نوبەل سىيلىعى 2015 جىلى تۇڭعىش رەت جۋرناليستكە بەرىلگەنىن بىلەمىز. بەلورۋس قالامگەرى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ اتالعان سىيلىققا لايىق دەپ تابىلعان حابار شىعىسىمەن گۋ-گۋ اڭگىمە دە قارشا بوراعانى ەسىمىزدە بولۋى كەرەك. الدىمەن ورىس سىنشىلارى, ادەبيەتشىلەرى, ساياساتكەرلەرى اتالعان بايگەنىڭ بۇرمالانىپ بەرىلگەنىن ايتىپ داۋرىعا سويلەپ كەتتى. ۋاجدەرى ءار الۋان. بىرىنشىدەن, ناعىز ادەبيەتكە بەرىلۋى كەرەك سىيلىقتىڭ جۋرناليستيكا قانجىعاسىندا كەتۋى كوپشىلىكتىڭ ىزاسىن كەلتىردى دەسە, ەكىنشىدەن الەكسيەۆيچتىڭ ۇزدىك شىعارماسى («سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات») باستان-اياق كەڭەس وداعىنىڭ وزبىر ساياساتىن الەم الدىندا اشكەرەلەدى دەپ قيتىعادى.
ءجا, كىم نە دەسە و دەسىن, ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزگەن مىنا ءبىر جايت ەدى. اتاقتى الەكسيەۆيچ اتالعان سىيلىقتى الىپ تۇرىپ: «ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زارداپتارىن يدەيا تارتقان جوق, ميلليونداعان جازىقسىز جاندار تارتتى. ماگاداندا, ۆوركۋتادا ءىرىپ-شىرىگەن, قاراقۇستارىنا كەڭەستىك نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى اتقان وق ءتيىپ ولگەن بەيكۇنا تاعدىرلاردىڭ جانايقايلارى ءدال قازىر مەنىمەن بىرگە وسى مىنبەردە تۇر. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قانقۇيلى وزبىرلىعىن ورىستار دا, بەلورۋستار دا, قازاقتار دا ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلەدى», دەدى. باعانادان ايتقىمىز كەلىپ وتىرعان ءسوز وسى, بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىرعان مىنبەردەن قازاق دەگەن ءسوزدىڭ ايتىلۋى, جاي عانا ايتىلىپ قويماي ول شەككەن قايعى-قاسىرەت, مۇڭ مەن نالا, قيانات پەن قاستاندىق, ءبارى-ءبارى ءبىزدى تولقىتپاي قويماۋى. بىراق ايتپاعىمىز بۇل دا ەمەس.
ايتپاعىمىز, الەكسيەۆيچ جازعان شىعارمادا ەدى. قالامگەر ءوزى جۇلدەلى شىعارمانىڭ جانرىن «سەزىمدەر تاريحى» دەپ اتاپتى. شىنىمەن دە بۇكپەسىز شىندىقپەن باياندالعان جانتۇرشىگەرلىك ءتۇرلى وقيعا وقىرماندى تەبىرەنتپەي قويمايدى. «سوعىس ءبىزدىڭ سانامىزدا ماڭگى ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى اۆتور.
سوعىس اياقتالعان بەتتە تەودور ادورنو «وسۆەنتسيمنەن كەيىن ولەڭ جازۋ دەگەنىڭىز – بارىپ تۇرعان تاعىلىق» دەگەن ەكەن. راسىمەن دە ادامزات جارالعالى بەرى سانا يەسى دەلىنەتىن بىزدەردىڭ سوعىس تاقىرىبىندا سويىلىمىز ەشقاشان قولىمىزدان تۇسپەگەنى اششى دا بولسا شىندىق. ارينە, سوعىس – سانانىڭ جەمىسى. ياعني ادام ينتەللەكتىسى جوعارىلاعان سايىن ول سوعىسقا دايىندالا باستايدى. سايكەسىنشە, ينستينكت تە سوعىسقا ءار كەز دايىن سەزىم. ءبىزدى بۇل ويعا الەكسيەۆيچتىڭ مىنا ءبىر كەيىپكەرى ايتقان سۇمدىق وقيعا جەتەلەدى.
