باعدارلاما دۇرىس بولماي, كەمشىلىك جويىلمايدى
اسىرەسە, اۋدارما باعدارلامالار مەن ستاندارتتار نەگىزىندە جازىلعان وقۋلىقتارداعى شيكىلىك ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ساراپشىلار تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول وقۋلىعى بولماي, سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىلمەيتىنىن ايتىپ وتىر. ال ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە وقۋلىق جازۋ ءۇشىن ءبىلىم ستاندارتتارىنا زاماناۋي كوزقاراس پەن ۇلتتىق سيپات قاجەت.
قازاق ەلىنىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ينتەللەكتۋال ۇلت وكىلىن تاربيەلەۋ مەن ناتيجەگە باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ كوزدەلگەن. بۇل ماسەلەلەر ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىراتىن, وركەنيەتتى ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرەتىن وقۋلىق دايىنداۋمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان وقۋلىق جازۋدا, بىرىنشىدەن, رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مازمۇنىن, ەكىنشىدەن, حالىقارالىق ستاندارتتىڭ ءبىلىم الۋعا قاجەت ۇستانىمدارىن ەسكەرۋ قاجەت. مۇنداي پىكىردى ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فاۋزيا ورازباەۆا كەلتىردى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اۋدارما وقۋلىقتار ۇلتتىق سانانى دامىتۋعا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىمدىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا, ءپان مازمۇنىن تولىق مەڭگەرۋگە جاۋاپ بەرمەيدى. ويتكەنى اۋدارما وقۋلىقتاردا كاسىبي لەكسيكا, قازاقتىڭ سوزدىك قورى, ءسوز بايلىعى ەسكەرىلە بەرمەيدى. بۇل وقۋلىقتار, كوبىنەسە, ءپان مازمۇنىنا عانا نازار اۋدارادى دا, وندا جاساندى اۋدارىلعان سوزدەر, تەرميندەر, قاتە ۇسىنىلعان لەكسيكالىق بىرلىكتەر ءجيى كەزدەسەدى.
جالپى, ءاربىر سىنىپ وقۋلىقتارى بالانىڭ جاسىنا, پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىنە, ىزدەنىسىنە بايلانىستى وزىنە دە, ومىرگە دە قاجەت لەكسيكالىق, گرامماتيكالىق مينيمۋمدى قامتۋى ءتيىس. مىسالى, باستاۋىش سىنىپ وقۋلىقتارى پاندىك لەكسيكالىق مينيمۋممەن قاتار, كوممۋنيكاتيۆتىك قارىم-قاتىناستا ءجيى قولدانىلاتىن, بالا ساناسىنا لايىق, قاجەت سوزدەردەن جانە ولاردى بايلانىستىراتىن گرامماتيكالىق ەرەجەلەردەن تۇرۋ ارقىلى پاندىك ماقساتتى, وقۋشى سۇرانىسىن بىرىكتىرە اتقارادى. جوعارى سىنىپ وقۋلىقتارى دا, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءپان تىزبەگى دە سونداي.
ء«تول وقۋلىقتار دا, اۋدارما وقۋلىقتار دا, بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن پايدالانا وتىرىپ تۇزىلگەن. ەكىنشىدەن, وقۋشىنىڭ جاسىنا بەيىمدەلگەن. ءبىز ءپاندى عانا وقىتىپ قويماي, بالانىڭ ساناسىن, وركەنيەتىن, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن وقىتامىز. اقپارات تاسقىنداعان, عالامتور دامىعان كەزەڭدە ناتيجەلى ءبىلىم بەرۋ بالانىڭ جاسىنا, سۇرانىسىنا قاراي, ونىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ, جۇيەلى, پايدالى ءبىلىم بەرۋدى ماقسات ەتۋى ورىندى», دەيدى فاۋزيا شامسيقىزى.
