رۋحانيات • 16 ماۋسىم، 2021

ەينشتەينمەن ەرەگىسۋ

113 رەت كورسەتىلدى

ەينشتەيننىڭ فوتوسىن توڭازىتقىشقا جابىستىرىپ قويىپتى. اجەم عوي باياعى، ىرىمشىل. كورشى ءۇيدىڭ بالاسى بەرلينگە بارىپ كەلگەلى اپام وسى ءبىر «وقىمىستى شالدى» اينالسوقتاپ شىقپايدى. نەمەرەنىڭ تۇڭعىشى بولعان سوڭ با، ايتەۋىر بولا­شاعىما نەمكەتتى قارامايتىن ادەتى. ونىسىن جاتقا بىلەمىن. ايتسە دە ءتىلىن يەگىنە دەيىن سوزعان «شالدى» ماعان نەسىنە ۇلگى ەتەدى ەكەن. تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. ەندى قاراپتان قاراپ وتىرماي، ەينشتەيننەن اجەمدى قىزعاناتىن بولدىم. ءارى-بەرى وتكەندە قۇلاعىمدى ەكى جاققا قاراي سوزا تارتىپ، مەن دە ءتىلىمدى شىعارامىن. ءاي، سودان عالىم بولعانىمدى قايدام، قالقان قۇلاق بولا جازداعانىم ەسىمدە.

سويتسەم، دانىشپان ەين­شتەين ءتىلىن ماعان ەمەس، كۇللى ادام­­­­زاتقا قاراپ شىعارىپتى عوي. «مىقتى بولساڭ، مەندەي بولىپ ال» دەگەنى. راس قوي. ۇقساپ باعۋعا تىرىستىق، شوپاننىڭ اتىن باي­گەگە قوسقانىمەن ۇزاققا شاپپاي­دى ەكەن. ۇقتىق تا، قالامعا سەرت ەتتىك. ەندى، ول ءوز الدىنا بو­گە­نايى بولەك اڭگىمە. ماسەلە ەين­شتەيننىڭ ارە­كەتىندە بولىپ وتىر.

سۋرەتكە ءتۇسۋدى ۇناتپايتىن عا­­­­­لىمدى قوياردا قويماي نىسانا­عا العان فوتوگرافقا ەرەگىسىپ ىستە­گەن ءىسى الەمدى ابىگەرگە سالىپ قوي­عان جوق پا؟ ءبىرى – مۇنىسىن تازا اقى­­­ماقتىق دەسە، ءبىرى – سول فوتودان استار ىزدەپ الەك. بىراق نە­مىس پەرزەن­تىنىڭ ءبىر بىلگەنى بار-اۋ. ايت­­­­پەسە بۇلاي جاساماسى انىق قوي.

ءجا، جۇرگەنگە جورگەم ىلى­گە­­­­دى دەگەندەي، بەرتىن كەلە بۇل تۋىن­­­دىنىڭ تاريحىنا دا جو­لى­ق­­­­­­-
تىق. سويتسەك جورامالى­مىز بە­­كەر ەمەس ەكەن. 1951 جىلى 72 جاس­تاعى البەرت ەين­شتەين ءوزى­نىڭ تۋعان كۇنىن پرين­ستون ۋني­ۆەرسيتەتىندە اتاپ وتەدى. اتى الەم­گە ءماشھۇر ۇلى عا­لىمنىڭ مەن­شىكتى مەرەكەسىمەن قۇت­تىقتاۋعا سول زاماننىڭ زيالى قاۋىمى تۇ­گەل­دەي جينالادى. دۋماندى كەش ۇزاققا سوزىلسا كەرەك، قارتايعان فيزيك قاۋمالاعان حالىقتان قاش­پاق بولىپ، جيىن اياقتالماي جاتىپ ۇيىنە قايتۋدى ۇيعارادى. كو­لىگىنىڭ ارتقى ورىندىعىنا وتىر­­عالى جاتقاندا، كەنەتتەن ەسىك­تى فوتو-جۋرناليست ارتۋر ساس­سە جۇل­قا اشادى. جانسەبىل فوتوگراف قولىنداعى فوتواپپاراتىمەن سوڭعى رەت كەش يەسىن وبەك­تيۆ­كە تارتۋعا وقتالادى. كەش بويى جىپىلىقتاعان ساۋلەلەردەن ىعىرى شىققان ەينشتەين وسى جولى ەرەكشە قالىپتا ءتۇسۋدى ويلاسا كەرەك. لەزدە كامەراعا قاراپ، تاڭدايىن سوزا ءتىلىن شىعارادى. دەسە دە اتاقتى فيزيك ارتىنان را­يىنان قايتىپ، ارەكەتىنىڭ ابەس­تىك ەكەنىن ۇعادى. ونىڭ ۇستىنە كا­مە­رانىڭ وسى ءساتتى تارتۋعا جىل­دام­دىعى جەتپەيتىنىنە سەنىمدى ەدى. بىراق سول زاماندا Contax III اپپاراتىنىڭ قاس-قاعىم ءساتتى قاعىپ الۋعا قاۋقارى جەتەتىن. ءبارى كەش ەدى. «قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى» دەگەندەي، ار­تۋردىڭ اتاقتى تۋىندىسى وسىلاي ومىرگە كەلەدى.

