قازاقستان • 24 ماۋسىم، 2021

كيبەرشابۋىلعا قالاي توسقاۋىل قويامىز؟

52 رەت كورسەتىلدى

بيىلدان باستاپ ءىىم الماتى اكادە­مياسىندا كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇ­رەس جۇرگىزەتىن قىزمەتكەرلەر ارنايى مامان رەتىندە دايارلانا باستادى. بۇل قاراپايىم ادامداردى قان قاقساتقان مۇنداي قىلمىستىڭ كۇن ساناپ كوبەيىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى. ءبىر شەتىنەن سوڭعى كەزدە تىم جيىلەپ كەتكەن ونلاين الاياقتارعا قارسى كۇرەستىڭ تاعى ءبىر تىڭ ءتاسىلى ىسكە قوسىلماق.

سوڭعى 1-2 جىلدىڭ كولەمىندە ەلىمىزدە ينتەرنەت سالاسىنداعى قىلمىستار ەكى ەسەگە ارتقان. ماماندار ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىقتىڭ ارتۋىنا ونلاين جاسالاتىن قىزمەتتەردىڭ دامۋى دا تۇرتكى بولىپ وتىر دەيدى. ونلاين الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن ازاماتتار وتكەن جىلى 67 ملن تەڭگە قارجىسىنان ايىرىلىپ قالعان.

رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، ەلىمىزدە سوڭعى ءبىر جىلدا كيبەرقىلمىس جاساعان 450 ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. الايدا ينتەرنەت ارقىلى الدانىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ سانى كۇن سايىن ارتپاسا، ازايماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە، سوڭعى كەزدە وزگە مەملەكەتتە وتىرىپ-اق ەلىمىزدەگى قاراپايىم تۇتىنۋشىلاردى قۇرىقتارىنا ءتۇسىرىپ جۇرگەندەر كوبەيگەن. ءىىم-ءنىڭ مالىمدەۋىنشە، بيىلدىڭ وزىندە رەسەي، بەلارۋس، ۋكراينا ەلدەرىندە جۇرگەن الاياقتاردىڭ قازاقستان ازاماتتارىن الداعان 3 مىڭعا جۋىق فاكتىسى تىركەلگەن.

وسىعان وراي، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلى­مىزدەگى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس ورتالى­عىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتىپ، تەك وسى قىلمىستاردى اشۋعا مامانداندىرىلعان ارنايى توپتاردى قۇرۋدى قولعا العان. سونداي-اق مينيسترلىك ينتەرنەت الاياقتىقپەن بىرلەسە كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ، بۇل باعىتتا تىعىز جۇمىس ىستەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ءىىم ۇلت­تىق بانك جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، ازا­مات­تاردىڭ جەكە مۇلكىن قورعاۋ ءۇشىن ناقتى ساق­تىق شارالارىن ىسكە قوسقان.

كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ال­ماتى اكادەمياسىندا ماماندار دايارلاۋ دا وسىنداي ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان شەشىم. انىعىن ايتقاندا، مۇنداي شەشىم وتكەن جىلى قابىلدانعان بولاتىن. الايدا ءتۇرلى حاكەرلەرمەن قالاي كۇرەسۋگە ۇيرەنۋدى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بيىل باستادى. ەندى ولار تەك عانا قوعامدىق ءتارتىپتىڭ كۇزەتشىلەرى ەمەس، ءىت مامانى، باعدارلاماشى دا بولادى.

«سوڭعى كەزدەرى ينتەرنەت، ۇيالى تەلەفون، WhatsApp ارقىلى جاسالاتىن الاياقتار­دىڭ كوبەيىپ كەتكەنى بەلگىلى. قىلمىس الەمى ەن­دى ونلاين رەجىمدە جۇرتتى الداۋعا كىرىستى. قا­­­شىقتا وتىرىپ قاراپايىم جۇرتتى قان قاق­ساتاتىن مۇنداي قىلمىستار كۇن سايىن تۇرلەنىپ، ءتاسىلى وزگەرىپ، سانى ارتىپ بارادى. سوندىقتان دا تەحنولوگيا كۇن سايىن وزگەرىپ جاتقان قازىرگى زاماندا كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋ وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر»، دەيدى الماتى اكادەمياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى جانات ءدىلبارحانوۆا. اكادەميا وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە، كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس ماماندىعىنا وسى سالادان تاجىريبەسى بار كادرلار تارتىلادى. ولاردى دايارلاۋعا باسقا دا ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر قاتىسۋدا.