وسى ورايدا ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن نەگىزگە العان عالىم بالاباقشادان باستاپ, باستاۋىش, جوعارى سىنىپ, جوعارى وقۋ ورنى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە دەيىنگى كەزەڭدە ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىنا توقتالىپ ءوتتى. ياعني جاراتىلىستانۋ نەمەسە گۋمانيتارلىق سالانىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بالانىڭ بولاشاعىنا, قوعامدا وسۋىنە پايدالى بولۋى كەرەك. ال وقۋلىق جازاتىندار مەن سىن ايتۋشىلار وقۋلىقتاردىڭ باعدارلاماعا نەگىزدەلىپ جازىلاتىنىن تۇسىنە بەرمەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامانىڭ نەگىزى دۇرىس بولماعاننان كەيىن وقۋلىقتارىمىزدىڭ دا كەمشىلىگى كوپ. بۇل جەردە ەسكەرەتىن جايت, باعدارلامادا بەرىلگەن جانە بەكىتىلگەن ماتەريالداردىڭ مازمۇنى, قۇرىلىمى وقۋلىق ازىرلەۋدە ساقتالماسا, وقۋلىق ساراپتامادان وتپەيدى.
«وقۋلىق ساپالى بولۋ ءۇشىن وعان نەگىزدەمە بولاتىن مەملەكەتتىك نورماتيۆتىك قۇجات – تۇجىرىمداما, ستاندارت, تيپتىك باعدارلاما دۇرىس بولۋى كەرەك. بۇل قۇجاتتاردا بەكىتىلگەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتى, مىندەتتەرى, باستى ۇستانىمدارى, بازالىق مازمۇنى مەن قۇرىلىمى, باعالاۋ جۇيەسى وقۋلىق ساپاسىن انىقتايدى. مىسالى, قازاق مەكتەپتەرى مەن ورىس مەكتەپتەرىنە ارنالعان «قازاق ءتىلى» پاندەرىن وقىتۋدىڭ ماقساتى ەكى بولەك. قازاقتىلدى مەكتەپتەرگە ارنالعان قازاق ءتىلى ءپانى ۇلتتىق ءتىلدىڭ لينگۆيستيكالىق نەگىزىن تەوريالىق تۇرعىدان (فونەتيكا, لەكسيكا, گرامماتيكا, ت.ب.) وقىتۋدى كوزدەسە, ورىس مەكتەپتەرىنە ارنالعان قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى كوممۋنيكاتيۆتىك تۇرعىدان ۇيرەتۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل – قازاقشا سويلەي ءبىلۋ, ساۋاتتى جازا ءبىلۋ, وي-پىكىردى ءار تاراپقا تۇسىنىكتى ەتىپ ايتا ءبىلۋ, قاجەت لەكسيكا-گرامماتيكالىق مينيمۋمدى جۇيەلى مەڭگەرۋ سياقتى ماقساتتار. مۇنداي باعدارلامادا كورسەتىلگەن ماقسات پەن سويلەۋگە نەگىزدەلگەن كوممۋنيكاتيۆتىك ءبىلىم مازمۇنى, ادىستەمەلىك جۇيە قۇرامى, ناتيجەگە جەتۋدىڭ جولدارى ۇتىمدى, جان-جاقتى بولۋى شارت. وسىنداي باعىت-باعدارلار وقۋلىق پەن ونىڭ قۇرامىنداعى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن ارقىلى جۇزەگە اسادى. دەمەك وقۋلىق جازۋ ءبىلىم, بىلىك, داعدى, تاجىريبە, ادىستەمە, وقىتۋ تالاپتارىن جەتىك ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. سوندا عانا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى, مىندەتى, ساپاسى, پاندىك ەرەكشەلىگى ناتيجەلى بولادى», دەدى ف.ورازباەۆا.
