ليۋدۆيگ ۇزاق ۋاقىت بويى بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنەن فوتورەپورتاجدار جاساپ, وقىرمان ىقىلاسىنا بولەندى. ونىڭ جيناعان قۇندى فوتودەرەكتەرى 2001 جىلى National Geographic جۋرنالى تاراپىنان كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. سونداي-اق گەرد چەرنوبىل قالاسىنان دا تۇشىمدى رەپورتاج جاساعانىن بۇكىل الەم بىلەدى. 2011 جىلى گەرد ليۋدۆيگ ەلوردامىزعا ارنايى ات باسىن تىرەپ, قالاداعى اسەم عيماراتتاردى سۋرەتكە ءتۇسىردى. كەيىنىرەك ونىڭ فوتولارى National Geographic جۋرنالى Tomorrowland, ياعني «كەلەشەكتىڭ مەكەنى» تاقىرىبىمەن جاريالاندى. ون جىلدان كەيىن گەرد ليۋدۆيگ قازاقستانعا قايتا كەلدى دەگەندى ەستىگەن سوڭ سۇحبات الىپ قالۋعا تىرىستىق. ءار قادامىن جوسپارلاپ قوياتىن فوتوگرافتى «قولعا ءتۇسىرۋ» قيىنعا سوقتى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان تالپىنىستان سوڭ جۇما كۇنى تاڭەرتەڭ جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– گەرد مىرزا, قازاقستانعا بىرنەشە مارتە كەلگەن ەكەنسىز. وسى ساپارلارىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– مەن العاش قازاقستانعا 1991 جىلى كەلدىم. ول كەزەڭ كسرو قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەر كەڭەس جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگى مەن باتىستىڭ كاپيتاليستىك ۇستانىمىنىڭ زيانىن تارتىپ جاتقان شاق ەدى. بۇكىل ەلگە وڭاي بولعان جوق.
وسى ساتتەن مالىمەت تاراتۋ ءۇشىن National Geographic جۋرنالى A broken Empire (قۇلاعان يمپەريا – ا.ا.) دەگەن ماقالا جاريالادى. وندا ءبىز رەسەيگە, قازاقستانعا, ۋكرايناعا نازار اۋداردىق. سەبەبى ولار ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتەر عانا ەمەس, ارقايسىسى دامۋدىڭ ءتۇرلى ساتىسىندا بولاتىن. قازاقستانعا كەلگەنىمدە الماتىدان باستاپ, پاۆلودار, قاراعاندى, وسكەمەن, شىمكەنت, تاراز قالالارىن ارالادىق. ءتىپتى الىس ەلدى مەكەندەرگە دە باردىق. بىراق ول كەزدە اقمولاعا سوقپاعان ەكەنمىن.
كەيىنىرەك جۋرنالعا Soviet pollution (كەڭەستىك لاستانۋ – ا.ا.) دەپ اتالاتىن جيناققا فوتو ءتۇسىرۋ ءۇشىن قايتا كەلدىم. ءسويتىپ, كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان, بىراق كوپ زارداپ شەككەن ايماقتاردى ارالادىم. ازەربايجان سەكىلدى باسقا ەلدەرگە دە باردىق. قازاقستانعا كەلگەندە سەمەيگە بارىپ, پوليگوندى سۋرەتكە ءتۇسىردىم. كۋرچاتوۆ قالاسىندا بولدىق.
قازاقستانعا بۇدان كەيىن 2011 جىلى تاعى ورالدىم. National Geographic جۋرنالىنا ءوزىم ۇسىنىس جاساپ, زاماناۋي استانا (قازىرگى نۇر-سۇلتان) قالاسى تۋرالى فوتوماقالا جاريالادىم.
