرىكسىز مويىندايتىندايمىز. ولاي ەتپەگەندە شە؟ قالامگەر جازىپ وتىرعانداي، ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن اسكەري ويلايدى ەكەنبىز. ءبىز ۇنەمى سوعىس تۋرالى ايتىپ، ودان كەلەتىن ۇرەيدىڭ ىشىندە قامالىپ ءومىر سۇرەمىز.

ءبىز قايدا بارساق تا سوعىس ادامدارىن كەزدەستىرەمىز. ءبىز قايدا بارساق تا الدىمىزدان سوعىستىڭ كەرەك-جاراقتارى شىعادى. ءبىزدى سوعىس ۋاقىتى الديلەپ كەلەدى.

بۇل، ارينە، سانالى ادام ءۇشىن اۋىر كۇيزەلىس.

قازىرگى ادامداردىڭ ەنجار، شارشاڭقى، ەشتەڭەگە كوڭىلى توعايمايتىن كۇيرەۋىكتىگىنە دە وسى سوعىس فوبياسى اسەر ەتپەي قويمايدى. ءبىزدى سوعىسپەن بايلانىستىرىپ جاتقان دەتالدار شەكسىز. ويلار، سوزدەر، ادامدار، كيىمدەر، زاتتار، ۋاقىت...

دەمەك، ءبىز ءبارىمىز سوعىسقا قاتىسقان ادامدارمىز.

الەكسيەۆيچ ايتقان ءسوز – جال­پى­ادامزاتتىق جانايقاي دەۋگە بولادى. ونىڭ تۋىندىسىنا بەرىلگەن باعا جالپىلاي العاندا وسىعان سايادى.

بىزگە الەكسيەۆيچ الەمىن قا­زاقشا ءتارجىمالاپ، العاش تانىس­تىرعان لاۋرەاتتىڭ ارىپتەسى، ءومىرىن ادەبيەت پەن جۋرناليستيكاعا تەڭ ارناعان قالامگەر مارال حاسەن بولاتىن. م.حاسەن اۋدارماشى رەتىندە جالعىز س.الەكسيەۆيچتى عانا ەمەس، نوبەل سىيلىعىن يەلەن­گەن قانشاما كلاسسيكتىڭ شى­عارمالارىن قازاق تىلىندە سوي­لەتتى. سانالى عۇمىرىن ساف ونەر­گە باعىشتاعان بۇل ەسىمدى زەردەلى وقىرمان ەش ۇمىتپاۋى كەرەك. جارى رىمبالا سمايلوۆا دا بۇل تۇرعىدا ادەبيەتكە ۇلكەن قىز­مەت ەتىپ كەلە جاتقان جاناشىر ­جان. س.الەكسيەۆيچتىڭ «مىرىش­قا اي­نالعان قىرشىندارىن» تار­جىمالاعان ر.سمايلوۆانىڭ ەڭ­بەگىن دە ەرەكشە اتاپ كەتكىمىز كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

ۇقساس جاڭالىقتار