ەندى وزىمە كەلەيىنشى. سۋرەتتىڭ قىزىعىن سوسىن ايتامىن. اقىرى توڭازىتقىشقا جابىسقان ماگنيت­تىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلە ءجۇرىپ فيزيكا ءپانى مۇعالىمىنىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتى بولىپ شىعا كەلدىم. وعان دەيىن مەكتەپىشىلىك ءتاپ-ءتاۋىر اقىن بولاتىنمىن. ءتىپتى اۋداندىق، وب­­لىستىق ءبىلىم الامانىندا اتوي سالىپ، اۋىلدىڭ ابىرويىن كوتەرىپ ءجۇردىم. كەيىن اجەم اسىرا سىلتەپ «ەينشتەينىم مەنىڭ» دەپ ەركەلەتەتىندى شىعاردى. ءسويتىپ جۇرگەندە رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليمپياداسىنا جولداما الىپ، اۋداننىڭ نامىسىن الماتىعا بارىپ قورعايتىن بولدىم.

نە كەرەك، اۋىلدا اجەم مەن ەين­­شتەين قول بۇلعاپ قالا بەردى، ال ءبىز الىپ شاھارعا اتتاندىق. بۇل دودا وڭاي ەمەس ەكەن، ەكىنشى ورىن بۇيىردى. جامان ناتيجە ەمەس، ارينە، بىراق ۇنەمى جەڭىسكە جە­تىپ ۇيرەنگەن ادەتىم ساعىم­دى سىن­دىردى. ءبىراز ۋاقىت وزىمە كەلە ال­مادىم. اقىرى كوڭىلىم قۇلا­زىپ جۇرگەندە ادەبيەت ءپانى­نىڭ مۇعالىمى يەمدەنىپ كەتتى عوي. ەين­شتەينگە قولىمدى ءبىر سىل­تەپ، ولەڭگە ءبىرجولاتا ويىستىم. سودان بەرى ۇلى فيزيكتىڭ سۋرە­تىن كورگەندە، ءسال-ءپال عالىم بولا جاز­داعانىم ەسىمە تۇسەدى، باسقا ءبىزدى بايلانىستىراتىن تۇك جوق. ونىنشى سىنىپقا دەيىن وزات وقۋشى بولعانىمدى ايتپاي-اق قويايىن. ماقتانعانداي بولام عوي. ەندى جاڭاعى سۋرەت جايىن جالعاستىرايىن.

كاسىپقوي فوتوگراف ءساتتى تۇ­سىرىلىمگە كىشكەنتاي بالاشا قۋا­نادى. بۇل تۋىندىنىڭ باسپا بە­تىندە «بومبا» بولاتىنىنا بەك سەنىمدى ەدى. الايدا باس رەداكتور ءتىلىن بەزەگەن عالىمنىڭ سۋرەتىن شىعارۋعا تىيىم سالادى. تاپ مۇنداي ماتەريال جۋرنالعا ابىروي اكەلمەي-اق قويسىن دەگەندەي تەرىس قارايدى تاعى. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى نوبەل سىيلىعى لاۋ­رەاتىنىڭ انتەك ءىسى ەرتەڭ ۇلكەن جان­جالدىڭ ۇيىتقىسى بولاتىنىنا سەنىمدى بولسا كەرەك.

اۆتور قايتسىن، مەسەلى قايتقان سوڭ، اتالعان سۋرەتتى ەينشتەيننىڭ وزىنە جىبەرەدى. نەمىس عالىمى وسى ساتتە ءوزىنىڭ بالا كەيپىن قايتا كور­گەندەي بولىپ، ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلەدى. ريزا بولعانى سونشالىق، فوتوگرافتىڭ تۋىندىسىن جو­عارى باعالايدى. ول ول ما، باس رەداكتورعا ءوزى حابارلاسىپ، سۋرەتىن جۋرنالدىڭ مۇقاباسىنان بەرۋىن سۇرايدى.

رەداكتور نە ىستەسىن، ۇلى عالىمنىڭ ءوزى قوڭىراۋ شالىپ، ءوتىنىش بىلدىرگەن سوڭ، جالما-جان ايتقانىن ورىندايدى. مىنە، سودان باستاپ ۇلى فيزيكتىڭ فوتوسى الەمدى شارلاپ كەتەدى. ەڭ قىزىعى ول ەمەس، بۇدان كەيىن اپەرباقان عالىم ءوزىنىڭ ءتىلىن شىعارىپ تۇسكەن بەلگىلى سۋرەتىن دوستارىنا اشىق حات رەتىندە جولدايتىن بولعان ەكەن. مۇنى ارىپتەستەرى قۇرمەتپەن قابىلداعان كورىنەدى.

ال مەن شە، ەينشتەينمەن ەرە­گىسەمىن دەپ ءسال بولماعاندا عى­لىم جولىن قۋىپ كەتە جازدا­دىم. ماعان سول كەرەك پە ەدى؟ ءاي، بىرەۋ ەستىسە مازاق قىلاتىنى انىق. كەيدە ويلايمىن، قازىر دۇ­نيە­نى تەحنوكراتتار بيلەپ تۇر­عان شاقتا، مەنىڭ ادەبيەتكە اۋەس بول­عانىم سول شاقتا ماقتاۋ قاعا­زىنا مۇقتاج ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعا­لىمىنەن باسقا ەشكىمگە قاجەت بول­ماعان-اۋ. وزىمە وكپەلەيمىن، سوسىن ۇستا­زىما. ەينشتەين بولماسام دا، ەڭ قۇرىماعاندا ەۇۋ-دا لەكتسيا وقىپ وتىراتىن ەدىم عوي. ەحح...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار