ءتىل امالدارىن دۇرىس قولدانىپ, ادەبي ءتىل نورماسىن ساقتاپ, ودان ءجونسىز اۋىتقىماۋدى ءسوز جاتىقتىعى دەپ تۇسىنۋگە بولادى» دەگەنىن تاعى ءبىر قايتالاپ وقىپ شىقتىم. ءسوز ەتەيىن دەپ وتىرعانىم دا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ماقاجان ۇلى بولماق.
نۇرگەلدءى ءۋالي – عۇمىرىن تۇگەلدەي عىلىمعا ارناعان جان. 1968 جىلى كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن جاس عالىم قازكسر عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋرا بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ, سودان بەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنداەڭبەك ەتىپ كەلەدى. كوپتەگەن ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى اتانعان نۇرگەلدى ماقاجان ۇلى ءوز زەرتتەۋلەرىندە قازاق ءسوز مادەنيەتىن نورماتيۆتىك, كوممۋنيكاتيۆتىك, پراگماتيكالىق جانە كوگنيتيۆتىك لينگۆومادەني, لينگۆوەكولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ, ونىڭ تەوريالىق ءپان رەتىندەگى كونتسەپتۋالدىق نەگىزدەرىن ايقىندادى. نەگىزگى ەڭبەكتەرى – ء«سوز مادەنيەتى» (1984), «قازاق ورفوگرافياسىنداعى قيىندىقتار» (1988), «قازاق گرافيكاسى مەن ورفوگرافياسىنىڭ فونولوگيالىق نەگىزدەرى» (1993), «قازاقتىڭ باتا-تىلەكتەرى» (1993,2007), «فرازەولوگيا جانە تىلدىك نورما» (1997), «ەملەسى قيىن سوزدەر» (2001, بىرلەسكەن اۆتورلار), ت.ب.
عالىمنىڭ كىسىلىك كەلبەتىنىڭ كەمەلدەنگەن كەزەڭى ءدال وسى ينستيتۋت قابىرعاسىنان باستالعان دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. سەبەبى نۇرگەلدى ماقاجان ۇلى ىسمەت كەڭەسباەۆ, تەلعوجا جانۇزاقوۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, قۇلمات ومىراليەۆ, ەربول جانپەيىسوۆ جانە ت.ب ۇستازداردىڭ الدىن كورگەن, سولاردان ءتالىم العان. «عىلىم» دەپ اتالاتىن تەڭىزدە قايىعى جەلگە ورلەسە, ءبارى ۇستازدارىمنىڭ ارقاسى دەپ وتىرادى. ادامي تۇلعاسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىندا اتالعان عالىمداردىڭ ۇلەسى زور دەپ بىلەدى. ۇستازدارىن ۇلىقتاۋدان جالىقپايتىن ول ءوزى دە ونداعان شاكىرت تاربيەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە قۇرالاي كۇدەرينوۆا, جانات يساەۆا, نازيرا ءامىرجانوۆا سىندى تالىمگەرلەرى عالىمنىڭ عىلىمداعى سارا جولىن جالعاپ كەلەدى. شاكىرتتەرىنىڭ اراسىنداعى شوقتىعى بيىگى, فيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇرالاي كۇدەرينوۆا تۋرالى «بۇرىن مەن قۇرالايعا جەتەكشىلىك ەتۋشى ەدىم, قازىر قۇرالاي مەنى جەتەكتەپ كەتەدى», دەپ كۇلەدى. بۇدان عالىمنىڭ سونشالىقتى قاراپايىم ادام ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
ن.ءۋالي بىرگە جۇمىس ىستەگەن, ءالى دە ىستەپ كەلە جاتقان ارىپتەستەرىنىڭ جانە عىلىمي قاۋىمداستىق اراسىندا زور بەدەلگە يە. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعدان مومىنوۆا «نۇرگەلدى ءۋاليدىڭ «الەمنىڭ قازاقى بەينەسى» جونىندەگى تانىم-تۇسىنىگى ونىڭ ويلاۋ بەينەسىمەن استاسىپ كەتكەن. جالپى الەم بەينەسى پولوتنوسىنداعى قازاقى الەم بەينەسى تۋرالى عالىم تۇسىنىگىنىڭ سونشالىقتى باي, كولوريتتى بولۋى ءسوزدى, سوزبەن بايلانىستى سوزدىك ماقالالاردى, ماتىندەردى قابىلداۋ مەن ولاردى تۇزە ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن. بۇل, بىرىنشىدەن, عۇمىرلىق ىزدەنىستىڭ ءوز ناتيجەسىن بەرۋى, ەكىنشىدەن, ايالىق ەمەس, نەگىزگى ءبىلىمىن ءوزى ايتاتىن ء«تىلدىڭ قولدانىستاعى كورىنىسىنە» اينالدىرا الۋىندا جاتىر. عالىم رەتىندە ونىڭ باعاسىن ارتتىرىپ تۇرعان قادامدارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ن.ءۋالي ەسىمى ء«سوز مادەنيەتى» تەرمينى ايتىلعان جەردە مىندەتتى تۇردە جارقىن-جارقىن ەستىلەدى. ال عالىمنىڭ وسى تەرميننىڭ ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋى, اشىپ جەتكىزۋى –قاراپايىم دا انىق. ول: ء«سوز مادەنيەتى» دەگەندى «سويلەۋ», ياعني ء«تىلدى جۇمساۋ» (پايدالانۋ) ءتارتىبى (دۇرىستىعى, مادەنيەتى) دەپ تانيدى» دەسە,قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فاۋزيا ورازباەۆا «فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي – قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ ورىستەپ, وركەندەۋىنە ايىرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن, قازاق ءتىلىن ارىنداي ارداقتاپ وتكەن كەشەگى ۇلى ۇستازدار مەن كەيىنگى بۋىن اراسىنا كوپىر بولعان, تاعىلىمى تەرەڭ, تانىمى مول, كورنەكتى عالىم, بىلىكتى ۇستاز, بىلگىر جەتەكشى, تاجىريبەلى تالىمگەر, پاراساتتى پەداگوگ», دەپ باعا بەرەدى.