دەگەنمەن ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا وزىق ۇلگىلەردى, جاڭا تەحنولوگيالاردى ساباقتارىندا پايدالانىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق جۇيەسىز ءبىلىم جيناپ, ساباق تاقىرىبىن ينتەرنەتتەن كوشىرىپ الىپ, ءوز جازعانىن ءوزى يگەرمەگەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىلىمى ءالسىز ۇرپاق بولىپ شىعاتىنى الاڭداتادى. وسى ورايدا عالىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ەكى ۇلكەن قاناتى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىرىنشىسى, بۇرىننان كەلە جاتقان تەكتىك, داستۇرلىك, ۇلتتىق, تاريحي سانامىز. بۇكىل الەم الدىندا قازاق دەگەن ۇلتتى ساقتاۋ ءۇشىن رۋحاني تەگىمىزدى ساقتاۋ پارىز ەكەنى ايان. ەكىنشى قاناتى – ادامزات قۇندىلىقتارىنا قىزمەت ەتەتىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرى. الەمدەگى ءبىلىم بەرۋدەن حالىقارالىق ستاندارتىنىڭ ۇستانىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, سونىڭ ىشىندە كەرەگىن الىپ, رۋحاني قۇندىلىعىمىزعا باعىندىرۋ ارقىلى عانا ءبىز جاڭا تۇجىرىمداما جاسايمىز. وسى ەكەۋىنىڭ توعىسىنان بارىپ تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسى, ستاندارتى, باعدارلاماسى شىعادى. سوندا وقۋلىق جۇيەسى الاش ارىستارى اڭساعان, ۇلتتىق سانا مەن ساپانى العا اپاراتىن, وزىق وركەنيەت ۇلگىلەرىن مەڭگەرگەن, ءبىلىمدى دە بىلىكتى وكىل تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەدى», دەيدى ول.
ۇلتتىق كودقا نەگىزدەلگەن وقۋلىق جازىلۋى كەرەك
ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرىپ جۇرگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى انار سالقىنباي ەڭ الدىمەن مەكتەپتە اۋدارما باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن وقۋلىقتاردان ارىلۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.
«بۇگىندە رەسپۋبليكادا ادىستەمەلىك عىلىم جاقسى دامىعان, وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءوز عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگىنە زەر سالۋ قاجەت. وتاندىق عىلىمنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جۇرگەن مىقتى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەي, جاراتىلىستانۋ مەن گۋمانيتارلىق عىلىمدا ءتول وقۋلىقتى قايتا جازاتىن كەز كەلدى. وسى ورايدا مينيسترلىكتىڭ «الىپپە» وقۋلىعىنىڭ قايتارۋ باستاماسىن قۇپتاي وتىرىپ, باستاۋىش سىنىپتارىنان باستاپ, ءار سالا بويىنشا ءتول وقۋلىقتاردى شىعارۋدى دامىتۋ كەرەك. بۇگىنگى وركەنيەت كوشىنەن قالماس ءۇشىن, الەمدەگى جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ وتىرۋ دا قاجەت. وسى ماقساتتا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا الەمدىك كەڭىستىكتە مويىندالعان وقۋلىقتار, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, سونىمەن بىرگە لينگۆيستيكاعا قاتىستى ءبىراز دۇنيە اۋدارىلدى. الەمدە مويىندالعان عىلىمي جاڭا تەوريانىڭ قازاق عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە قوسار ۇلەسى بار ەكەنى انىق. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا – وكسفورد, كەمبريدج, ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر ءۇشىن شەتەلدىك ءبىلىم قولجەتىمدى, ال ەلىمىزدەگى وقۋشىلار دا شەتەلدىك عىلىم كەڭىستىگىندەگى جاڭالىقتارمەن ءوز انا تىلىندە تانىسىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. بۇل ۇدەرىستىڭ ارى قاراي دا دامىعانىن قالار ەدىك», دەدى انار بەكمىرزاقىزى.
عىلىمداعى كەز كەلگەن ءىرى جاڭالىقتى ءوز تىلىنە اۋدارىپ باسۋ ءۇردىسى بارلىق ەلدە بار. مىسالى, تايلاندتا, ءۇندىستاندا, قىتايدا, جاپونيادا, تىپتەن رەسەيدىڭ وزىندە شەتەلدە جاڭادان شىققان وقۋلىقتى نەمەسە مونوگرافيانى ۋاقىت وزدىرماي ءوز تىلىنە اۋدارىپ الادى. الايدا ا.سالقىنباي «ايتەۋىر شەتەلدىك بولسا, جاقسى بولادى» دەگەن قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ ويدان اۋلاق بولاتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى.