قازىرگى تاڭدا كيبەرقىلمىستىڭ قا­زاق­ستاندى عانا ەمەس، بۇكىل دۇنيەجۇزىن الاڭ­داتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەلىمىزدە دە كيبەرشابۋىلداردان ساقتانۋ شارالارى ۇدايى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان­نىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابى­لەتتىلىك» جولداۋىندا كيبەرقىلمىس­قا قار­سى كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى شارالار­­دى قابىلداۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. وسى­­عان وراي، ستراتەگيالىق قۇجاتتا العا قو­يىل­عان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا كي­بەر­قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى (قازاق­ستان­نىڭ كيبەرقالقانى) قابىلداندى. اتال­عان تۇجىرىمدامادا «اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك قاۋىپ-قاتەرى – ابدەن بولۋى مۇم­كىن وقيعا، پروتسەسس نەمەسە قۇبىلىس، ول اقپا­رات­قا نەمەسە اقپاراتتىق جۇيەنىڭ نەمەسە رەسۋرستىڭ كومپونەنتتەرىنە اسەر ەتۋ ارقىلى يەلەنۋشىلەر مەن پايدالانۋشىلاردىڭ ءمۇ­د-­
دە­لەرىنە تىكەلەي نەمەسە جاناما زيان كەل­تىرۋگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن»، دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ازىرلەگەن «كيبەرقالقان» جۇيەسى تەك مەملەكەتتىك جۇيە­نى باقىلاۋعا الادى. سوندىقتان كاسىپكەر­لەر مەن بانكتەر، ۇلتتىق كومپانيالار كيبەر­شابۋىلدان وزدەرى قورعانۋلارىنا تۋرا كەلەدى. حاكەرلەردىڭ ءجيى قولداناتىن ءتاسىلى – كومپيۋتەرگە شابۋىل جاساۋ. كيبەرشابۋىلشىلار كومپيۋتەردەگى اقپاراتقا باعدارلامالىق-اقپاراتتىق قۇرالداردى قولدانا وتىرىپ قول جەتكىزە الادى ەكەن. سوندىقتان كاسىپكەرلەر، بانكتەر، كومپانيالار جانە جەكە ادامدار ءوز كومپيۋتەرلەرىن وزدەرى قورعاۋلارى قاجەت. كيبەرشابۋىل قازاقستاندا دا جىلدان-جىلعا جيىلەپ بارادى. ونىڭ دالەلى – سوڭعى كەزدە كيبەرقىلمىسقا قاتىستى ارىز-شاعىمداردىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتكەنى.

ەڭ قاۋىپتىسى – قازىر حاكەرلەر جەكە ادام­داردىڭ دەرەكتەرىنە عانا ەمەس، كومپانيالار مەن رەسمي ورگانداردىڭ سايتتارىن بۇزىپ كىرە باستادى. بۇل دەگەنىمىز – مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاۋىپ.

ءىرى كومپانيالار مەن جەكە كاسىپورىن­داردىڭ، بانكتەردىڭ ەسەپشوتىنا بۇزىپ كىرۋدى ايتپاعاندا، الەۋمەتتىك جەلىدە حاكەرلەردىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ جەكە تەلەفوندارىنا شابۋىل جاسايتىنىن ءجيى ەستي باستادىق. سونىڭ ءبىر مىسالى – فەيسبۋك پاراقشا­سىن پايدالانۋشىلاردىڭ ءبىرى ساۋلە اتتى كە­لىنشەك ءوز پاراقشاسىندا كۇيەۋىنىڭ ۇيالى تەلە­فونىن بەلگىسىز بىرەۋ بۇزىپ كىرىپ، ۆاتساپ ار­قىلى تەلەفون يەسىنىڭ اتىنان ارزان جانارماي ۇسىنىپ، سول جەلىدە وتىرعانداردان الدىن­-­الا تولەم جاساۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرىپ، اقشا جيناي باستاعانىن جاريالاعاندا، «وزىمنەن باس­قا ەشكىمنىڭ مۇلكى ەمەس» دەپ كۇندەلىكتى جانقالتامىزدان تۇسپەيتىن تەلەفونىمىزعا كۇدىكپەن قاراي باستادىق. تىپتەن قازىر ءبىر-بىرىنەن ءوش الۋ ءۇشىن وشتەسكەن ادامىنىڭ اتىنان جالعان اككاۋنت اشىپ، نەبىر سۇرقيالىق ارەكەتتەر جاساپ جۇرگەندەر دە بار.