ن.ءۋاليدىڭ وتباسىنداعى ورنى تۋرالى قىزى اينۇردان سۇرادىق. «مەن اكە ماحابباتىنا, سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ ءوستىم. ومىرگە دۇرىس كوزقاراسپەن قاراۋ, ەستەتيكالىق تالعام, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق سىندى جاقسى قاسيەتتەردىڭ ءبارىن اكەم سانامىزعا ءسىڭءىردى.
اكەمنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى, ءوزىنىڭ ماماندىعىنا, عىلىمعا دەگەن ماحابباتىنىڭ كورىنىسى – ءالى كۇنگە دەيىن تاپسىرىسپەن كىتاپ الىپ وقيتىنى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن ادام, كوپ وقيدى, ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەدى. ايگىلى اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ شاكىرتى بولىپ جۇرگەن كەزدەگى كارتوتەكاسى بولمەنىڭ ءبىر قابىرعاسىن تولىق الىپ تۇراتىن. وتە تياناقتى ادام. ءوز جەتەكشىسى, قازاقىڭ بەلگىلى , عۇلاما, ءبىرتۋار, عالىم قىزى, مارقۇم رابيعا اپاي سىزدىقوۆا ءاكەمنىڭ عالىم بولىپ قالىپتاسۋى جولىندا ۇلكەن رول اتقاردى. جانى جاناتتا بولسىن. عىلىمدا ۇستازدىق ەتكەن قۇلمات ءومىرءاليەۆ, ەربول جانپەيءىسوۆ, ومىرزاق ايتباەۆ, ماۋلەن بالاقاەۆ, ءابدۋالى قايداروۆ جانە مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ اعايلاردى اكەم ەش ۇمىتپاق ەمەس.
تاعى ءبىر قاسيەتىن ايتپاي كەتۋگە بولماس, اكەم ادام بالاسىنا ءتىل تيگىزبەيدى, قانداي جاعداي بولماسىن, ول ادام جايىندا جامان ايتپايدى, بۇل دا ءبىر مىقتىلىق, دانالىق, يماننىڭ بەرىكتىگى دەپ بىلەمىن. ءومىرلىك فيلوسوفياسى, ۇعىمى, بىزگە بەرگەن تاربيەسىءنىڭ ءبارى يسلام ءدىنىنىڭ شەڭبەرىندە ەكەنىن ايتا كەتۋ ءلازىم. ءومىر بويى مەيىرىمدى, كەشىرىمدى بولىپ, شۇكىر ەتۋ, تاۋبە قىلۋمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى», دەپ اعىنان جارىلدى اينۇر ۋاليقىزى.
ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەلىك, 1 شىلدەدە احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى نۇرگەلدى ءۋاليدىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, «ۇلتتىق رۋحتىڭ تىلدەگى ءتىنى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. جيىندا فيلولوگ عالىمدار بايانداما جاساپ, پىكىر الماستى. ال قوناق رەتىندە قاتىسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ادىلبەك قابا نۇرگەلدى ماقاجان ۇلىن بۇگىنگىنىڭ بي-شەشەنىنە, ابىز اقساقالىنا تەڭەدى. «قازاقتا اقساقال قالدى ما» دەپ كۇماندانىپ جۇرگەندەرگە بۇل ءبىر جاقسى جاۋاپ بولعانى ءسوزسىز.
ايتپاقشى دوڭگەلەك ۇستەلدە نۇرگەلدى ءۋاليدىڭجاقىندا جارىق كورگەن بىرنەشە كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. ەندى «بيوبيبليوگرافيا», «جازۋ مادەنيەتى: تاعىلىم, تاجىريبە», «قازاق گرافيكاسى مەن ورفورگافياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى», «فرازەولوگيا مەن تىلدىك نورما», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءسوزساپتامى», «قازاق ءسوز مادەنيەتىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى اتتى باعا جەتپەس جاۋھارلار قالىڭ وقىرمانعا جول تارتادى.
ماديار قازىبەك
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ
قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى مامانى
.