سوعىستا سانينسترۋكتور بولعان ايەل كەيىپكەر قىستىگۇنى كوپپەن بىرگە لادوگا كولىنىڭ بەتىمەن كەلە جاتىپتى. قارسىلاستار بايقاپ قالىپ, وق جاۋدىرا باستايدى. اتتار دا, ادامدار دا مۇزدىڭ استىنا كەتىپ جاتىر. بۇل وقيعانىڭ ءبارى تۇندە بولعان, ءارى وعان الدەبىر جاراقاتتانعان جاۋىنگەردى مىقتاپ ۇستاپ الىپ, جاعاعا قاراي سۇيرەتىپ كەلە جاتقانداي كورىنىپتى. «ابدەن شىلقىلداعان, ءارى جالاڭاش, كيىمىن ج ۇلىپ كەتكەن بە دەپ ويلادىم – سۇيرەتىپ كەلەمىن, جاعاعا جەتكەندە اڭعارسام, جاراقات العان ءداپ-ءداۋ اقسەركە بالىقتى سۇيرەتىپ كەلىپپىن», دەيدى.
شىنىمەن مىنا وقيعانى وقىعاندا بويىڭدى توك ۇرىپ وتكەندەي بولادى. ايەل ادامنىڭ ينستينكتى ۇرپاق ءوربىتۋ, جالپى تىرشىلىك اتاۋلىنى قورعاۋ, ساقتاۋ ەكەنى بەلگىلى. الگى ايەل قاپ-قارا تۇندە وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ انالىق ميسسياسىن اتقارۋدى ۇمىتپايدى. ول الگى جارالى بالىقتى ساسقانىنان يا بولماسا ادام ەكەن دەپ سۇيرەمەگەن بولۋى دا مۇمكىن. ول بەيسانا تۇردە تىرشىلىك يەسىن قورعاۋدى ماقسات ەتۋى عاجاپ ەمەس. نە دەسەك تە سوعىستىڭ وسىنداي سۇمدىقتارى قالامگەر جانىن قاقىراتىپ كەتكەنى راس.
مايدان دالاسىنداعى ينستينكت پەن ينتەللەكتىنىڭ (اقىلدىڭ) قاقتىعىسى الەكسيەۆيچتىڭ تاعى ءبىر كەيىپكەرىنىڭ باسىنان بىلاي وتەدى. بۇل وقيعا دا وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن تاس-تالقان ەتكەنىنە سەنىمدىمىز.
جازۋشى ايتادى: «جانە ءبىر كەزدەسكەنىمدە اتتى اسكەر ەسكادرونى سانينسترۋكتورىنىڭ ايتقانىن تىڭدادىم. ول شايقاس كەزىندە شۇڭقىرعا وق تيگەن نەمىستى سۇيرەتىپ اكەلىپتى, بىراق مۇنى ۇراعا جەتكەندە عانا اڭعارىپتى – اياعى سىنعان, قانى بۇرقىراپ اعىپ جاتىر. بىراق بۇل جاۋ عوي! نە ىستەۋ كەرەك؟ جوعارى جاقتا ءوز جىگىتتەرى قىرىلىپ جاتىر. بىراق ول الگى نەمىستىڭ جاراقاتىن تاڭادى دا, تاعى ەڭبەكتەي جونەلەدى. ەسىنەن تانعان ورىس سولداتىن سۇيرەپ اكەلەدى, ال ول ەسىن جيعان بەتتە نەمىستى ولتىرگىسى كەلەدى, ال اناۋ دا ەسىن جيىسىمەن اۆتوماتىنا باس سالىپ, ورىستى ولتىرۋگە ۇمتىلادى».
مىنە, ايەل زاتىنىڭ مايدان دالاسىنداعى جانقيار ەرلىكتەرى وسىلاي. ولاردا ەڭ الدىمەن ينستينكت جۇمىس ىستەيدى. ايتپەسە, الگى كەيىپكەر جارالانىپ جاتقان نەمىستى وزدەرىنىڭ ۇراسىنا كىم ەكەنىن تانىماستان سۇيرەپ اكەلگەن جوق. ونى سونشالىقتى ۇلكەن قادامدارعا ونىڭ ىشكى تۇيسىگى باستادى. ال ەندى كەرىسىنشە جارالانىپ جاتقان نەمىس پەن ورىستىڭ وزدەرىن قورعاپ قالعان قۇتقارۋشىلارىنىڭ الدىندا ءبىرىن-ءبىرى ولتىرگىسى كەلۋى – ول ەندى بارىپ تۇرعان قاسىرەت. مىنە, ينستينكت پەن ينتەللەكتىنىڭ (اقىلدىڭ) اراسىنداعى مايدان وسى تۇرعىدان ءبىزدىڭ سانامىزدا ءار كەز ءجۇرىپ جاتادى.