بۇگىنگىدەي جاھاندىق باسەكەلەستىك جاع­­دايىندا ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – كيبەر­قاۋىپسىزدىك دەسەك، قىلمىستىڭ وسى ءتۇرىن اشۋ­مەن اينالىساتىن ماماندار دايارلاۋدىڭ ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اقپاراتتىق جاعىنان دا، ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان دا بىزدەن وزىق ەلدەردە كيبەرقىلمىس ەرتەرەك پايدا بولعاندىقتان، ولاردا كيبەرقاۋىپسىزدىك شارالارى دا، كيبەرقىلمىستاردى اشۋمەن جانە تەرگەۋمەن اينالىساتىن ماماندار دايار­لاۋ دا ەرتە قولعا الىندى. قازاقستاندا ءدال قازىر مۇنداي قىلمىسقا قارسى دەر كەزىندە دەن قويىپ، قارسى تۇرۋ جوعارى دەڭگەيدە دامىماعان. وعان كيبەرقىلمىسقا قاتىستى تىركەلگەن ارىز-شاعىمداردىڭ اشىلعانىنان اشىلماي قالعانىنىڭ باسىم ەكەنى دالەل.

«كيبەرقىلمىستاردى اشۋداعى نەگىزگى پروب­لەما – ينتەرنەت الاياقتاردىڭ باسقا ەل­دىڭ اۋماعىندا وتىراتىنى جانە قارماعىنا تۇسكەن ادامداردان اقشا اۋدارىپ العان سوڭ، ينتەرنەت جەلىسىندەگى مەكەنجايلارىن دەرەۋ ءوشىرىپ تاستايتىنى. ال ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىقتىڭ كوبەيۋىنە ادامداردىڭ وزدەرى «كومەكتەسۋدە». الاياقتارعا قۇپيا سوز­دەرى مەن بانكتىك كارتوچكالارىنداعى دە­رەك­تەردى وزدەرى بەرىپ، كيبەرقىلمىستىڭ قۇ­رىعىنا وزدەرىنىڭ قالاي ىلىنگەنىن بايقاماي قالادى. سوندىقتان تۇرعىندار اراسىندا الاياقتىق تاسىلدەرىنە قالاي قارسى تۇرۋدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ كەرەك»، دەيدى الماتى وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسحات دانيار.

ىشكى ىستەر ورگاندارىندا كيبەرقىل­مىس­تاردى اشۋمەن جانە تەرگەۋمەن اينالىساتىن ماماندار دايارلاۋ ءىسى، ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى قانداي دەڭگەيدە دەگەن سۇراققا ءبىر سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. ەڭ الدىمەن، قازىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى وقۋ ورىندارىن رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە قيىن ءتۇيىننىڭ كۇرمەۋى شەشىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ سۇرانىسى بەيىمدى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن جانە وقىتۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز.

بۇگىندە ءىىم-ءنىڭ ۆەدومستۆالىق ءبىلىم بە­رەتىن مەكەمەلەر جۇيەسى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر نەگىزىندە ءوزىن ءوزى تانىتۋ مەن ءوزىنىڭ قابىلەتىن ءوزى انىقتاۋعا جاعداي تۋدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدە. ياعني وقۋ پروتسەسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، سونىڭ ىشىندە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ارقىلى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جول­عا قويىلۋدا. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن قايتا دايارلاۋ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا كاسىبي قىزمەتپەن اينالىساتىن كادرلاردىڭ نەگىزگى بىلىمنەن كە­يىن قوسىمشا ءبىلىم الۋلارىنا، كاسىبي شە­بەرلىكتەرىن شىڭداۋلارىنا قولايلى مۇم­كىندىكتەر تۋدىرىپ وتىر. قازىرگى جاڭا زاڭ­نامالاردىڭ تالاپتارىنا ساي جۇمىس ىستەۋ بۇگىنگى مامانداردان تەك قازاقستاننىڭ ەمەس، شەتەلدەردىڭ دە قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى وزىق تاجىريبەلەرىن زەرتتەۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل باعىتتا وقۋ ورىندارىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار كوپ. اتاپ ايتقاندا، قوسىمشا كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن مامانداندىرىلعان بولىمشەلەر قۇرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى ءىىم-ءنىڭ الماتى اكادەمياسىندا وسىدان ون بەس جىل بۇرىن قۇرىلعان ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق وقۋ ورتالىعى جانە لاڭكەستىككە قارسى مامان­دار دايارلايتىن ورتالىقپەن قاتار، 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اكادەميانىڭ كادرلار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ فاكۋلتەتىنىڭ جانىنان كيبەرقىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مامانداردى دايارلاۋ ورتالىعى اشىلعان بولاتىن.