– ەلوردامىز سودان بەرى قانشالىقتى وزگەرگەن؟
– سودان بەرى قالا كوپ وزگەرىپتى. حالىق سانى كوبەيگەن. العاش كەلگەندە بوس جاتقان جەرلەرگە سالىنعان ادەمى عيماراتتارعا كۋا بولسام, بۇگىندە شاھاردىڭ ءون بويىنا قان جۇگىرگەن. كوشەلەر سامالاداي جارىق, ساياباقتاردا قىدىرعان تۇرعىندار كوپ. جاڭا عيماراتتار سالىنعان. بىراق وزگەرمەگەن ءبىر نارسە بار. قازاق حالقىنىڭ بولمىسى عاجاپ. كەلەشەكتە دە بۇل وزگەرمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتى كوڭىلىمنەن شىقتى. وتە تولەرانتتى, مەيىرىمدى قوعام ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى. تۇرتپەكتەۋ مەن اگرەسسيا كورگەنىم جوق. ادامداردىڭ بولمىسى شىنىمەن دە جۇمساق, جايباراقات جانە شىدامدى كورىنەدى. مۇنىڭ ەشقاشان وزگەرمەيتىنىنە ءۇمىتىم مول.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قالا نەگىزگى جوسپارعا ساي دامىپ كەلەدى. مەن بۇعان دەيىن باسقا دا ۇلكەن-ۇلكەن قالالارعا بارعانمىن. ول جاقتان مۇنداي ەرەكشەلىكتى بايقاۋ قيىن. مىسالى, ماسكەۋ جىلدان-جىلعا ۇلكەيىپ كەلەدى. بىراق شاھار دامۋىنىڭ ناقتى جوسپارى بايقالمايدى. ال ەلوردا دامۋى باس جوسپارعا ساي جۇرگىزىلىپ جاتقانى انىق بايقالادى. كەلەشەكتە دە شاھاردىڭ كوركەيۋى وسى قالپىنان تايمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– جالپى, كەڭەس وداعى ەلدەرىنە قىزىعۋشىلىعىڭىز ەرتە باستالعان ەكەن. بۇعان نە اسەر ەتتى؟
– مۇنىڭ جەكە باسىما تىكەلەي قاتىسى بار. مەنىڭ اتا-انالارىم, ناقتىراق ايتساق, بابالارىم ساياسي جاعدايعا بايلانىستى شەكاراسى ءجيى وزگەرگەن, قازىرگى تاڭدا گەرمانيانىڭ قۇرامىنداعى ايماقتا ءومىر سۇرگەن. ماسەلەن, اتام ءوزىنىڭ شاعىن اۋىلىنان ەشقايدا شىقپاي-اق ءتورت مارتە ازاماتتىعىن اۋىستىرعان.
العاشقىدا اۋستريا-ۆەنگريا يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولسا, كەيىننەن گەرمانياعا وتكەن. سودان كەيىن چەحوسلوۆاكياعا تيەسىلى سانالدى. اقىرى ءۇشىنشى رەيحتىڭ مەنشىگىنە بەرىلدى.
اكەم چەحيا اسكەرى ساپىنداعى نەمىس رەتىندە گەرمانياعا قارسى سوعىستى. ناتسيستىك گەرمانيا چەحوسلوۆاكيانى باسىپ العان سوڭ, جاۋ اسكەرىنىڭ ساپىنا كۇشتەپ قوسىلدى. ءسويتىپ, كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساعاندار قاتارىنان تابىلدى. ول ستالينگرادقا دەيىن بارىپ, جارالانىپ, امان قالىپتى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ ءبىزدى باتىس گەرمانياعا قونىس اۋداردى. بۇكىل دۇنيە-مۇلكىمىز جۇرتتا قالدى. بالالىق شاعىمدا بوسقىن رەتىندە وتە كەدەي ءومىر سۇردىك. اكەم ءومىر بويى بۇدان كەيىن سوعىس بولماسا دەپ تىلەپ ءوتتى. ءجاسوسپىرىم شاعىمدا اتا-انامنىڭ ارەكەتى ءۇشىن ءوزىمدى كىنالى سەزىندىم. ناتيجەسىندە, مەنىڭ بۇكىل جۇمىسىم كىنالى سەزىنۋىمە, تاريحىندا ەۋروپامەن سونشالىقتى كوپ سوعىسقان ەلگە ارنالدى. سوندىقتان بۇل وڭىرگە قىزىعۋىمنىڭ سىرى مەنىڭ كىنالى سەزىنۋىمدە جاتىر.
