بۇگىندە ەسىرتكى تابيعي جانە سينتەتيكالىق تۇردە وندىرىلەدى. زاڭسىز ەسىرتكى شاعىن جانە ۇلكەن كولەمدە ساتىلادى. وسىلايشا, اۋىر ۇكىم مەن ءجيى تۇرمەگە قاماۋ, زورلىق-زومبىلىق پەن قۇقىقتىڭ بۇزىلۋى, اقشانى جەپ قويۋ مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ ءبارى باسەڭدەۋدىڭ ورنىنا كۇشەيە تۇسكەن.
1971 جىلدان باستاپ جاڭادان قىزمەتىنە كىرىسكەن اقش اكىمشىلىگى ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستى قالاي جۇرگىزەتىنىن حابارلايتىن. مۇنداي ساياسات ۇستانۋ قوعامعا مادەني, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇرعىدان ەنىپ كەتكەنى سونشالىق, ساياسي كوشباسشىلار ونى وزگەرتۋگە ۇمتىلعان ەمەس. پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ كەزىندە «باس پروكۋروردىڭ اقىلدى قىلمىس تۋرالى باستاماسى» دەپ اتالاتىن اگرەسسيالىق ساياساتى ەسىرتكىگە قاتىستى قىلمىستار ءۇشىن فەدەرالدى سوت ۇكىمدەرىن پروپورتسيونالدى جانە ناتيجەلى تۇردە شەشۋگە تىرىستى. بىراق تامىرى تەرەڭنەن باستالاتىن ەسىرتكىگە قارسى سوعىستى تولىق تۇسىنبەگەندىكتەن, بۇل باستاما قاماۋ مەرزىمىن عانا وزگەرتىپ, ءساتسىز اياقتالدى.
2018 جىلى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا بۇكىل الەمگە ۇندەۋ تاستاپ, ەسىرتكىمەن كۇرەستى قايتا جانداندىرۋعا تىرىستى. 15 مينۋتقا سوزىلعان بۇل ديپلوماتيالىق ارەكەت ورتاق كەلىسىمگە قول جەتكىزە المادى. سونىڭ سالدارىنان گەرمانيا مەن جاڭا زەلانديا باستاعان بىرقاتار مەملەكەت ونى قولداۋدان باس تارتتى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن اقش-تىڭ ساياساتكەرلەرى ادام ءومىرىن قۇتقارۋ جانە زياندى ازايتۋ بويىنشا ەكونوميكالىق ءتيىمدى قىزمەتتەرگە از قولداۋ كورسەتىپ كەلدى. مۇنداي قىزمەتتەر قاۋىپتى ەسىرتكىنى قولدانۋ كەزىندە دەنساۋلىققا كەلەتىن زيان مەن ەكونوميكالىق شىعىنداردى ازايتۋعا قاتىستى. ەسىرتكى ەنگىزگەن ادامعا تازا ينە بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ساياسات بۇل ادامنىڭ زاڭسىز ارەكەتكە باراتىنىن بىلەدى. سونىمەن بىرگە ادامنىڭ ارتىق مولشەردە ەسىرتكى قولدانۋدان ولمەۋىن, ينفەكتسيا تارالماۋىن, ايتۆ نەمەسە گەپاتيت جۇقتىرماۋىن باستى نازاردا ۇستايدى. بۇدان بولەك, ەسىرتكى مەن ەسىرتكى زاتتارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇساق قىلمىسقا بارماۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
زياندى ازايتۋ قىزمەتتەرى قازىرگى تاڭدا وزەكتى بولا ءتۇستى. اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2020 جىلى مامىردان جىل اياعىنا دەيىن 81 مىڭ امەريكالىق ەسىرتكىنى شامادان تىس قابىلداعاننان قايتىس بولعان. بۇل – وپيويدتى دوزالانۋدىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى.
باقىتىمىزعا وراي, بۇل ءولىم سانى اقش-تىڭ ساياساتكەرلەرىن وياتقان سەكىلدى. 2021 جىلى پرەزيدەنت دجو بايدەننىڭ اكىمشىلىگى تاڭعالارلىق باستاما كوتەرىپ, باتىل ەسىرتكى ساياساتىن ۇسىندى. وندا كەڭ كولەمدە ەمدەۋ, زياندى ازايتۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. دالەلگە سۇيەنگەن, قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ءتاسىلىن قولدانا وتىرىپ, بايدەن رەپرەسسيا مەن جازالاۋ ستراتەگياسىنىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراعانىن اڭعارتتى.
بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ «زياندى ازايتۋعا باعىتتالعان دالەلدەرگە نەگىزدەلگەن كۇش-جىگەرگە» باسا نازار اۋدارۋى – ەسىرتكىگە قارسى سوعىس ءتاسىلىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن بىلدىرەدى. اتالعان باستاما بىرقاتار ءتيىمدى جانە دالەلدى مەديتسينالىق قىزمەتتى قامتيدى. ماسەلەن, وپيويدتى دوزالانۋدىڭ سالدارىن جوياتىن ءدارى-دارمەك تاراتىلىپ, ستەريلدى ينەكتسيالىق جابدىقتاردى ايتۆ جانە س گەپاتيتىن انىقتايتىن تەستپەن قوسا بەرىلمەك. اقش بيلىگى امەريكانى قۇتقارۋ جوسپارى اياسىندا زياندى ازايتۋ رەتىندە مۇنداي ەرەكشە قادامعا 30 ميلليون دوللار قارجى قۇيماق.