«اتالعان ورتالىق ىشكى ىستەر ورگاندارى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا كيبەر­قىلمىستاردى اشۋمەن جانە انىقتاۋمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن شۇعىلدانادى. جەدەل قىزمەت سالاسى­نىڭ ماماندارىنا قاجەتتى بىلىكتىلىكتى ارت­تىرۋ بۇگىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا اسا قا­جەت. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرعان كەزدە شەتەل­دەر­دىڭ كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس جانە وسى سالا ماماندارىن دايارلاۋ تاجىريبەسىن زەرت­تەدىك. ورتالىق قۇرىلعان كۇننەن باس­تاپ ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن، شەت مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلىكتەرىمەن جانە ءوزى­مىزدىڭ جەتەكشى جوعارعى وقۋ ورىندارى­­مەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، رەسپۋب­لي­كالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە سەمينار، ۆەبينار جانە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋمەن قاتار، عىلىمي تاجىريبەلەر دە جاساۋدا»، دەيدى اكا­دەميا باستىعىنىڭ ورىنباسارى جانات ءدىلبارحانوۆا.

ول ەلىمىزدەگى كيبەرقىلمىسقا قاتىستى كريمينالدىق احۋالدىڭ قازىرگى ءۇردىسى جانە ونىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگان­دا­رىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جوعارى تەحنولوگيا­لاردى، ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق ماقساتقا قولدانىلاتىن تەحنولوگيانى جاقسى مەڭ­گەرۋلەرى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قىلمىس­تىق ماقساتتا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار­دى جاقسى مەڭگەرۋ كيبەرقىلمىستىڭ الدىن الۋعا جانە ورىن العان قىلمىستاردى اشۋعا كەپىلدىك بەرەدى.

كيبەرقىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل جو­نىن­­دەگى ورتالىقتا جىل باسىنان بەرى قا­شىق­­تان وقىتۋ بويىنشا بىلىكتىلىكتى ارت­تىرۋدىڭ 9 كۋرسى وتكىزىلىپ، 200-دەن استام مامان بىلىكتىلىگىن ارتتىرعان. سونىڭ ىشىندە «جاڭا تەحنيكالىق قۇرالدار مەن ساندىق تەحنولوگيالار مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ، انىقتاۋ جانە اشۋ»، «اقپاراتتىق تەحنولوگيا اياسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ مەن اشۋ»، «بالالار پورنوگرافياسىن ينتەرنەت جەلىسىندە تاراتۋعا قارسى ارەكەت»، «اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى بۇزۋدى انىقتاۋ جانە اشۋ»، «تەرگەۋ ارەكەتتەرى جانە جەدەل ىزدەستىرۋ شاراسىن تەحنيكالىق جانە كريميناليستىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ» تاقىرىپتارى قامتىلعان.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە وزىق تەحنيكالاردى پايدالانا وتىرىپ، جۇيەلى ءارى ويلانىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن، ويتكەنى قىلمىسكەرلەر دە وسىنداي وزىق تەحنيكانى پايدالاناتىندىعىن ەسكەرتتى. سونداي-اق پرەزيدەنت ەلەكتروندى قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

اقپارات قاۋىپسىزدىگى – تەك ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس، تۇتاستاي ادامزاتتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلە. ويتكەنى قازىر جەتىلگەن كومپيۋتەرلىك قىلمىس الەمدىك دەڭ­گەيگە شىعىپ وتىر. مۇنداي جاھاندىق قىلمىستارمەن كۇرەس تەك بارلىق ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرلەسە ءىس-ارەكەت ەتكەندە عانا ناتيجەلى بولماق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار