سودان باستاپ, باتىستاعى «وكۋپايۋوللستريت» قوزعالىسىنا پارا-پار «وكۋپاياباي» شەرۋi باستالدى دا جونەلدi. رەسەيدiڭ «الپينا نون فيكشن» باسپاسى سول كەزدە اباي شىعارمالارىن 330 دانامەن شىعاردى. «وتە مە, وتپەي مە؟» دەگەن كۇدiگi بولعان. باسپا ديرەكتورى پاۆەل پودكوسوۆ ونىڭ بiرiنشi كۇنi-اق ساتىلىپ كەتكەنiن اڭ-تاڭ قالىپ ايتادى. سونان سوڭ iلە-شالا 3 مىڭ تيراجبەن قايتا شىعارعان. ول دا لەزدە جوق بولادى... اباي شىعارمالارى ورىس تiلiنە ءالi ءوز مانiندە ءتارجiمالانىپ جەتكەن جوق. شالا اۋدارماسىنىڭ ءوزi قۇدايى كورشiمiزدi شالقاسىنان ءتۇسiردi! ماسكەۋدەگi وپپوزيتسيالىق شەرۋلەردi ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بiرi بوريس اكۋنين «ازاماتتىق بەلسەندiلiك قانداي جاقسى ەدi! «چيستىە پرۋدىدا» وتىرامىن دەپ, ابايدى وقىپ شىقتىم, عاجاپ اقىن!» دەپ جازادى «الپينا نون فيكشن» باسپاسىنان شىققان اباي كiتابى حاقىندا. رەسەيلiك اقىن, ادەبيەت سىنشىسى لەۆ رۋبينشتەين «بiر عاجايىپ ارقاسىندا ماسكەۋدiڭ قۇرمەتتi ادامى ءارi ەركiندiك سيمۆولىنا اينالعان دالا دانىشپانى اباي ەندiگi جەردە ەركiندiك سۇيگiش ماسكەۋ جۇرتىمەن بiرگە جەر-جاھاندى ارالاپ, ءوزiنiڭ بوستاندىق, ەركiندiك قۇقىعىن تالاپ ەتەتiن بولدى!» دەپ جازدى.
اباي 45-شi قارا سوزiندە: «بiز جاراتۋشى ەمەس, جاراتقان كولەڭكەسiنە قاراي بiلەتۇعىن پەندەمiز. سول ماحاببات پەن عادەلەتكە قاراي تارتپاقپىز, سول اللانىڭ حيكمەتiن بiرەۋدەن بiرەۋ انىعىراق سەزبەكپەن ارتىلادى» دەيدi. بۇل جۇمىر باستى پەندەلەرگە عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتەرگە دە قاتىستى ءسوز! اتوم بومباسى, يمپەريالىق كەۋدەمسوقتىق, شوۆينيستiك وركوكiرەكتiكپەن ەلدiڭ الدىنا ءتۇسۋدiڭ كۇنi ءوتiپ بارادى! ماسەلە – وسىندا! ابايدىڭ ماسكەۋدەگى ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنا كەلگەن ورىستاردىڭ وسىنى تۇسiنۋگە ورەسi جەتسە, جەر شارىنىڭ ساياسي كارتاسى بiر-اق كۇندە وزگەرiپ شىعا كەلەر ەدi!
سىڭسىعان قالىڭ ورماننىڭ iشiندە اۋزى اققا جارىماي, اش-جالاڭاش, شىتىمىر اياز, ازىناعان جەل وتiندە ەركiندiك پەن توقشىلىقتى اڭساپ ءوسiپ, پاتشالىق-كەڭەستiك يمپەريالاردىڭ تەمiر شەڭگەلiنە تۇسكەن شەرلi ورىس جۇرتى پۋشكين, لەرمونتوۆ, نەكراسوۆ, بلوك, ەسەنين, ەۆتۋشەنكو, ۆوزنەسەنسكي سىندى اۋزىمەن قۇس تiستەگەن ارقالى اقىندارىن اتتاپ ءوتiپ, نەگە ابايدىڭ باسىنا كەلiپ, بوتاداي بوزداپ تۇر؟ ورىس تاريحىنىڭ ارعى جاعىنا بارماي-اق, بەرگi جاعىن شولىپ وتسەڭiز, بiرiمەن بiرi iركەس-تiركەس, قىم-قۋىت تاريحي وقيعالار كوز قارىقتىرادى. 1917 جىلعى قازان توڭكەرiسi, جەكەمەنشiكتi جاپپاي تاركiلەپ, باي-باعىلانداردى جەر اۋدارىپ, اتىپ-اسۋ, قاندى قاساپ رەپرەسسيا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتiرۋ, قىرعي قاباق سوعىس, سوڭىنان كەڭەس وداعى سەكiلدi الىپ يمپەريانىڭ شاڭىراعىنىڭ ورتاعا ءتۇسۋi – ورمانداي ورىس جۇرتىنىڭ جۇرەگiنە زiلدەي سالماق ءتۇسiرiپ, قابىرعاسىن قاقىراتىپ-اق كەتتi. سودان بەرi وتىز جىل وتكەن ەكەن. بۇل – ەر جiگiتتiڭ ات جالىن تارتىپ مiنiپ, ازامات اتانار تۇسى. نە وزگەردi?