– العاش كەلگەننەن بەرى قازاقستان تالاي وزگەرىستى باستان وتكەردى. قازىر قانداي, بۇرىن قانداي ەدى؟
– قازاقستانعا العاش كەلگەنىمدە شىمكەنتكە بارعان ساپارىم ەسىمدە. قالانى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جۇردىك. ءبىز جاتقان قوناقۇيدە مۇلدەم تاماق جوق بولدى. ءبىر جولى مەيرامحانادا ستەيككە تاپسىرىس بەردىم. تاماعىم كەلگەن سوڭ جەي العانىم جوق. پىشاقپەن كەسىلمەيدى, ونى اياق كيىمگە ۇلتاراق قىلسام دا بىلق ەتپەس ەدى.
ال قازىر ءبارى وزگەرگەن. دۇكەندەردە ازىق-ت ۇلىك سامساپ تۇر. تۇرعىندار باقىتتى. العاش كەلگەندە كورگەن توزىعى جەتكەن وندىرىستەردىڭ ءبارى جاڭارعان. مەنىڭشە, وزگەرىس وتە ۇلكەن. ءتىپتى كەي جاعدايدا, مىسالى, تەحنولوگيا سالاسىندا قازاقستان باتىستىڭ كەي ەلدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا دامىپ كەتكەن دەپ ايتا الامىن.
كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ەلدەردە العاشقىدا قاراپايىم تەلەفون جەلىسى جۇيەسى وتە ناشار ەدى. تەلەفون قىزمەتى جۇمىس ىستەگەن جوق. بىراق قازاقستان باسقالاردان بۇرىن ۇيالى بايلانىس قىزمەتىنە كوشتى. قازىر تۇرعىنداردىڭ ءبارى قولدانادى. باتىستىڭ كەي ەلدەرىنە قاراعاندا وزىق ءارى ءبىلىمدى دەپ ايتا الامىن.
– ماسەلەن؟
– مىسالى, حالىقتىڭ كوبى Kaspi باعدارلاماسىن قولدانىپ, سول ارقىلى تولەم جاسايدى. بۇل تاڭعالارلىق جەتىستىك. ينستاگرام سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىنى كوپ قولدانادى. بۇل دا ايتارلىقتاي تابىس.
وعان قوسا, ەل بيلىگىنىڭ ەكولوگياعا كوڭىل بولگەنىنە, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا نازار اۋدارعانىنا ريزامىن. ماسەلەن, استانانىڭ اينالاسىنداعى جاسىل بەلدەۋدى الىپ قارايىق. ارينە, ونى ءتۇسىرۋ ماعان قيىنعا سوقتى. بىراق جاسىل بەلدەۋدىڭ قانشالىقتى ۇلكەن ەكەنىن كورۋدىڭ ءوزى وتە قىزىق. ايتا كەتەرلىگى, ماعان ىلەسىپ جۇرگەن گيدتەردىڭ كەيبىرى ول تۋرالى بىلمەيتىنىنە تاڭعالدىم.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا. ەكولوگيا تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. ارال تەڭىزىنە باردىڭىز با؟
– ءيا, ارال تەڭىزىن كوزىممەن كوردىم. بۇل – وتە ۇلكەن اپات. ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانىن, كەلەشەكتە اكەلەتىن زاردابىن ءالى ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەدىك دەپ ويلايمىن. 1990 جىلداردىڭ باسىندا ارال قالاسىنا باردىق. قالاعا چەرنوبىلدەن كەيىن ات باسىن تىرەگەن ەدىك. وزىمىزبەن گەيزەر-ميۋللەر ەسەپتەگىش الا جۇرگەن ەدىك. مەن ونى ءوشىرۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىن.