الەكسيەۆيچ ءوزىنىڭ بۇل وقيعالار تىزبەسىن ەش اسىرەسىز, بۇكپەسىز بايانداۋىن جوعارىدا تەودور ادورنونىڭ سوزىمەن جالعاپ بىلاي دەپ اقتاپ الادى: «مەنىڭ ۇستازىم الەس اداموۆيچ «حح عاسىردىڭ سۇرقيا سۇمدىقتارى تۋرالى پروزا جازۋ قورلاۋشىلىققا جاتادى دەپ ەسەپتەيمىن» دەيدى. بۇل جەردە ويدان شىعارىلعان ەشتەڭە دە جوق («سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» شىعارماسىن ايتىپ تۇر). اقيقاتتى سول تۇرپاتىمەن, سول قالپىمەن العا تارتۋ كەرەك. ول ءۇشىن «اسىرە ادەبيەت» قاجەت بولمايدى. بۇل جەردە كۋاگەرلەردىڭ سويلەگەنى عانا ءجون. نيتسشەنىڭ بىردە-ءبىر سۋرەتكەر شىنايىلىقتى بەلىمەن كوتەرە المايدى دەگەن ءسوزىن دە ەسكە الۋعا بولادى».
قايتكەن كۇندە دە الەكسيەۆيچ بىزگە – جاڭا الەم. ونىڭ قالامىنان تامعان قاندا ەشكىم كوتەرىپ تۇرا الماس اۋىر ءزىل بار. ونىڭ قالامىنداعى جانايقايدى باسۋعا ەشكىمنىڭ قاۋقارى جەتە قويمايدى.
الەكسيەۆيچتى وقىپ وتىرىپ, ءبىز شىنىمەن دە ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك جۇيە تاسىلىمەن ويلاۋدان ارىلا الاماي كەلە جاتقانىمىزدى ەرىكسىز مويىندايتىندايمىز. ولاي ەتپەگەندە شە؟ قالامگەر جازىپ وتىرعانداي, ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن اسكەري ويلايدى ەكەنبىز. ءبىز ۇنەمى سوعىس تۋرالى ايتىپ, ودان كەلەتىن ۇرەيدىڭ ىشىندە قامالىپ ءومىر سۇرەمىز.
ءبىز قايدا بارساق تا سوعىس ادامدارىن كەزدەستىرەمىز. ءبىز قايدا بارساق تا الدىمىزدان سوعىستىڭ كەرەك-جاراقتارى شىعادى. ءبىزدى سوعىس ۋاقىتى الديلەپ كەلەدى.
بۇل, ارينە, سانالى ادام ءۇشىن اۋىر كۇيزەلىس.
قازىرگى ادامداردىڭ ەنجار, شارشاڭقى, ەشتەڭەگە كوڭىلى توعايمايتىن كۇيرەۋىكتىگىنە دە وسى سوعىس فوبياسى اسەر ەتپەي قويمايدى. ءبىزدى سوعىسپەن بايلانىستىرىپ جاتقان دەتالدار شەكسىز. ويلار, سوزدەر, ادامدار, كيىمدەر, زاتتار, ۋاقىت...
دەمەك, ءبىز ءبارىمىز سوعىسقا قاتىسقان ادامدارمىز.
الەكسيەۆيچ ايتقان ءسوز – جالپىادامزاتتىق جانايقاي دەۋگە بولادى. ونىڭ تۋىندىسىنا بەرىلگەن باعا جالپىلاي العاندا وسىعان سايادى.
بىزگە الەكسيەۆيچ الەمىن قازاقشا ءتارجىمالاپ, العاش تانىستىرعان لاۋرەاتتىڭ ارىپتەسى, ءومىرىن ادەبيەت پەن جۋرناليستيكاعا تەڭ ارناعان قالامگەر مارال حاسەن بولاتىن. م.حاسەن اۋدارماشى رەتىندە جالعىز س.الەكسيەۆيچتى عانا ەمەس, نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن قانشاما كلاسسيكتىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىندە سويلەتتى. سانالى عۇمىرىن ساف ونەرگە باعىشتاعان بۇل ەسىمدى زەردەلى وقىرمان ەش ۇمىتپاۋى كەرەك. جارى رىمبالا سمايلوۆا دا بۇل تۇرعىدا ادەبيەتكە ۇلكەن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان جاناشىر جان. س.الەكسيەۆيچتىڭ «مىرىشقا اينالعان قىرشىندارىن» تارجىمالاعان ر.سمايلوۆانىڭ ەڭبەگىن دە ەرەكشە اتاپ كەتكىمىز كەلەدى.