ورىستار ابايدىڭ الاشقا عانا ەمەس, ادامزاتقا ايتقان ءسوزiن وقىعاندا كوكتەن عايسا ءتۇسiپ, جەردەن ءمادi شىققانداي بولدى! قالىڭ ورىس «تۇسiنiكسiز قازاققا» مۇحتار اۋەزوۆتiڭ «اباي جولى» رومانى جارىق كورگەنiنەن سوڭ, 70 جىلدان كەيiن قايتادان جالت قارادى. بiراق... ورىس يمپەرياسىنا «تۇسiنiكسiز» بولعان جالعىز قازاق اباي عانا ما؟! ورىس وتارشىلدىعىنا جانتالاسا قارسى شىعىپ, ءوز ەلiندەگi ساتقىندار مەن ءتۇبi بiر تۇركi – قىرعىز باي-ماناپتارىنىڭ قولىنان قازا تاپقان قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىموۆ, يساتاي-ماحامبەت, كەيكi باتىر, وسپان ءباھادۇر, جىرتقىشتىڭ بوداۋىنان سىتىلىپ شىعىپ, ءوز الدىنا قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتiن قۇرماق بولعان ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مiرجاقىپ دۋلات, جانشا, حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر, ماعجان جۇماباي, ءالiمحان ەرمەكوۆ, مۇحامەتجان تىنىشپاي ۇلى, جاقىپ اقباي ۇلى, مۇستافا شوقاي, حالەل عاپپاس ۇلى جانە ت.ب.س.س. الاشوردا قايراتكەرلەرi, گەرمان-كەڭەس سوعىسىندا جاۋدى ماسكەۋ تۇبiندە توقتاتقان پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى, رەيحستاگتىڭ توبەسiنە جەڭiس تۋىن بiرiنشi بولىپ جەلبiرەتكەن راقىمجان قوشقارباەۆ, توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان تۇرك-سلاۆيان جۇرتىنىڭ تiلiن زەرتتەپ, ورىس ەپوسى «يگور جاساعى تۋرالى جىردىڭ» توركiنiن تۇركiدەن شىعارىپ, باسى داۋدا قالعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ… قۇدايى كورشiمiزدiڭ «تۇسiنبەي» قالعان «تۇسiنiكسiز» قازاقتارىن ساناپ شىعۋعا وسى زامانعى ەلەكتروندى ەسەپتەگiش قۇرالداردىڭ شاما-شارقى جەتەر مە ەكەن, جەتپەس پە ەكەن؟
وسىدان وتىز جىل بۇرىن بولعان وقيعا, تاعى بiر «تۇسiنiكسiز قازاق» تۋرالى ايتۋدىڭ رەتi بۇگiن كەلiپ وتىر. 1991 جىلى تامىزدىڭ 19-شى جۇلدىزى كۇنi تاڭ ازانىنداعى ماسكەۋ راديوسىنىڭ حابارلارى كسرو جوعارعى كەڭەسi توراعاسى لۋكيانوۆتىڭ مالiمدەمەسiمەن باستالدى. سودان كەيiن كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتi ياناەۆتىڭ جارلىعى وقىلدى. Iلە-شالا كەڭەس باسشىلىعىنىڭ مالiمدەمەسi جاريالاندى. م.س.گورباچەۆتىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءوزiنiڭ مiندەتتەرiن ورىنداي الماۋىنا, بۇل مانساپتىڭ ياناەۆتىڭ قولىنا كوشۋiنە بايلانىستى ەلدiڭ جەكەلەگەن جەرلەرiندە التى ايعا توتەنشە جاعداي ەنگiزiلدi. كسرو-دا توتەنشە جاعداي جونiندەگi مەملەكەتتiك كوميتەت قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا قورعانىس كەڭەسi توراعاسىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى باكلانوۆ, مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiك كوميتەتiنiڭ توراعاسى كريۋچكوۆ, پرەمەر-مينيستر پاۆلوۆ, ىشكi iستەر مينيسترi پۋگو, كسرو شارۋالار وداعىنىڭ توراعاسى ستارودۋبتسەۆ, مەملەكەتتiك كاسiپورىندار اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى تەزياكوۆ, قورعانىس مينيسترi يازوۆ, كسرو پرەزيدەنتi مiندەتiن اتقارۋشى ياناەۆ كiرگەنiن حابارلادى.