ارال قالاسىندا قوناقۇيدە جاتقاندا ەسەپتەگىش رادياتسيانىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ, بەلگى بەردى. قوناقۇيدە بىزبەن بىرگە عالىم قونعان ەكەن. ودان ەسەپتەگىشتىڭ شيقىلداۋىنىڭ ءمانىن سۇرادىق. ول ءبىزدىڭ مۇنى اڭعارعان العاشقى ادام ەكەنىمىزدى ايتتى. سونداي-اق مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جەتكىزدى. رادياتسيا ۋران وڭدەۋ ورىندارىنان اققان سۋدىڭ ارال تەڭىزىنە قۇيىلىپ جاتقان وزەنگە قوسىلۋىنان بولۋى ىقتيمال. بالكىم, رادياتسيا بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان تاراۋى دا مۇمكىن. كەلەشەكتە ارال تەڭىزىنە بارىپ, قازىرگى جاعدايىن كوزىممەن كورگىم كەلەدى.
– جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– بالكىم, الداعى بىرنەشە جىلدا بارىپ قالارمىن...
– ينستاگرام اككاۋنتىڭىزدا ەلوردامىز تۋرالى پوست سالىپ, قالاعا قاتىستى جوسپارىڭىزدىڭ شەتىن شىعارىپسىز. تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز؟
– نەگىزى ينستاگرامداعى اككاۋنتىما تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمدى سالىپ وتىرامىن. مەندە شامامەن 375 مىڭداي فوللوۋەر بار شىعار. سونداي-اق فوتولارىمدى National Geographic جۋرنالىنىڭ اككاۋنتىنا دا جاريالايمىن. وندا شامامەن 160-170 ميلليونعا جۋىق فوللوۋەر بار. بۇل – الەمدەگى شوۋبيزنەسكە قاتىسى جوق ەڭ كوپ وقىرمانى بار اككاۋنت. ونىڭ ۇستىنە, باسقا كومپانيالاردان دا وق بويى وزىق. بۇدان بولەك, National Geographic جۋرنالىنىڭ فوتوگرافتارى نەگىزىن قالاعان ۇيىمىمىز بار. وندا دا ءوزىمىز تۇسىرگەن سۋرەتتەردى جاريالاپ وتىرامىز.
العاش 2011 جىلى كەلگەندە استاناعا عاشىق بولدىم. سول كەزدە كورگەندەرىمدى قايتا تۇسىرگىم كەلدى. العاشقى ساپارىمدا نەگىزىنەن شاھاردىڭ ارحيتەكتۋراسىنا عانا كوڭىل ءبولدىم. اراسىندا ۇيلەنۋ تويلارىن, پيكنيككە شىققان ادامداردى, وزەننىڭ جاعالاۋىن دا سۋرەتكە ءتۇسىردىم. ەندى قىستا كەلسەم بە دەپ جوسپارلاپ وتىرمىن. قىس مەزگىلىندە مۇلدەم كەلمەگەن ەكەنمىن.
– قىستا كەلۋگە كەڭەس بەرمەس ەدىم.
– رەسەيدىڭ ياكۋتسك ايماعىندا جۇرگەندە سۋىق اۋا رايىندا جۇمىس ىستەگەنمىن. سوندىقتان ايازدان قورقا قويمايمىن. ونىڭ ۇستىنە, قىستا نەشە الۋان قىزىق كادرلار تۇسىرۋگە بولادى.
– ۇلتتىق تاعامدارىمىزدان اۋىز ءتيدىڭىز بە؟
– البەتتە. ماعان قاتتى ۇنادى. نەگىزى, جىلقى ەتى مەن ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. بالا كەزىمدە اۋىلىمدا جىلقى ەتىن سويىپ ساتاتىن, سوندىقتان ونى ءجيى جەيتىنبىز. ستۋدەنت كەزىمدە فرانتسۋز قىزبەن ارالاستىم. وزىڭىزگە ءمالىم, فرانتسۋزدار ءۇشىن جىلقى ەتى –جەڭسىك اس.