«اعىلشىن, فرانتسۋز نە ورىس تىلىنەن اۋدارىلعان وقۋلىقتارعا دا سىني تۇرعىدان قاراي ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسقا سۋارىلعان عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن سونىڭ نەگىزىندە جازىلعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جوق دەپ ايتا المايمىز. جاقسى مەن جاماندى ايىرىپ وقي الاتىن, قاجەتىن عانا سىڭىرەتىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتىنە قاراعاندا, مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ دايىن اقپاردىڭ ءبارىن بىردەي ىرىكتەي المايتىنى, سىني ويلاۋمەن, سىني كوزقاراسپەن قاراۋدىڭ جەتىلمەگەنى دە تۇسىنىكتى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «قاتەر جاڭعىرۋدى اركىمنىڭ ۇلتتىق دامۋ ۇلگىسىن بارىنە ورتاق, امبەباپ ۇلگىگە الماستىرۋ رەتىندە قاراستىرۋدا بولىپ وتىر. الايدا ءومىردىڭ ءوزى بۇل پايىمنىڭ تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءىس جۇزىندە ءاربىر ءوڭىر مەن ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدا. ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن شەتەلدىك باعدارعا سالۋدا, مەكتەپ وقۋلىقتارىن شەتەلدىك جۇيەگە نەگىزدەۋدە ويلانۋ قاجەت. كەشەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى كەتكەن كەمشىلىكتەر 15-20 جىلدا ءوز سالدارىن كورسەتەرى داۋسىز. سوندىقتان وقۋلىق جازۋ ىسىندە بايسالدىلىق, عىلىمي نەگىز كەرەك», دەيدى عالىم.
وقۋلىقتارعا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي جۇباەۆا احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش زيالىلارىنىڭ وقۋلىق اۋدارۋ تاجىريبەسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن نەگىزگە الدى.
«ارحيۆ دەرەكتەرىنە زەر سالساق, حح عاسىردىڭ باسىندا ءا.بوكەيحان «گەوگرافيا», «استرونوميا», ە.وماروۆ «الگەبرا», «گەومەتريا», «فيزيكا», م.جۇماباەۆ «پەداگوگيكا», ج.ايماۋىتوۆ «ديداكتيكا», ف.عالىمجانوۆ «فيزيكا»‚ ب.سارسەنوۆ «گەومەتريا», ي.تۇرعانباەۆ «اريفمەتيكا», ق.كەمەڭگەر ۇلى «حيميا», «جاراتىلىستانۋ» سياقتى پاندەر بويىنشا وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارعان. ول كەزدە ءبىلىم جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى, مامان جەتىسپەدى. سول سەبەپتى ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. سول وقۋلىقتاردا قازىرگى كەزدە ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى قولدانىلىپ جۇرگەن كوپ ءسوزدىڭ بالاماسى بەرىلگەن. مىسالى, ەلدەس وماروۆتىڭ «فيزيكا», «گەومەتريا» دەگەن وقۋلىقتارىندا