سول كۇنi قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتiنiڭ رەداكتورى كەڭسەسiنiڭ ەسiگiن جاۋىپ الىپ, بiر ماقالا جازدى. ايدارى: «جەكسەنبiدەن دۇيسەنبiگە قاراعان ءتۇنi كەڭەس وداعىندا توڭكەرiس جاسالدى». تاقىرىبى: ء«يا, بۇل – توڭكەرiس!». ء«يا, كورەگەن ساياساتشىلار الدەقاشان ايتقان ديكتاتۋرا قاتەرi iس جۇزiنە اينالدى, دەپ جازدى نۇرماحان ورازبەكوۆ, – زاڭدى سايلانعان پرەزيدەنتتiڭ دەنساۋلىعى كەنەتتەن ناشارلاپ, ەلدi باسقارا المايتىن جاعدايعا جەتتi دەگەن قىپ-قىزىل وتiرiككە سەنە قوياتىن اقىماق بۇگiندە كۇندiز قولىڭا شام الىپ iزدەسەڭ دە تابىلا قويماس. ءيا, بۇل – قىپ-قىزىل توڭكەرiس!»
گازەتتiڭ ەرتەڭگi سانىنا كەتiپ بارا جاتقان ماتەريالدى سەكرەتارياتتاعى, باسقا دا جiگiتتەر وقيدى. سول كەزدە رەداكتسياعا جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ كەلە قالادى. بۇل ءوزi ستاليندiك رەپرەسسيانىڭ وتكەلەگiنەن وتكەن وتە ساق ادام.
– بiر تىڭداسا, سiزدi تىڭدايدى, سويلەسiڭiز! – دەسەدi جiگiتتەر.
جاقاڭ:
– ەڭ بولماسا, شاپكاسىن جۇمسارتسايشى. «كەڭەس وداعىندا ماڭىزدى وقيعا بولدى» دەسەڭ دە, جەتەدi عوي. كوكەيiمiزدەگi ءسوزiمiزدi ايتامىز دەپ, كوردiك قوي ازاپتى! – دەيدi.
سوندا ن.ورازبەكوۆ:
– جاقا, ءسوزدi شىعىن قىلماڭىز. ەندiگi كەزەك بiزدiكi شىعار, بالكiم. تاعدىر سولاي بولسا, بۇقپانتايلاعانمەن قۇتىلا الماسپىز! – دەپ كونبەگەن.
كەيىننەن وسى جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ 100 جىلدىق تويىندا قاراعاندىعا كەلگەن ن.ورازبەكوۆ وسى تامىز بۇلiگiنە بايلانىستى بiر فاكتiنi ورتاعا سالىپ ەدى. سول كەزدەرi قاراعاندى وبكومى گكچپ-نىڭ كۇللi قاۋلى-قارار, نۇسقاۋلارىن تiرi جانعا كورسەتپەي, سەيفكە تىعىپ تاستاعان كورiنەدi...
– راس پا؟! – دەدiم مەن اڭ-تاڭ قالىپ.
– سەن, سەرiك, – دەدi نۇرەكەڭ جاقتىرماي قالىپ, – قازاق كوممۋنيستەرiنiڭ ءبارiن ەلتاي ەرنازاروۆ دەپ ويلايسىڭ عوي دەيمiن؟!
بiر كەزدە ءوزiمنiڭ دە كوممۋنيست بولعانىم ويىما ءتۇسiپ, قىزاراقتاپ قالدىم. بۇگiندە ەل اراسىندا سول سويقان كەڭەس وكiمەتiنiڭ تۇبiنە جەتكەن گورباچەۆتi ساتقىن دەپ ايىپتايتىندار جيi كەزدەسiپ قالادى. سول 1991 جىلى گكچپ دەگەنiنە جەتiپ, كەڭەس وكiمەتi قايتا ورناعاندا, باياعى تاز كەپەشiمiزدi قايتا كيiپ, قاندى شەڭگەلدە كوزiمiز باقىرايىپ وتىرا بەرەتiن ەدiك قوي. كوممۋنيستىك يدەيا ەتىنەن ءوتىپ, سۇيەگىنە جەتكەندەر ءۇشىن ادامزات تاريحىندا ستالينگە جەتەر اقىلمان تۇلعا, كسرو-عا جەتەر ەل جوق...
ءتاڭiرi سول كەزدە «قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى» اتاعىن وسى نۇرماحان ورازبەكوۆتiڭ ماڭدايىنا جازعانداي ەدi. ول سول كەزدە قازاق ءوز الدىنا, اۋزى دۋالى ورىس جۋرناليستيكاسى دا ايتا الماعان ءسوزدى ايتقان! بiراق ونى ءوزiنiڭ قازاعى دا, ويى وزىق دەموكراتياشىل ورىس كورشiسi دە تۇسiنگەن جوق... ول كەزدە اقىلىمىز التاۋ, ويىمىز جەتەۋ بولعان شىعار؟ سودان بەرى 30 جىل ءوتتى. ەسىمىزدى ءالى جيعان جوقپىز با؟!
نۇرماحان ورازبەكوۆ – «ورتالىق قازاقستاننىڭ» رەداكتورى بولىپ كەلگەن بەتتە گازەتتiڭ ماڭدايىنداعى «بارلىق ەلدەردiڭ پرولەتارلارى, بiرiگiڭدەر!» – دەگەن ۇراندى الىپ تاستاعان ادام. كەڭەس وكiمەتiنiڭ كەزiندە! «كiتابى جوق جازۋشى» جايىق بەكتۇروۆتىڭ ساندىعىندا 30-40 جىل بويى جارىققا شىقپاي, سارعايىپ جاتقان الاشوردا ارداقتىلارى تۋرالى جازبالار وسى گازەتتە جالعاننىڭ جارىعىنا شىقتى. ماعجان جۇمابايدىڭ «باتىر بايان» داستانىن وسى گازەت رەسپۋبليكادا بiرiنشi بولىپ جاريالادى.
ول كەزدە مەن قارقارالىدا ەدىم, سسسر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى دەگەن دارداي اتاعىم دا بار, بىراق بۇل گازەت مەنىڭ ولەڭدەرىمدى دە شىعارماۋشى ەدى, نۇراعاڭ كەلگەن سوڭ ءبىزدىڭ دە باعىمىز اشىلىپ سالا بەردى.
1991 جىلى قاراعاندىدا قاسىم امانجولوۆتىڭ 80 جىلدىعى دۇركiرەپ ءوتتi. مەن وندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى قاراعاندى وبلىستىق بولiمشەسiنiڭ حاتشىسى ەدiم. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رىمبالا وماربەكوۆا, نۇرماحان ورازبەكوۆ ۇشەۋiمiز توي قامىمەن قارقارالىعا كەلدiك. قاسىم تۋرالى باياندامانى كiم جاسايدى دەگەن سۇراق تۋىندادى.
– مەن جاسايمىن! – دەدi اۋپارتكومنىڭ بiرiنشi حاتشىسى.
– سەن نەڭدi ايتاسىڭ؟ – دەدi نۇرەكەڭ ج ۇلىپ العانداي, – قانشا قويدان قانشا قوزى, قانشا سيىردان قانشا بۇزاۋ العانىڭدى ايتارسىڭ. اقىن تۋرالى ءسوزدi اقىن ايتۋى كەرەك قوي. باياندامانى سەرiك جاسايدى! – دەدi. مەن ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. كەلە سالىپ, قاسىمنىڭ قارا تومدارىن قايتا-قايتا اقتارىپ, ءوزiم بۇرىن-سوڭدى بiلە قويماعان سيقىر الەمگە سۇڭگiدiم دە كەتتiم. سول تويدا مەنiڭ قاسىم تۋرالى ءسوزiمدi جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى.