ايتپاقشى, 1990 جىلدارى كەلگەندە ومىرىمدە جەمەگەن دامنەن اۋىز ءتيدىم. ماعان قويدىڭ كوزىن شانىشقىعا شانشىپ ۇسىندى. ءبىزدى قوناق ەتكەن ءۇي بىزگە ارناپ قوي سويعان ەكەن. ۇلكەن تاماق كەلگەندە بۇكىل الەمدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ءجۇرسىڭ دەپ, قويدىڭ كوزىن ۇسىندى.
– قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مەرەكەلەرىن, ۇلتتىق سپورتتارىن سۋرەتكە تۇسىرە الدىڭىز با؟
– جوق, سپورت فوتوگرافياسى ەرەكشە دايىندىقتى قاجەت ەتەدى. مەن سپورت فوتوگرافى ەمەسپىن. ونىڭ ۇستىنە, قازىر كوكپار بولىپ جاتقان جوق. بىراق كەلەسى كەلگەندە جوسپارىما قوسىپ قويامىن. ويتكەنى كوكپار – وتە قىزىق سپورت.
– ەندىگى جوسپارىڭىزبەن بولىسسەڭىز؟
– الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن ساياحاتقا شىعىپ, قازاقستاندى, ۋكراينانى جانە رەسەيدى قايتا اينالىپ شىققىم كەلەدى. بىراق ول ءۇشىن ميلليونداعان دوللار قاراجات كەرەك. ونى كراۋدفاندينگ ارقىلى جينايتىن شىعارمىن. بۇدان بولەك, ساپار كەزىندە «ۆيرتۋالدى شىندىق» تەحنولوگياسىن پايدالانىپ, بەينەجازبا قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. بۇل ساپارعا دايىندىق بىرنەشە جىلدى قاجەت ەتەدى. بىراق قازاقستانعا قايتا كەلەتىنىم انىق.
– فوتوجۋرناليستيكانىڭ كەلەشەگى قانداي؟ جاس فوتوجۋرناليستەرگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– فوتوجۋرناليستيكا بۇكىل ومىرىمدە تالاي مارتە وزگەردى. فوتوجۋرناليستيكا عانا ەمەس, فوتوگرافيا دا وزگەردى. مەن باستاعاندا فوتوگرافيا, نەگىزىنەن, تەحنيكالىق قابىلەتكە بايلانىستى ەدى. ماسەلەن, سۋرەتكە تۇسىرگەندە ونىڭ ءادىس-ءتاسىلىن جەتىك ءبىلۋ قاجەت بولاتىن. قازىر فوتواپپاراتتار مۇنىڭ ءبارىن ورىندايدى. سوندىقتان وعان نازار اۋدارۋ قاجەت ەمەس. بىراق وقيعانى بايانداۋعا كوڭىل بولگەن ءجون. ياعني رەپورتاجدىڭ نەگىزگى ويى ماڭىزدى بولا ءتۇستى.
20-30 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا فوتوگراف جازۋ قابىلەتىنە دە يە بولۋى ءتيىس. فوتومەن عانا شەكتەلىپ قالماي, وقيعانى بايانداۋ ءتاسىلىن جەتىلدىرىپ, «ۆيرتۋالدى شىندىق» سەكىلدى ادىستەردى قولدانۋعا كەڭەس بەرەمىز. باستىسى – كومپوزيتسيا. تەحنيكالىق ءتاسىلدىڭ ءبارىن فوتواپپارات جاسايدى. ءتىپتى iPhone-نىڭ وزىمەن عاجايىپ سۋرەت تۇسىرۋگە بولادى.
ونى قالاي قۇراستىرۋدى, قالاي دۇرىس جاساۋ كەرەكتىگىن ءبىلۋ قاجەت. سونداي-اق نە ايتاتىنىڭىزدى ءبىلۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنۋ كەرەك. نەنى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, نە جەتكىزەسىز, سول ماڭىزدى.
– ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ, «ەgemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىزگە العىس ايتامىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
©️Axel Pries