بۇل جاڭا ساياسي تاسىلدەر ارتىق دوزالانعاننان تۋىندايتىن داعدارىستى شەشۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك جانە قالالىق دەڭگەيدەگى جۇمىستارمەن ۇيلەسەدى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا فيلادەلفيا, يتاكا, سيەتتل, سانتا فە جانە اتلانتا سەكىلدى ءتۇرلى قالالار ەسىرتكىنى زاڭسىز پايدالانۋشىلاردى قۋعىنداۋ مەن كومەكتەسۋ باستاماسىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن زەرتتەپ جاتىر. بۇل ەسىرتكىگە قاتىستى جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق ەۋروپالىق ساياساتقا ۇلگى بولعان ۆانكۋۆەردەگى ءتورت ساتىلى ستراتەگياعا ۇقساس.
بايدەن اكىمشىلىگى ەسىرتكى ساياساتىن وڭ تاراپقا وزگەرتىپ جاتقاندا, اقش حالىقارالىق دەڭگەيدە زياندى ازايتۋ ساياساتىنا كوشەتىنىنەن ۇمىتتەنەتىندەر بار. كەيىنگى ونجىلدىقتا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق تۇرعىدا قارجىلاندىرىلعان قىزمەتتەر الەمدىك قاجەتتىلىكتىڭ تەك 5 پايىزىن قامتىدى. شۆەيتساريا سەكىلدى مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. اتالعان ەلدە زياندى ازايتۋعا مول قاراجات سالىنىپ, ەسىرتكى قابىلدايتىن ادامدار سانى ازايىپ, اقتق-نىڭ تارالۋ قارقىنى تومەندەدى.
وكىنىشكە قاراي, زياندى ازايتۋ قىزمەتى دامىماعان نەمەسە تىيىم سالىنعان ەلدەردە گەپاتيت, تۋبەركۋلەز جانە اقتق سەكىلدى ناۋقاستار جاپپاي تارالعان. الەمدە جيتس/ايتۆ-ءتى ەمدەۋ مەن الدىن الۋعا زور ۇلەس قوساتىن ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە اقش ەندى الەمدى ءساتسىز جۇرگىزىلگەن ەسىرتكىمەن كۇرەس ستراتەگياسىن رەتتەۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس.
ەكى ماسەلە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. 2003 جىلدان باستاپ اقش جيتس/ايتۆ-كە قارسى كۇرەسكە 85 ميلليارد دوللار قارجى سالىپ, ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى. بىراق ايتۆ الەمدىك دەنساۋلىققا قاۋىپ كەلتىرمەۋى ءۇشىن ەسىرتكى ساياساتىن وزگەرتۋ كەرەك. ەسىرتكىنى قولداناتىن ادامدار زياندى ازايتۋ قىزمەتىنە قول جەتكىزە الماعاندىقتان نەمەسە زاڭدى سانكتسيالاردان قورقىپ, بۇل قىزمەتتەردى پايدالانعىسى كەلمەگەندىكتەن ينەنى قايتا قولدانۋ سەكىلدى قاۋىپتى ارەكەتكە بارسا, ايتۆ ءبىزدىڭ قوعامدى مازالاۋىن توقتاتپاق ەمەس.
اقش الەمدى ەسىرتكىگە قارسى سوعىسقا باستادى, ەندى امەريكا ءبىزدى ودان قۇتقارۋعا كومەكتەسۋى كەرەك. ەسىرتكىگە قارسى سوعىس زياندى ازايتپايدى جانە ازايتا دا المايدى. كەرىسىنشە, جاعىمسىز سالدارىن ءورشىتىپ, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە اكەلىپ سوعادى. زاڭسىز ەسىرتكى نارىعى ءححى عاسىرعا جانە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا تەز بەيىمدەلىپ جاتىر. وسىمدىك نەگىزىندەگى ەسىرتكى ءوندىرىسى وتە كۇشتى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەرمەن بىرگە تەڭ دارەجەدە تارالعان. زاڭسىز نارىق كوشەلەردەن كوشىپ, ۇيىمىزگە كەلەتىن ينتەرنەتكە اۋىسىپ جاتىر.
ەلۋ جىلعا سوزىلعان ساتسىزدىك جەتكىلىكتى. قازىر اقش الەمدى ءححى عاسىرداعى گۋمانيستىك, ادامدارعا ارنالعان جانە دالەلگە سۇيەنەتىن ەسىرتكى ساياساتىنا باستايتىن ۋاقىت كەلدى.
حەلەن كلارك,
جاڭا زەلانديانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى
(1999-2008) جانە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اكىمشىسى, دۇنيەجۇزىلىك ەسىرتكى ساياساتى جونىندەگى كوميسسيانىڭ كوميسسارى,
ولۋسەگۋن وباسانجو,
نيگەريانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى (1976-1979, 1999-2007), ەسىرتكى ساياساتى جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيانىڭ كوميسسارى,
ريكاردو لاگوس,
ءچيليدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى (2000-2006), ەسىرتكى ساياساتى جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيانىڭ كوميسسارى