تەورەما – ءتۇيiن, بيسسەكتريسا – جارما, راديۋس – ورە, حوردا – كەرمە, پاراللەلوگرامم – قيىقشا, پروپورتسيونال – قۇرىلىمداس, فيگۋرا – پiشiن, تراپەتسيا – قوستابان تۇرىندە بەرىلسە, قانىش ساتباەۆ «الگەبرا» دەگەن وقۋلىعىندا عالىمنىڭ ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الىپ, فورمۋلا – ورنەك, تەورەما – ءتۇيىن, چيسليتەل – جارناق, ديامەتر – ورە, راتسيونالنايا ۆەليچينا – ولشەمدى شاما, يرراتسيونالنايا ۆەليچينا – ولشەمسىز شاما, بيكۆادراتنوە ۋراۆنەنيە – قوس شارشىلى تەڭدەۋ, پروگرەسسيا – داۋىرلەۋ, فۋنكتسيا – بەرنە دەپ بەرگەن. ياعني 1920-30 جىلدارى قازاق تىلىندە ءساتتى بالامالار جاسالدى, عىلىمي ستيل, تەرميندەر وقۋلىقتار ارقىلى قالىپتاستى. ال قازىرگى كەزدە وقۋلىق اۆتورلارى كەيدە تەرميندەردىڭ بىرىزدىلىگىنە, ساباقتاستىققا ءمان بەرمەيدى. 5-7-سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتاردا قازاقشا اتاۋلار بەرىلسە, جوعارى سىنىپتاردا شەت تىلدەگى نۇسقاسى بەرىلەدى. بۇل – بالالاردىڭ تەوريانى ءتۇسىنىپ كەتۋىنە, تەرميندەر بىرىزدىلىگىنىڭ ساقتالۋىنا كەدەرگى. سونىمەن قاتار قازاق تىلىندەگى عىلىمي ءستيلدىڭ دامۋىنا, تەرميندەردىڭ تۇراقتانۋىنا, قالىپتانۋىنا (كوديفيكاتسيالانۋىنا) توسقاۋىل بولىپ وتىر. حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش زيالىلارىنىڭ وقۋلىقتارى, تەرميندەرىنىڭ كوبى بۇگىندە عىلىمي اينالىمدا جوق. قازىرگى وقۋلىق اۆتورلارى, زەرتتەۋشى, عالىمدار شەت تىلدىك اتاۋلارعا بالاما تابۋدا سول كەزدە جارىق كورگەن وقۋلىقتار مەن تەرميندەر سوزدىگىن پايدالانسا, كوپ تەرميننىڭ بالاماسى تابىلار ەدى», دەيدى و.جۇباەۆا.
وسى ورايدا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىندە وقۋلىقتاردى ساراپتاۋ ىسىنە قاتىسقان و.جۇباەۆا قازىرگى كەزدە «ماتەماتيكادان» باستاپ «مۋزىكا», «ەڭبەك» ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىنا دەيىن ءبارى اۋدارما ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«اۋدارمالاردىڭ ءتىلى جاتىق ەمەس, كوپ جاعدايدا اسىعىستىق بايقالدى. قازاقى ۇعىم, تۇسىنىك, قازاقى مەنتاليتەت, دۇنيەتانىم ەسكەرىلە بەرمەيدى, تۇپنۇسقادان اۋىتقىماۋعا تىرىسادى. سويلەم قۇرىلىمدارىنان-اق وقۋلىقتىڭ اۋدارما ەكەنى سەزىلىپ تۇرادى. تاپسىرمالاردىڭ شارتتارى, انىقتاماسى مەن ەرەجەلەرى بالا تۇگىل ەرەسەك ادامنىڭ تۇسىنىگىنە قيىن. تەرميندەر الا-قۇلا. سول سالانىڭ مامانى بولماعاننان كەيىن اتاۋلارىندا دا بىرىزدىلىك ساقتالا بەرمەگەن. وقۋلىعى دۇرىس بولماسا, بالا قالاي ساپالى ءبىلىم الادى؟» دەپ قىنجىلىسىن ءبىلدىردى ول.
و.جۇباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ءاليحان بوكەيحان حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن وقۋلىقتاردىڭ تىلىنە, ۇلتتىق تەرمينولوگيا, اۋدارما ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, شىققان كىتاپتاردىڭ ءتىلىن, ماتەريالدىڭ بەرىلۋىن, قازاق دىلىنە قانشالىق سايكەس كەلەتىنىن, تەرميندەردىڭ بەرىلۋىن تالداپ وتىرعان. «ورىستىڭ كىتابىن قازاقشالاعاندا ءبىلىمىن, دالەل-ءادiسiن بوكتەرىپ, قانجىعاعا بايلاپ, «قاراڭعى قازاققا اپارىپ بەرەم» دەپ, كىتاپشانىڭ باسىنا تىماقتى كيگىزىپ, كىسەنىن بەلىنە بۋىندىرىپ, قازاقتىڭ قىلىش قۇلان جالىنا مىنگىزىپ اكەتكەن وڭ بولادى. قازاقشالاعان كىتاپتاردى سىنعا العاندا مەن وسى جولمەن سىنايمىن», دەيدى ءا.بوكەيحاننىڭ ءوزى. بۇل ورايدا سىنشى اۋدارماشىلارعا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ۇلگى ەتىپ «ورىستىڭ كىتابىن قازاققا دەپ وزگەرتكەندە كرىلوۆتىڭ باسىنا تىماق كيگىزگەن احمەتتى ۇمىتپاۋ كەرەك», دەيدى.
قازىرگى وقۋلىقتاردا قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي, سويلەم قۇرىلىمدارى ورىس ءتىلىنىڭ ۇلگىسىمەن بەرىلىپ, كوپتىك قوسىمشاسى جالعانبايتىن جەرلەرگە ورىس ءتىلىنىڭ ۇلگىسىمەن جالعانعان تۇستار ءجيى كەزدەسەدى. ارينە, وقۋلىقتا قاتە جازىلىپ تۇرسا, وقۋشى ونى دۇرىس دەپ قابىلدايدى, سولاي داعدىلانادى. وزگە تىلدەگى دۇنيەنى سول قالپىندا قازاق تىلىنە تەلي بەرۋگە بولمايدى. ءار ۇلتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, دۇنيەتانىمى, مەنتاليتەتى بولادى. وقۋلىقتاردى اۋدارعان كەزدە سوعان ءمان بەرۋ كەرەك.
«قازىر گرامماتيكاعا ءمان بەرىلمەگەننىڭ كەسىرىنەن كوبىسى, بىرەۋسى, ەكەۋسى, ايتۋ كەرەكپىز, ءبىلۋ كەرەكسىڭدەر, بارلىق وقۋشىلار, بارلىقتارىڭىز دەپ قاتە سويلەۋشىلەر كوبەيدى. بۇعان بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. ءتىل – ۇلتتىق كود, رۋحاني كود. ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن الدىمەن ويىمىزدى, ءسوزىمىزدى تۇزەۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن گرامماتيكانى ەرەجەلەر جيىنتىعى رەتىندە ەمەس, ءتىلىمىزدىڭ وزەگى رەتىندە ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك ءارى ول قولدانىستاعى تىلىمىزبەن سايكەس كەلۋى كەرەك. تاريح, گەوگرافيا, قازاق ءتىلى – بارلىق ساباق ءبىر لەكسيكالىق تاقىرىپقا بايلاۋلى بولۋى دۇرىس ەمەس. «قازاق ءتىلى» مەن «قازاق ادەبيەتى» پاندەرىن بىرىكتىرۋ دە تۇبەگەيلى قاتە. ارينە, پانارالىق بايلانىس بولۋى قاجەت. بىراق ءار ءپاننىڭ وزىندىك ماقسات-مىندەتى بار. ماتەريال سوعان سايكەس بەرىلۋى كەرەك. شەت تىلدەگى ءادىس-ءتاسىلدى قولدانعان كەزدە قازاق وقۋشىلارى ءۇشىن, قازاق مەنتاليتەتى, دۇنيەتانىمى ءۇشىن قايسىسى دۇرىس بولاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت», دەيدى و.جۇباەۆا.
عالىمداردىڭ سوزىنەن اڭداعانىمىز, وقۋلىق ازىرلەۋدەگى ولقىلىقتار كوبىنە ۇلتتىق دۇنيەتانىمىمىزدى ەسكەرمەۋدەن تۋىندايدى. بۇل انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدى اقساتىپ قانا قويماي, ءتىلىمىزدىڭ دە بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان اتالعان ماسەلەگە ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى.
الماتى