90-جىلدارى نۇرەكەڭ الماتىعا قايتا كوشتi. اياۋلى اعاما ابايدىڭ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىندا شىققان سارعايعان بiر كونە تومىن سىيعا تارتتىم. اعام كiتاپتىڭ سارى پاراقتارىن اۋدارىستىرىپ, قاستەرلەپ, سيپاپ وتىرىپ: «اباي اعامنىڭ شىعارمالارىن مەن العاش وسى كiتاپتان وقىپ ەدiم. كەيiننەن كوز جازىپ قالدىم. قولىما قايتا تۇسەر دەپ ويلاپپىن با؟» دەپ ءماز-مايرام بولدى.
...سول نۇراعامنىڭ دا مىنا جارىق دۇنيەدەن وزعانىنا 4-5 جىل بولىپ قالىپتى. ابايدى تۇيسىنە, تۇسىنە الماعان قازاق ابايشىل, الاششىل باۋىرلارىن دا تۇسىنە الماي قالدى! وسى بەتىمەن كەتە بەرسە, تۇسىنە الماي دا كەتە بەرەتىن سىقىلدى... «تۇسىنگەندەي...» سىڭاي تانىتىپ جۇرە بەرەتىن سىقىلدى... ءبىز ابايدى تابىناتىن پۇتقا, كۋلتكە اينالدىرىپ العان جۇرتپىز. وقىمايمىز, مۇلدە! وقىماعان سوڭ, تۇسىنبەيمىز! «اباي بىلاي دەگەن...» دەيمىز. الاشتى اۋزىمىزعا قاراتۋ ءۇشىن, ءتىپتى, يمەندىرۋ ءۇشىن دە ابايدىڭ اتىن اتايمىز! بۇل ۇلتتىق تراگەدياعا اينالىپ بارادى! نەگە؟ ەندى بىزدەن كەيىن دۇنيەگە كەلەتىن بۋىن ابايدى, مۇلدە, وقىماي كەتۋى مۇمكىن! اتىن ايتا سالساق جەتەدى دەپ ويلاۋى عاجاپ ەمەس؟! وسىدان ءبىر-ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ادەبيەت پورتالى «قاسىمنان كەيىنگى ۇزدىك ون اقىن كىم؟» دەگەن ساۋالداما تاراتتى. قاسىمنان كەيىنگى ۇزدىك ون اقىندى 7-8 ملن قازاق «انىقتايتىن» بولسا... جەتىسكەن ەكەنبىز! 7-8 ميلليون قازاقتىڭ ىشىندە ابايدى ءتۇسىنىپ, ابايعا تۇشىناتىن 700-800 قازاق بولسا, ءبىز ينتەللەكتۋالدىق دامۋدىڭ بيىك شىڭىندا تۇرعان ەل بولامىز عوي؟! رەسەي پۋشكيندى ءتۇسىنىپ ءبىتتى مە؟! انگليا بايرونمەن, امەريكا ۋيتمەنمەن, گەرمانيا گەتەمەن, يسپانيا لوركامەن, رەسەي پۋشكينمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما؟! «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ, ءبىرى – قان, ءبىرى – ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ» دەگەن اباي ءسوزى بۇگىنگى قازاق ءۇشىن ءالى دە كوكەيكەستى ءسوز بولىپ تۇر!
تامىز ب ۇلىگى كەزىندە, – قالىڭ ورىس ورمانىنىڭ ءوزى ۇيقىدان ويانا الماي جاتقاندا, الاشتان الداسپانداي جارقىراپ شىعىپ: «بۇل – مەملەكەتتىك توڭكەرىس!» دەپ جاھانعا جار سالعان جۋرناليست نۇرماحان ورازبەكتىڭ ەسىمى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس! بيىل – ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزگە وتىز جىل. وسى ۇلىستىڭ ۇلى جىلى قارساڭىندا نۇرماحان ورازبەكتى «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن ماراپاتتايتىن كەزەڭ كەلدى! بۇل وعان ەمەس, ەڭ اۋەلى ماڭگىلىك ەل بولام دەيتىن قازاق حالقىنا كەرەك! جەر بەتىنە 70 جىل ويران سالعان توتاليتارلىق قوعامنىڭ سوڭعى رەت تۇياق سەرپىگەن ساتىندە وعان ورشەلەنە قارسى شىققان ادامنىڭ قازاقتىڭ بالاسى ەكەندىگىن عالامعا پاش ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك بىزگە! «ەل بولعان سوڭ ەر تۋعىزباي وتىرا المايدى» (ماعجان) دەگەنىمىزبەن, قۇرساعىنان جارالعان ەر-ۇلدارىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلمەسە, ەلدىڭ دە ەڭسەسى تومەندەي بەرەدى عوي؟..
سەرىك اقسۇڭقار
